İsrâ Suresi 36. Ayette “Hakkında Bilgin Olmayan Şeyin Ardına Düşme; Çünkü Kulak, Göz ve Kalbin Her Biri Bundan Sorumludur” İfadesi Ne Anlama Gelir 
⠀
İsrâ Suresi 36. Ayetin Anlamı Nedir
İsrâ Suresi'nin 36. ayeti, insanı bilmediği bir konuda kesin hüküm vermekten, doğruluğu araştırılmamış bilginin peşinden gitmekten ve duyduğu her şeyi sorgulamadan kabul etmekten sakındıran son derece güçlü bir bilgi ve ahlak ilkesidir.Ayetin anlamı şöyledir:
Bu ayet yalnız:
“Yalan söyleme.”
dememektedir.
Daha geniş bir ölçü koymaktadır:
Bilmediğin şeyi biliyormuş gibi söyleme.
Duyduğun her habere inanma.
Gördüğün her görüntüyü bağlamından koparma.
Tahminini gerçek gibi sunma.
Bir insan hakkında delilsiz hüküm verme.
Çünkü insan yalnız söylediğinden değil, bilgiye nasıl ulaştığından ve bilgisini nasıl kullandığından da sorumludur.
“Hakkında Bilgin Olmayan Şeyin Ardına Düşme” Ne Demektir
Bu ifade insanın bilgi ile kanaati birbirinden ayırmasını öğretir.Bir şeyi:
Duymuş olabilirsin.
Tahmin etmiş olabilirsin.
Birinden işitmiş olabilirsin.
Sosyal medyada görmüş olabilirsin.
Fakat bunların hiçbiri tek başına kesin bilgi anlamına gelmez.
İnsan özellikle önemli konularda:
“Bunu gerçekten biliyor muyum, yoksa yalnızca öyle mi düşünüyorum?”
diye kendisine sormalıdır.
Bu soru son derece değerlidir.
Çünkü birçok haksızlık, insanların zannını bilgi sanmasıyla başlar.
Bilgi yoksa kesinlik dili de olmamalıdır.
Bu Ayet Dedikodu ve Söylentiyle Nasıl İlişkilidir
Dedikodunun önemli sorunlarından biri, bilgiye dayanmadan insanların hayatı hakkında hüküm vermektir.Bir kişi:
“Ben de öyle duydum.”
der.
Diğeri:
“Kesin öyledir.”
diye aktarır.
Bir süre sonra söylenti gerçekmiş gibi yayılır.
Oysa ilk bilginin kaynağı bile belirsiz olabilir.
Sonuçta bir insanın:
İtibarı.
Ailesi.
İşi.
İlişkileri.
zarar görebilir.
Bir haberin çok kişi tarafından söylenmesi, onun doğru olduğunu garanti etmez.
Bu ayet, insanı duyduğu bilgiyi taşımadan önce sorgulamaya çağırır.
“Ben Sadece Duyduğumu Söyledim” Demek Sorumluluğu Ortadan Kaldırır mı
Hayır.Bir bilgiyi başkasından duymuş olmak, onu yayma sorumluluğunu tamamen ortadan kaldırmaz.
İnsan şöyle düşünebilir:
“Ben uydurmadım.”
“Bana söylediler.”
Ama önemli olan yalnız ilk söyleyen değildir.
Bilgiyi daha geniş çevreye taşıyan kişi de sonuçlarına katkıda bulunabilir.
Özellikle bir insanın şerefini, ailesini veya iş hayatını etkileyebilecek iddialarda çok daha dikkatli olunmalıdır.
Bir sözün kaynağı sen olmayabilirsin; fakat yayılmasının halkalarından biri olabilirsin.
Bu nedenle bazen en doğru davranış:
“Doğruluğunu bilmiyorum, bunu yaymayayım.”
demektir.
Ayette Kulak Neden Özellikle Anılmıştır
Kulak insanın bilgi edinme araçlarından biridir.Çok şeyi duyarız.
Haber.
Konuşma.
Dedikodu.
Yorum.
Tanıklık.
Ancak duyduğumuz her şey doğru değildir.
Bir insan yanlış bilgi verebilir.
Yanlış anlamış olabilir.
Abartmış olabilir.
