İsrâ Suresi 61. Ayette “Meleklere Âdem’e Secde Edin Demiştik; İblis Dışında Hepsi Secde Etti, İblis ‘Çamurdan Yarattığın Kimseye mi Secde Edeceğim?’ Dedi” İfadesi Ne Anlama Gelir 
⠀
İsrâ Suresi 61. Ayetin Anlamı Nedir
İsrâ Suresi'nin 61. ayeti, Hz. Âdem'in yaratılışı sonrasında meleklere verilen secde emrini ve İblis'in bu emre kibirli biçimde karşı çıkışını hatırlatmaktadır.Ayetin anlamı şöyledir:
Bu ayetin merkezindeki mesele yalnız geçmişte yaşanmış olağanüstü bir olay değildir. Ayet, itaat, kibir, insanın değeri, şeytanın düşmanlığının başlangıcı ve yaratılış kökenini üstünlük gerekçesine dönüştürmenin yanlışlığı konusunda çok güçlü bir ahlak dersi vermektedir.
İblis Allah'ın varlığını inkâr ettiği için değil, Allah'ın emrine karşı kendi değerlendirmesini üstün gördüğü için isyan etmektedir.
Meleklere Âdem’e Secde Etmelerinin Emredilmesi Ne Anlama Gelir
Buradaki secdeyi doğrudan Allah'a yapılan ibadet secdesiyle aynı anlamda değerlendirmek doğru değildir.Bu secde, Allah'ın emriyle Hz. Âdem'e yönelik saygı ve ilahî emre itaat anlamı taşıyan özel bir secde olarak anlaşılmıştır.
Secdenin kendisi Âdem'i ilah yapmamıştır.
Çünkü secde emrini veren zaten Allah'tır.
Melekler Âdem'e bağımsız biçimde ibadet etmiyor, Allah'ın emrine itaat ediyorlardı.
Bu ayrım çok önemlidir.
İbadet yalnız Allah'a aittir.
Hz. Âdem ise Allah'ın yarattığı bir kul ve peygamberdir.
Dolayısıyla:
Âdem'e secde emri, Âdem'in ilahlığını değil, Allah'ın ona verdiği özel değeri göstermektedir.
Bu Ayet İnsanlara Secde Etmenin Bugün de Uygun Olduğu Anlamına Gelir mi
Hayır.Hz. Âdem'e yönelik bu secde, belirli bir ilahî emirle gerçekleşmiş özel bir olaydır.
Bundan:
“Demek ki insanlara secde etmek bugün de dinen normaldir.”
sonucu çıkarılamaz.
İslam'ın ibadet anlayışında secde Allah'a yöneltilir.
Bir insan:
Âlim olabilir.
Peygamber olabilir.
Yönetici olabilir.
çok sevilen biri olabilir.
Ama hiçbir insan Allah gibi ibadet edilen varlık hâline getirilemez.
Hz. Âdem'e yapılan secdeyi bugünkü ibadet uygulamalarına genel izin gibi taşımak ayetin bağlamını aşmak olur.
Özel bir ilahî emir, her zaman genel bir davranış kuralı anlamına gelmez.
Meleklerin Secde Etmesi Bize Ne Öğretir
Meleklerin tavrı itaati temsil etmektedir.Allah emretti.
Onlar emre uydular.
Kendi gururlarını ilahî emrin önüne koymadılar.
Bu davranış ile İblis'in tavrı arasındaki fark ayetin merkezindedir.
Melekler:
“Âdem bizden farklı yaratıldı, neden ona secde edelim?”
diye itiraz etmediler.
İblis ise Allah'ın emrinden önce kendi kıyasını öne çıkardı.
Bu bize önemli bir ders verir:
İman yalnız Allah'ın varlığını kabul etmek değil, Allah'ın hükmü karşısında insanın kendi kibrini de terbiye edebilmesidir.
İnsan her şeyi anlamadan da körü körüne hareket etmemelidir; fakat Allah'ın açık hükmü karşısında kendisini Allah'tan daha hikmetli görmeye başlaması bambaşka bir problemdir.
İblis Melek midir Yoksa Cin midir
Kur’an'ın başka bir ayetinde İblis hakkında açıkça “cinlerdendi” ifadesi kullanılmaktadır.Bu nedenle İblis'in yaratılış bakımından melek olduğu sonucuna varmak doğru değildir.