Bilerek yalan söylemiş olabilir.
Bu yüzden kulaktan gelen bilginin akıl ve doğrulamayla değerlendirilmesi gerekir.
Duymak ile bilmek aynı şey değildir.
Ayet insanı pasif bir bilgi tüketicisinden, sorumlu bir değerlendirme yapan kişiye dönüştürmektedir.
Ayette Göz Neden Sorumlu Tutulmaktadır
Çünkü görmek de insanı yanıltabilir.Bir sahnenin yalnız birkaç saniyesini görebiliriz.
Öncesini bilmiyor olabiliriz.
Sonrasını bilmiyoruzdur.
Bir fotoğraf düzenlenmiş olabilir.
Bir video kesilmiş olabilir.
Bir görüntünün bağlamı tamamen farklı olabilir.
Bu nedenle:
“Kendi gözümle gördüm, kesin her şeyi biliyorum.”
demek her zaman yeterli değildir.
Göz güçlü bir bilgi aracıdır ama tek başına bütün hakikati göstermeyebilir.
Gördüğümüz şey gerçek olabilir; yaptığımız yorum yanlış olabilir.
Bu ayrım özellikle günümüz dijital dünyasında çok önemlidir.
“Kalp” İfadesi Ne Anlama Gelir
Kur’an dilinde kalp yalnız duyguların bulunduğu yer olarak değil, anlama, değerlendirme, yönelme ve karar verme merkezi olarak da kullanılabilir.Bu nedenle ayette kulak ve gözden sonra kalbin zikredilmesi çok anlamlıdır.
İnsan duyar.
Görür.
Sonra yorumlar.
İşte yorum aşamasında:
Önyargı.
Kıskançlık.
Sevgi.
Nefret.
Siyasi veya sosyal tarafgirlik.
kararı etkileyebilir.
İnsan bazen aynı olayı sevdiği biri yaptığında mazur görür, sevmediği biri yaptığında ağır biçimde yargılar.
Gerçeği yalnız duyular değil, onları yorumlayan kalbin adaleti de belirler.
Zannetmek ile Bilmek Arasında Nasıl Bir Fark Vardır
Bilgi, mümkün olduğunca güvenilir delile dayanır.Zan ise eksik bilgiyle oluşan kanaattir.
İnsan:
“Bence.”
“Sanırım.”
“Muhtemelen.”
diyebilir.
Bunlar yanlış değildir.
Sorun, zannı kesin bilgi gibi sunmaktır.
Örneğin:
“Sanırım o yaptı.”
ile
“Kesin o yaptı.”
aynı cümle değildir.
İkincisi çok daha ağır bir iddiadır.
İnsanın dili, bilgi seviyesine uygun olmalıdır.
Emin değilsek kesin konuşmamak dürüstlüktür.
Bu yaklaşım hem kişisel ilişkilerde hem toplum hayatında büyük haksızlıkları önleyebilir.
“Bilmiyorum” Demek Neden Değerlidir
Bazı insanlar bilmediğini söylemeyi zayıflık sanabilir.Her konuda cevap vermek ister.
Soruyu duyduğunda hemen fikir üretir.
Oysa:
“Bilmiyorum.”
demek bazen bilgi ahlakının en güçlü cümlesidir.
Çünkü insan kendi sınırını kabul eder.
Yanlış yönlendirmez.
Sahte uzmanlık yapmaz.
Araştırma için alan bırakır.
Bilgili insan her konuda konuşan insan değildir.
Bilgili insan, nerede konuşması ve nerede susması gerektiğini bilen insandır.
Bu ayet insanı epistemik tevazuya, yani bilgi konusunda haddini bilmeye çağırmaktadır.
Sosyal Medyada Bu Ayetin Mesajı Nasıl Uygulanabilir
Günümüzde bir haber birkaç dakika içinde milyonlarca insana ulaşabiliyor.Bir video gelir.
Başlığı çarpıcıdır.
İnsan hemen paylaşır.
Sonra videonun eski olduğu ortaya çıkar.
Başka ülkede çekildiği anlaşılır.
Kesilmiş olduğu görülür.
Veya iddianın tamamen yanlış olduğu ortaya çıkar.
Ama yanlış bilgi çoktan yayılmıştır.
Bu nedenle sosyal medyada şu sorular önemlidir:
Kaynak nedir?
Tarih doğru mu?
Görüntü bağlamından koparılmış olabilir mi?
Bu bilgi güvenilir mi?
Paylaşmam gerçekten gerekli mi?
Paylaşmak da bir sorumluluktur.
Tek bir tıklama bizi yanlış bilginin yayılmasına ortak edebilir.
Fotoğraf ve Videolar Her Zaman Kesin Delil midir
Hayır.Günümüzde görüntüler düzenlenebilir.
Kesilebilir.
Birleştirilebilir.
Ses değiştirilebilir.
Bir görüntü bambaşka bir olaya aitmiş gibi sunulabilir.
Yapay zekâ ile gerçeğe oldukça benzeyen sahte içerikler de üretilebilir.
Bu nedenle:
“Video var, demek ki kesin doğrudur.”
yaklaşımı artık yeterli değildir.
Görüntünün:
Kaynağı.
Tarihi.
Orijinal bağlamı.
değiştirilip değiştirilmediği.
incelenmelidir.
Teknoloji görüntüyü çoğalttıkça doğrulama sorumluluğu da büyümektedir.
Ayetin bilgi ahlakı bu nedenle modern çağda son derece güçlü bir anlam taşımaktadır.
Bir İnsan Hakkında Kesin Delil Olmadan Suçlama Yapmak Neden Tehlikelidir
Çünkü suçlama yalnız bir cümle değildir.Bir kişinin bütün hayatını etkileyebilir.
İşini kaybedebilir.
Ailesi zarar görebilir.
Toplum tarafından dışlanabilir.
Psikolojik olarak ağır sonuçlar yaşayabilir.
Sonra iddianın yanlış olduğu ortaya çıksa bile ilk suçlama insanların zihninde kalabilir.
Bu nedenle özellikle:
Hırsızlık.
İhanet.
Dolandırıcılık.
Cinsel suç.
gibi ağır iddialarda çok dikkatli olunmalıdır.
İddianın büyüklüğü arttıkça delil sorumluluğu da artar.
Adalet, suçluya karşı olduğu kadar masumu yanlış suçlamaya karşı da korunmalıdır.
Uzman Olmadığımız Konularda Kesin Konuşmak Bu Ayetle Nasıl İlişkilidir
İnsan her şeyi bilemez.Tıp.
Hukuk.
Mühendislik.
Din.
Ekonomi.
gibi alanlar ciddi bilgi gerektirir.
Bir kişi internette birkaç yazı okuyarak:
“Ben artık kesin biliyorum.”
diyebilir.
Bu özellikle insanların hayatını etkileyen konularda tehlikeli olabilir.
Örneğin ciddi bir sağlık sorunu yaşayan kişiye:
“Doktora gitme, kesin bununla geçer.”
demek bilgi olmadan büyük sorumluluk almak olabilir.
Aynı şekilde hukuki meselede yanlış yönlendirme ciddi sonuç doğurabilir.
Fikir sahibi olmak kolaydır; uzmanlık ise bilgi, eğitim ve tecrübe ister.
Bu ayet insanı kendi bilgi sınırını bilmeyi öğrenmeye çağırır.
Din Hakkında Bilmeden Kesin Hüküm Vermek de Bu Ayetin Kapsamında Düşünülebilir Mi
Evet.Din konusunda da insan:
“Kesin haramdır.”
“Kesin helaldir.”
“Şu kişi kesin dinden çıktı.”
gibi çok ağır hükümler verirken bilgi sahibi olmalıdır.
Her duyulan dini söz doğru olmayabilir.
Bir video.
Bir konuşma.
Bir sosyal medya paylaşımı.
tek başına dini hüküm için yeterli olmayabilir.
Özellikle:
Tekfir.
Helal-haram.
İnsanların iman durumu.
gibi konular son derece ağırdır.
Din adına konuşmak da bilgi sorumluluğu taşır.
Bilmediğimiz yerde:
“Bu konuda emin değilim.”
demek imana zarar vermez.
Tam tersine ilmi ciddiye aldığımızı gösterir.