İblis meleklerle birlikte bulunan ve secde emrine muhatap olan bir varlıktı; fakat cinlerdendi.
Bu ayrım önemlidir.
Kur’an meleklerin Allah'a isyan etmeyen kullar olduğunu anlatırken İblis'in emre karşı çıktığını bildirir.
Dolayısıyla:
Meleklerle aynı ortamda bulunmak, İblis'i yaratılış bakımından melek yapmaz.
Onun cin oluşu, özgür irade ve isyan etme imkânıyla ilgili Kur’ani tabloyla da uyumludur.
İblis’in Asıl Günahı Secde Etmemek mi Yoksa Kibir mi
Secde etmemesi dışarıdaki davranıştır.Fakat bu davranışın arkasında kibir vardır.
İblis yalnız:
“Secde etmeyeceğim.”
dememiştir.
Aynı zamanda Hz. Âdem'i küçümsemiştir:
“Çamurdan yarattığın kimseye mi secde edeceğim?”
Bu cümlede aşağılayıcı bir karşılaştırma vardır.
İblis Allah'ın verdiği değeri değil, kendi belirlediği ölçüyü esas almıştır.
Başka ayetlerde onun kendi yaratılış maddesini üstün görerek:
“Ben ondan hayırlıyım.”
mantığını kullandığı anlatılır.
İşte temel problem budur:
Kendisini üstün görmek ve Allah'ın hükmünü kendi kibirli kıyasıyla reddetmek.
Bu nedenle İblis kıssası yalnız itaatsizlik kıssası değil, kibrin insanı nasıl hakikatten uzaklaştırabileceğinin kıssasıdır.
“Çamurdan Yarattığın Kimseye mi Secde Edeceğim?” Sözü Neden Kibirli Bir Sözdür
Çünkü İblis Hz. Âdem'in değerini yalnız yaratıldığı madde üzerinden ölçmektedir.Onun mantığı adeta şöyledir:
“Çamurdan yaratılan biri benim önümde saygı görmeyi hak etmez.”
Buradaki sorun çamurun kendisi değildir.
Sorun, yaratılış maddesini değer hiyerarşisine dönüştürmektir.
İblis:
Kimin daha değerli olduğunu Allah'ın belirlemesini kabul etmek yerine kendi kriterini koymaktadır.
Bu çok derin bir ahlaki problemdir.
İnsan da bugün:
Soyuna.
ten rengine.
malına.
eğitimine.
mesleğine.
milliyetine.
bakıp başkasını küçümseyebilir.
Ayet doğrudan modern sosyal kategoriler hakkında hüküm vermiyor olsa da İblis'in mantığı bize açık bir uyarı verir:
Yaratılıştan gelen farklılıkları kibir sebebine dönüştürmek şeytani bir ahlak üretebilir.
İblis’in “Ben Ondan Üstünüm” Mantığındaki Hata Nedir
İblis kendisini değerlendiren makamın Allah olduğunu unutmaktadır.Allah Âdem'i yaratmış.
Ona değer vermiş.
Meleklere secde emretmiştir.
İblis ise:
“Benim ölçüme göre bu doğru değil.”
demektedir.
Yani sorun yalnız yanlış bir kıyas yapmak değildir.
Sorun, kendi değerlendirmesini Allah'ın hükmünün üstüne koymasıdır.
İnsan da bazen:
“Benim aklıma yatmıyor, o hâlde Allah'ın hükmünde hikmet olamaz.”
gibi bir noktaya sürüklenebilir.
Samimi soru sormak başka şeydir.
Anlamaya çalışmak başka şeydir.
Allah'ın hükmünü küçümseyerek kendisini mutlak ölçü hâline getirmek başka şeydir.
İblis'in problemi soru sorması değil, kibirle reddetmesidir.
Çamurdan Yaratılmak İnsanın Değersiz Olduğunu mu Gösterir
Hayır.Tam tersine ayetin bütünü bunun yanlış olduğunu göstermektedir.
Hz. Âdem çamurdan yaratılmıştır.
Fakat Allah ona özel bir değer vermiştir.
Demek ki insanın değeri yalnız maddi ham maddesiyle ölçülmez.
Bir sanat eseri de maddi olarak sıradan malzemeden yapılabilir.
Ama değeri yalnız malzemenin fiyatıyla belirlenmez.
İnsan için de temel mesele bedenin hangi maddelerden oluştuğu değildir.
İnsana:
Akıl.
irade.
sorumluluk.
ahlaki seçim.
vahye muhatap olma.
gibi büyük imkânlar verilmiştir.
İnsan toprağa bağlı bir bedene sahip olabilir ama ahlaki sorumluluğu son derece büyüktür.
Bu yüzden çamur, küçüklük gerekçesi değildir.
İnsan Gerçekten Çamurdan mı Yaratılmıştır
Kur’an Hz. Âdem'in yaratılışını toprak ve çamurla ilişkilendiren farklı ifadeler kullanır.Bu, Kur’an'ın açık yaratılış anlatısının parçasıdır.
Ancak buradan:
“Modern kimyada insan bedeninde tam olarak şu kadar kil vardır, demek ki ayet bilimsel olarak böyle kanıtlandı.”
gibi zorlayıcı bilimsel iddialar çıkarmaya gerek yoktur.
İnsan bedenindeki maddelerin yeryüzü unsurlarıyla ilişkili olması düşünülebilir; fakat Kur’an'ın Hz. Âdem'in yaratılış anlatısını yalnız modern element tablosuna indirgemek doğru olmaz.
Vahyin verdiği mesaj yaratılışın Allah'a ait olmasıdır.
Bilim insan bedeninin maddi yapısını araştırır.
Kur’an ise insanın yaratılışını aynı zamanda teolojik ve ahlaki bir çerçeveye yerleştirir.
Bu iki alanı gereksiz biçimde zorla birbirine dönüştürmemek daha sağlıklıdır.
İnsan Maddi Kökenine Bakarak Başkasını Küçümserse İblis’in Mantığına mı Yaklaşır
Ayetin doğrudan modern toplumsal grupları anlatmadığını unutmamak gerekir.Fakat İblis'in kullandığı mantıktan güçlü bir ahlaki ders çıkarabiliriz.
İblis:
“Benim kökenim daha üstün.”
mantığına sahiptir.
Bugün insan da:
“Benim ailem daha iyi.”
“Benim milletim daha üstün.”
“Ben daha zenginim.”
“Ben daha eğitimliyim.”
“Benim sosyal sınıfım daha değerli.”
diye başkalarını küçümseyebilir.
Bu tavır insanı tehlikeli bir kibire götürebilir.
Farklılıkların varlığını inkâr etmek gerekmez.
İnsanların yetenekleri, görevleri ve imkânları farklı olabilir.
Ama:
Farklı olmak, insanlık onuru açısından diğerini aşağı görme ruhsatı değildir.
İblis kıssasının ahlaki uyarısı tam burada son derece günceldir.
İblis Allah’ın Varlığını Bildiği Hâlde Nasıl İsyan Edebildi
Bu soru çok önemlidir.İblis Allah'ın varlığını inkâr eden bir ateist gibi davranmıyordu.
Allah'ı biliyordu.
Emri işitiyordu.
Fakat buna rağmen isyan etti.
Bu bize son derece önemli bir gerçek öğretir:
Bilgi tek başına insanı iyi yapmaz.
Bir insan:
Allah'ın varlığına inanabilir.
Dini bilgiye sahip olabilir.
Kur’an'ı okuyabilir.
Ama kibir, haset ve isyan içinde yaşayabilir.
Dolayısıyla gerçek iman yalnız zihinsel bilgi değildir.
Bilginin:
Tevazuya.
itaate.
ahlaka.
dönüşmesi gerekir.
İblis'in kıssası, “bilmek” ile “teslim olmak” arasındaki farkı çok güçlü biçimde gösterir.
Dini Bilgi İnsanı Kibirli Yapabilir mi
Yanlış yaşanırsa evet.Bir insan çok dinî bilgi öğrenebilir ve sonra:
“Ben herkesten üstünüm.”
diye düşünmeye başlayabilir.
Başkalarını küçümseyebilir.
Sürekli insanların imanını sorgulayabilir.
Kendisini neredeyse hatasız görebilir.