Kendi Tecrübemizi Herkes İçin Kesin Gerçek Saymak Doğru mudur
Hayır.Bir insan kendi hayatında bir şey yaşamış olabilir.
Örneğin:
“Ben bunu yaptım ve faydasını gördüm.”
diyebilir.
Bu onun tecrübesidir.
Fakat buradan:
“Herkeste kesin aynı sonucu verir.”
sonucu çıkarılamaz.
İnsanların şartları farklıdır.
Sağlıkları farklıdır.
Karakterleri farklıdır.
Ekonomik durumları farklıdır.
Bu nedenle kişisel tecrübeyi evrensel yasa gibi sunmak bilgi açısından dikkat gerektirir.
Tecrübe değerlidir; fakat tek kişinin tecrübesi her zaman genel bilimsel gerçek değildir.
Bu ayrım özellikle sağlık ve ekonomi konularında çok önemlidir.
Kalbimizdeki Önyargılar Gerçeği Görmemizi Nasıl Etkileyebilir
İnsan yalnız bilgi eksikliğinden değil, bazen istediği şeye inanma eğiliminden dolayı da yanılabilir.Sevmediği biri hakkında kötü habere hemen inanır.
Sevdiği biri hakkında aynı habere inanmak istemez.
Kendi görüşünü destekleyen haberi araştırmadan paylaşır.
Karşı görüşü destekleyen bilgiyi çok daha sert sorgular.
Bu durum insanın tarafsızlığını zedeler.
Ayet kulak, göz ve kalbi birlikte anarak yalnız bilgi kaynaklarını değil, bilgiyi yorumlayan insanı da sorumlu tutmaktadır.
Gerçek adalet şu soruyu sorabilmektir:
“Aynı şeyi sevdiğim biri yapsaydı yine aynı hükmü verir miydim?”
Bu soru önyargıları fark etmekte çok değerlidir.
İsrâ Suresi 34–36. Ayetler Arasında Nasıl Bir Bağlantı Vardır
34. ayette:Yetimin malı ve verilen söz korunmuştu.
35. ayette:
Ölçü ve tartıda doğruluk emredilmişti.
36. ayette ise:
Bilgi ve hükümde doğruluk gündeme gelmektedir.
Bu üç ayetin ortak noktası son derece güçlüdür:
Hakikati ve hakkı bozma.
Mal konusunda hakkı bozma.
Ticarette ölçüyü bozma.
Bilgide gerçeği bozma.
Böylece Kur’an yalnız ekonomik dürüstlüğü değil, zihinsel ve dilsel dürüstlüğü de aynı ahlak sisteminin parçası hâline getirir.
Doğru terazi pazarda olduğu kadar insanın zihninde de gereklidir.
İsrâ Suresi 36. Ayetin En Büyük Manevi Mesajı Nedir
Bu ayetin en büyük manevi mesajlarından biri şudur:Bilmediğini biliyormuş gibi konuşma.
İnsanların yanında bilgili görünmek için tahmin üretme.
Söylentiyi hakikat diye anlatma.
Sevmediğin insan hakkında duyduğun her kötü söze hemen inanma.
Sosyal medyada gördüğün her şeyi paylaşma.
Çünkü kulak, göz ve kalp sorumludur.
İnsan kendisine şu basit soruyu sorabilir:
“Bunun doğru olduğunu gerçekten biliyor muyum?”
Cevap:
“Hayır.”
ise dilin de buna göre konuşmalıdır.
Bilgi ahlakının başlangıcı, kesin olmadığı yerde kesin konuşmamaktır.
İsrâ Suresi 36. Ayetin Sonuç Olarak Bize Anlattığı Nedir
İsrâ Suresi'nin 36. ayeti, insanın bilgi sahibi olmadığı konularda kesin hüküm vermemesini, duyduğu ve gördüğü şeyleri sorgulamadan takip etmemesini ve kulak, göz ile kalbin kullanımından sorumlu olduğunu öğretmektedir.Bu ayetin ilk büyük mesajı, bilginin sorumluluk olmasıdır.
İnsan bilgi edinir.
Sonra bu bilgiyle karar verir.
Konuşur.
Paylaşır.
Başkasını değerlendirir.
Bu nedenle yanlış bilgi yalnız zihinsel bir hata değildir.
Başka insanlara zarar verebilir.