Bu, bilginin amaçladığı ahlaki dönüşümün tersidir.
Gerçek bilgi insanın:
Ne kadar sınırlı olduğunu.
Allah'a ne kadar muhtaç olduğunu.
daha iyi anlamasına yardım etmelidir.
Bilgi arttıkça kibir artıyorsa insan yalnız ne kadar bildiğini değil, bildiğinin kalbinde ne ürettiğini de sorgulamalıdır.
İblis'in problemi bilgisizlikten çok, bilgisini tevazuya dönüştürememesidir.
İblis’in Günahında Haset de Var mıdır
İblis kıssasında kibir son derece açık biçimde görülür.Hz. Âdem'e verilen değeri kabul etmek istememesi ise haset ve kıskançlık boyutunu da düşündürmektedir.
İnsan bazen kendisine verilmeyen bir değerin başkasına verilmesini kaldıramaz.
“Niye o?”
diye sorar.
Bu soru bazen adalet arayışı olabilir.
Ama bazen:
“Ona verilmesin, çünkü ben kendimi daha üstün görüyorum.”
anlamına dönüşebilir.
İşte tehlike burada başlar.
Bir insanın:
Başkasının başarısından.
nimetinden.
saygınlığından.
rahatsız olması kendi kalbini tüketebilir.
Haset, başkasına verilen nimeti kendi değerimize yapılmış saldırı gibi görme hastalığına dönüşebilir.
İblis'in Âdem'e karşı tavrı bize bunun ne kadar tehlikeli olabileceğini düşündürür.
İnsan Başkasının Başarısını Kendi Değerine Tehdit Olarak Görmemeyi Nasıl Öğrenebilir
İnsan sürekli karşılaştırma yaparsa huzurunu kaybedebilir.Bir başkası:
Daha zengin.
daha başarılı.
daha güzel.
daha tanınmış.
olabilir.
Bunların hiçbiri otomatik olarak:
“Sen değersizsin.”
anlamına gelmez.
Allah insanlara farklı nimetler ve farklı imtihanlar verebilir.
Bir başkasının nimeti, senin nimetini azaltmaz.
Daha sağlıklı soru:
“Neden onda var?”
yerine,
“Bana verilenleri nasıl güzel kullanabilirim?”
olabilir.
İblis bu soruyu soramadı.
Âdem'e verilen değeri kendi kibrine tehdit olarak gördü.
Şükür, hasedin panzehirlerinden biridir; insan kendi emanetini gördükçe başkasının nimetine düşman olma ihtiyacı azalır.
İnsan Onuru Bu Ayetten Nasıl Anlaşılabilir
Meleklere Hz. Âdem'e secde emrinin verilmesi, insanın yaratılışında çok özel bir değer bulunduğunu gösterir.Ancak bu değer:
“İnsan ne yaparsa yapsın üstün ve dokunulmazdır.”
anlamına gelmez.
İnsan onurludur.
Ama aynı zamanda sorumludur.
Akıl verilmiştir.
İrade verilmiştir.
Ahlaki tercih alanı verilmiştir.
Bu nedenle insanın onuru ile hesabı birlikte düşünülmelidir.
İnsana değer verilmesi, insana sınırsız yetki verilmesi değildir.
Tam tersine büyük değer büyük sorumluluk getirir.
İnsan:
Zulmedebilir.
iyilik yapabilir.
yeryüzünü koruyabilir.
bozabilir.
İşte insanın imtihanı burada ortaya çıkar.
İsrâ Suresi 60 ve 61. Ayetler Arasında Nasıl Bir Bağlantı Vardır
60. ayette insanların ilahî işaretlerle sınandığı ve bazı insanların uyarı karşısında taşkınlığını artırdığı anlatılmıştı.61. ayette ise bunun çok eski ve temel bir örneği verilmektedir:
İblis Allah'ın açık emri karşısında kibirlenmiştir.
Yani problem yine delilin yokluğu değildir.
İblis emri biliyordu.
Allah'ı biliyordu.
Ne istendiğini biliyordu.
Ama kibri onu itaate götürmedi.
Bu iki ayet birlikte çok güçlü bir mesaj verir:
Hakikati bilmek, hakikate teslim olmayı garanti etmez.
60. ayette bazı insanlar uyarıya karşı taşkınlaşıyor.
61. ayette İblis Allah'ın emri karşısında kibirleniyor.
Her iki durumda da merkezde kalbin tavrı vardır.
İsrâ Suresi 61. Ayetin En Büyük Manevi Mesajı Nedir
Bu ayetin en büyük manevi mesajlarından biri şudur:Kibrin seni Allah'ın emrinden daha büyük görmesine izin verme.
İblis'in felaketinin başlangıcı:
Bilgisizlik değildi.
Güçsüzlük değildi.
Allah'ı tanımamak değildi.
Kibirdi.
Kendisini Âdem'den üstün gördü.
Kendi ölçüsünü Allah'ın hükmünün önüne koydu.
Bu nedenle insanın en tehlikeli cümlelerinden biri şudur:
“Ben ondan daha üstünüm.”
Bu cümle:
Soy üzerinden.
servet üzerinden.
eğitim üzerinden.
güzellik üzerinden.
dinî bilgi üzerinden.
makam üzerinden.
kurulabilir.
İnsan kendisini üstün gördükçe başkasına zulmetmeyi daha kolay meşrulaştırabilir.
Tevazu ise insanın değerini küçültmek değil, kendi değerini başkasını aşağılamadan taşıyabilmektir.
İsrâ Suresi 61. Ayetin Sonuç Olarak Bize Anlattığı Nedir
İsrâ Suresi'nin 61. ayeti, Allah'ın meleklere Hz. Âdem'e secde etmelerini emrettiğini, onların bu emre itaat ettiğini, İblis'in ise Âdem'in çamurdan yaratılmış olmasını küçümseyerek secdeyi reddettiğini ve böylece şeytani isyanın merkezinde kibrin bulunduğunu öğretmektedir.Bu ayetin ilk büyük mesajı, Allah'ın emri karşısında yaratılmışın kendi kibrini mutlak ölçü hâline getirmemesi gerektiğidir. İblis Allah'ın varlığını biliyordu. Allah'ın hitabını işitiyordu. Buna rağmen:
“Benim değerlendirmeme göre Âdem buna layık değil.”
dedi.
İşte isyanın en tehlikeli biçimlerinden biri budur.
İnsan kendisini Allah'tan bağımsız bir ahlak ölçüsü hâline getirdiğinde:
“Allah ne buyurdu?”
sorusundan önce,
“Ben neyi uygun görüyorum?”
demeye başlayabilir.
Samimi anlam arayışı elbette değerlidir. Fakat kibirli reddediş bambaşkadır.
İkinci büyük mesaj, Âdem'e secdenin ibadet secdesi olmadığını bilmektir. İbadet yalnız Allah'a aittir. Melekler Âdem'e tapmadılar; Allah'ın emrine uydular.
Bu nedenle ayeti:
“Demek ki insanlara ibadet edilebilir.”
şeklinde anlamak tevhidle bağdaşmaz.
Âdem şerefli bir kuldur.
Rab değildir.
İnsana verilen değer ile ilahlık birbirine karıştırılmamalıdır.
Üçüncü büyük mesaj, İblis'in melek olmadığını doğru biçimde anlamaktır. Kur’an onun cinlerden olduğunu bildirir.
İblis meleklerle birlikte secde emrine muhatap olmuş olabilir.
Ama yaratılış bakımından cinlerdendir.
Bu ayrım Kur’an'ın ifadelerini bir bütün olarak okumayı öğretir.
Bir ayeti anlamak bazen aynı konu hakkındaki diğer ayetleri de dikkate almayı gerektirir.
Parçalı okuma yerine bütünlüklü okuma daha sağlam sonuç verir.
Dördüncü büyük mesaj, insanın değerini maddi kökenine indirgememektir. İblis'in hatası tam burada görünür.
Âdem'e:
“Çamurdan yaratılmış.”
diye baktı.
Allah'ın ona verdiği değeri görmedi.
İnsan da bugün yalnız:
Dış görünüş.
köken.
servet.
bedensel özellik.
üzerinden bir başkasının değerini belirlemeye çalışabilir.
Oysa insanın gerçek ahlaki değeri bu tür yüzeysel ölçülere sığmaz.
Maddenin cinsi, ahlakın derecesini belirlemez.
Beşinci büyük mesaj, köken kibirlerinin tehlikesidir.