Bilgi ahlakı, insan haklarının korunmasının da bir parçasıdır.
İkinci büyük mesaj, duyduğumuz her şeye inanmamaktır.
Bir söz çok kez tekrar edilebilir.
Binlerce kişi paylaşabilir.
Ama yine de yanlış olabilir.
İnsanların sayısı gerçeğin otomatik ölçüsü değildir.
Bu nedenle:
“Herkes söylüyor.”
cümlesi tek başına delil değildir.
Bilginin kaynağına bakmak gerekir.
Üçüncü büyük mesaj, gördüğümüz her şeyi eksiksiz gerçek sanmamaktır.
Göz güçlüdür.
Fakat bağlamı bilmeden yanlış yorumlayabiliriz.
Bir insanın bağırdığını görürüz.
Ama neden bağırdığını bilmiyoruzdur.
Bir videonun son on saniyesini izleriz.
Öncesinde ne olduğunu bilmeyiz.
Bir parçayı görmek, bütün hikâyeyi bilmek değildir.
Bu nedenle hüküm verirken bağlam önemlidir.
Dördüncü büyük mesaj, kalbin de sorumlu olmasıdır.
İnsan yalnız yanlış bilgi aldığı için değil, bazen kendi önyargısı nedeniyle gerçeği yanlış yorumlayabilir.
Nefret.
Kıskançlık.
Aşırı sevgi.
Tarafgirlik.
algıyı etkileyebilir.
Bu yüzden insan yalnız kaynağı değil, kendi içindeki eğilimi de sorgulamalıdır.
“Ben buna inanmak istediğim için mi inanıyorum?”
sorusu son derece değerlidir.
Beşinci büyük mesaj, “Bilmiyorum” diyebilmenin büyüklüğüdür.
İnsanların gözünde bilgili görünmek için her soruya cevap vermek gerekmez.
Bazen en doğru cevap:
“Bilmiyorum.”
olabilir.
Bu cümle cehaletin değil, dürüstlüğün göstergesi olabilir.
Çünkü kişi bilgisinin sınırını biliyordur.
Kendi sınırını bilmek, gerçek bilginin başlangıçlarından biridir.
Altıncı büyük mesaj, sosyal medya paylaşımının sorumluluk olduğudur.
Eskiden bir yanlış bilgi belki bir mahallede yayılırdı.
Bugün tek paylaşım birkaç saat içerisinde binlerce insana ulaşabilir.
Bu nedenle:
“Ben sadece paylaştım.”
demek sorumluluğu tamamen ortadan kaldırmaz.
Bir paylaşım:
Panik oluşturabilir.
Bir insanın itibarını zedeleyebilir.
Yanlış sağlık bilgisi yayabilir.
Toplumu gereksiz biçimde öfkelendirebilir.
Paylaş tuşu küçük olabilir; sonucu büyük olabilir.
Yedinci büyük mesaj, dijital görüntülere eleştirel bakmaktır.
Günümüzde görüntü:
Kesilebilir.
Düzenlenebilir.
Yapay biçimde üretilebilir.
Bağlamı değiştirilebilir.
Bu yüzden video ve fotoğraf görmek tek başına yeterli olmayabilir.
İnsan özellikle büyük iddialarda doğrulama aramalıdır.
Gözün gördüğü artık her zaman kameranın kaydettiği gerçek anlamına gelmeyebilir.
Teknoloji geliştikçe ayetin bilgi sorumluluğu daha da önem kazanmaktadır.
Sekizinci büyük mesaj, insanların şerefini söylentiden korumaktır.
Bir insan hakkında yanlış söylenti yaymak çok kolaydır.
Düzeltmek ise çok zordur.
İlk haber heyecanla paylaşılır.
Düzeltme ise aynı ilgiyi görmeyebilir.
Bu yüzden özellikle insanların namusu, suçu ve özel hayatı konusunda çok dikkatli olmak gerekir.
Bir insanın itibarı, doğrulanmamış haberlerin deneme alanı değildir.
Sözümüzün karşı tarafın hayatında neye dönüşeceğini düşünmeliyiz.
Dokuzuncu büyük mesaj, uzmanlık sınırını bilmektir.
İnternette bilgiye ulaşmak kolaylaştı.
Fakat bilgiye erişmek ile uzman olmak aynı değildir.
Bir hastalık hakkında birkaç makale okumak kişiyi doktor yapmaz.
Bir hukuk metni okumak avukatlık uzmanlığı kazandırmaz.
Bir dini video izlemek bütün fıkıh meselelerini çözmez.
Bilginin kolay erişilebilir olması, uzmanlığın değersizleştiği anlamına gelmez.
İnsan gerektiğinde uzman görüşüne başvurmalıdır.
Onuncu büyük mesaj, din adına kesin konuşurken daha dikkatli olmaktır.
Allah adına hüküm vermek son derece ağır bir sorumluluktur.
Bir insan:
“Bu kesin haram.”
“Bu kesin küfür.”
“Bu kişi kesin cehennemlik.”
gibi ifadeleri kolayca kullanmamalıdır.
Bazı hükümler açık olabilir.
Bazı meselelerde ise yorum, şart ve ihtilaf bulunabilir.
Dini ciddiye almak, dini hükümlerde acele etmemeyi de gerektirir.
Bilgi yoksa susmak bazen konuşmaktan daha hayırlıdır.
On birinci büyük mesaj, siyasi ve toplumsal tarafgirliğin bilgiyi bozmamasıdır.
İnsan kendi tarafına ait kötü haberi araştırmadan reddedebilir.
Karşı taraf hakkındaki kötü haberi araştırmadan kabul edebilir.
Bu davranış adalet değildir.
Hakikat bizim sevdiğimiz gruba göre değişmez.
Doğru, kimden gelirse gelsin doğrudur; yanlış da kimden gelirse gelsin yanlıştır.
Bu ilke bilgi ahlakının en zor fakat en önemli sınavlarından biridir.
On ikinci büyük mesaj, kişisel tecrübeyi sınırlandırmaktır.
Bir şey bizim için işe yaramış olabilir.
Ama herkes için aynı sonucu vermeyebilir.
Bir yatırım bize kazandırmış olabilir.
Bu, herkese kazandıracağı anlamına gelmez.
Bir tedavi deneyimi bize iyi gelmiş olabilir.
Başkasında farklı sonuç doğurabilir.
Bu yüzden:
“Bende oldu, sende de kesin olur.”
dili yerine daha dikkatli konuşmak gerekir.
Tecrübeyi paylaşabiliriz fakat onu mutlak gerçek olarak sunmamalıyız.
On üçüncü büyük mesaj, yanlış bilgi verdiğimizi fark ettiğimizde düzeltmektir.
İnsan hata yapabilir.
Yanlış haberi doğru sanıp paylaşabilir.
Sonra hatasını fark edebilir.
Bu durumda sessizce paylaşımı silmek bazen yeterli olmayabilir.
Eğer yanlış bilgi birçok kişiye ulaştıysa mümkünse:
“Az önce paylaştığım bilgi doğru değilmiş.”
diye düzeltmek daha dürüst olabilir.
Hatayı düzeltmek, hatayı hiç yapmamış gibi davranmaktan daha değerlidir.
Bilgi ahlakı hatadan dönüşü de içerir.
On dördüncü büyük mesaj, şüphe ile suçlamayı ayırmaktır.
Birinden şüphelenebiliriz.
Ama şüphe:
“Kesin o yaptı.”
demek değildir.
Şüphe araştırmanın başlangıcı olabilir.
Hükmün sonu değil.
Özellikle suçlamalarda bu ayrım çok önemlidir.
Çünkü masum bir insanın hayatı yanlış suçlamayla ciddi biçimde zarar görebilir.
Adalet, şüpheyi delile dönüştürmeden hükme çevirmemektir.
On beşinci büyük mesaj, çocuklara bilgi doğrulama alışkanlığı kazandırmaktır.
Gelecek nesiller çok büyük bir bilgi akışı içerisinde büyüyor.
Çocukların yalnız bilgiye ulaşmayı değil:
Kaynak sormayı.
Doğrulamayı.
Karşılaştırmayı.
Şüpheli içeriği paylaşmamayı.
öğrenmesi gerekir.
Dijital çağda okuryazarlık yalnız okumak değil, doğru ile yanlışı ayırmayı öğrenmektir.
Bu ayetin ilkesi eğitim açısından da son derece değerlidir.
On altıncı büyük mesaj, kulak, göz ve kalbin birer emanet olmasıdır.
İnsan gözünü istediği her şeye çevirebilir.
Kulağını her söze açabilir.
Kalbini her düşünceyle besleyebilir.
Ama ayet bunların sorumluluğunu hatırlatır.
Bu bize şu soruyu sordurur:
“Zihnimi neyle besliyorum?”
Sürekli:
Dedikodu.
Öfke.
Yalan.
Provokasyon.
izleyen ve dinleyen insanın iç dünyası da bundan etkilenebilir.
Bilgi tüketimi de karakteri şekillendirebilir.
On yedinci büyük mesaj, ifade özgürlüğü ile sorumluluğu birlikte düşünmektir.
İnsanın görüşünü söylemesi değerlidir.
Fakat:
“Benim fikrim.”
demek başkasına iftira atma hakkı vermez.
Fikir ile olgusal iddia aynı şey değildir.
“Bu filmi beğenmedim.”
bir görüştür.
“Bu kişi hırsızdır.”
ise delil gerektiren ciddi bir iddiadır.
Her cümlenin bilgi yükü aynı değildir.
İnsan söylediği sözün türünü ayırt etmelidir.
On sekizinci büyük mesaj, hakikati sevmenin kendi yanıldığımızı kabul etmeyi de gerektirmesidir.
İnsan bir görüşe yıllarca inanmış olabilir.
Sonra yeni delil gelir.
Yanıldığını fark eder.
Bu durumda:
“Ben bunu yıllardır söylüyorum, değiştiremem.”
demek yerine gerçeği kabul etmek gerekir.
Hakikati sevmek, kendi fikrimizi hakikatten daha çok sevmemektir.
Yanlışını değiştirebilmek zayıflık değil, düşünsel olgunluktur.
İsrâ Suresi'nin 36. ayeti bugün insanın kendisine şu soruları sordurur:
Duyduğum her haberi araştırmadan doğru kabul ediyor muyum?
Sosyal medyada paylaşmadan önce kaynağı kontrol ediyor muyum?
Bir insan hakkında kesin bilgi olmadan hüküm veriyor muyum?
Sevmediğim kişiler hakkındaki kötü haberlere daha kolay mı inanıyorum?
Uzman olmadığım konularda uzmanmış gibi mi konuşuyorum?
“Bilmiyorum” demekten utanıyor muyum?
Yanlış bilgi paylaştığımı fark ettiğimde düzeltiyor muyum?
Gördüğüm bir görüntünün bağlamını araştırıyor muyum?
Kendi tecrübemi herkes için kesin gerçek gibi mi sunuyorum?
Hakikat benim fikrime uymadığında fikrimi değiştirebiliyor muyum?
Bu sorular ayetin yalnız:
“Bilmediğin şeyi söyleme.”
şeklinde basit bir öğüt olmadığını gösterir.
İsrâ Suresi'nin 36. ayeti bilgi, delil, medya, dedikodu, önyargı, uzmanlık, doğrulama, düşünce ve sorumluluk arasında son derece güçlü bir ahlak sistemi kurmaktadır.
Sonuç olarak bu ayet bize şunu öğretmektedir:
Bilmediğini biliyormuş gibi konuşma.
Duyduğun her şeye inanma.
Gördüğün her görüntüyü bağlamından koparıp hüküm verme.
Söylentiyi gerçek diye yayma.
İnsanların şerefini doğrulanmamış bilgilerle zedeleme.
Uzman olmadığın yerde kesinlik iddiasında bulunma.
Din adına konuşurken daha da dikkatli ol.
Yanlış bilgi verdiğini fark ettiğinde düzelt.
Önyargılarının kararlarını nasıl etkilediğini sorgula.
Ve gerektiğinde ‘Bilmiyorum’ diyebilmekten çekinme.
Çünkü insanı gerçekten bilgili yapan şey yalnız ne kadar çok konuştuğu değildir.
Gerçek bilgi ahlakı, ne zaman konuşacağını, ne zaman araştıracağını ve ne zaman susacağını bilebilmektir.
⠀
Son Söz