İblis'in:
“Ben ondan daha üstünüm.”
mantığı, insanlık tarihindeki pek çok üstünlük iddiasının ruhuna benzeyebilir.
Bir toplum:
“Bizim soyumuz üstün.”
diyebilir.
Bir sınıf:
“Biz daha değerliyiz.”
diyebilir.
Bir kişi:
“Benim ailem onunkinden daha iyi.”
diyebilir.
Ayet bize bunların hepsini tek kelimeyle aynı şey ilan etmez; fakat ahlaki benzerliği düşündürür.
Kökeni ahlaki üstünlük belgesine çevirmek, insanı ciddi bir kibire sürükleyebilir.
Altıncı büyük mesaj, dinî bilginin insanı otomatik olarak kurtarmadığıdır.
İblis bilgisiz değildi.
Fakat bilgisi onu tevazuya götürmedi.
Bu çok ciddi bir uyarıdır.
Bir insan:
Tefsir okuyabilir.
Hadis bilebilir.
Arapça öğrenebilir.
çok ibadet edebilir.
Ama başkalarını sürekli küçümsüyorsa dinî bilgisinin meyvesini yeniden sorgulamalıdır.
Bilginin değeri yalnız zihinde biriken bilgi miktarında değil, insanı nasıl bir karaktere dönüştürdüğünde de görülür.
Yedinci büyük mesaj, ibadetin de kibirle bozulabileceğini bilmektir.
İnsan çok ibadet ettiği için başkasını küçük görebilir.
“Ben namaz kılıyorum, o kılmıyor; demek ki ben insan olarak ondan daha değerliyim.”
gibi bir kibir geliştirebilir.
İbadet insanı Allah'a yaklaştırmalıdır.
Başkalarına karşı ilahlık taslamaya değil.
İbadetin seni daha merhametli ve mütevazı yapması beklenir.
Secde eden bedenin yanında kibri kırılan bir kalp de gerekir.
Aksi hâlde insan şekli koruyup ruhu kaybedebilir.
Sekizinci büyük mesaj, hasedin nimeti görme biçimimizi bozabileceğidir.
İblis Âdem'e verilen değeri kendi kaybı gibi algıladı.
Oysa Allah'ın bir kula lütuf vermesi diğer kulun değerini otomatik olarak yok etmez.
İnsan da:
Bir başkasının başarısını.
servetini.
mutluluğunu.
Allah'ın kendisine yapılmış haksızlık gibi görebilir.
Bu ruh insanı içeriden tüketir.
Başkasının nimetiyle savaşmak yerine kendi emanetimizi güzelleştirmek daha sağlıklıdır.
Şükür insanı kıyaslama hapishanesinden kurtarabilir.
Dokuzuncu büyük mesaj, üstünlüğü kendi kendimize ilan etmemektir.
İnsan:
“Ben daha iyi insanım.”
diyebilir.
Ama kendi kalbinin bütününü bile tam bilmez.
Başkasının bütün hayatını da bilmez.
Bu nedenle ahlaki olarak:
“Şu davranış daha doğrudur.”
diyebiliriz.
Ama:
“Ben kesinlikle Allah katında ondan daha üstünüm.”
gibi bir iddia tehlikelidir.
İblis'in kıssası, kendine manevi üstünlük sertifikası vermenin ne kadar riskli olduğunu gösterir.
Gerçek değer Allah'ın bilgisi ve hükmündedir.
Onuncu büyük mesaj, Allah'ın verdiği değere saygı göstermektir.
Allah insana değer vermiştir.
Bu yüzden insanı gereksiz yere aşağılamak, küçük görmek ve onurunu çiğnemek basit bir davranış değildir.
Elbette insan hata yaptığında eleştirilebilir.
Suç işlerse hukuk karşısında sorumlu tutulabilir.
Ama:
Hatasını eleştirmek ile insanlık değerini yok saymak aynı şey değildir.
İnsanın onuru, onun her davranışının doğru olduğu anlamına gelmez.
Bu ayrım adalet için önemlidir.
On birinci büyük mesaj, bir başkasının zayıflığını kendimizi büyütmek için kullanmamaktır.
İnsan bazen kendisini iyi hissetmek için başkasının:
Eğitimsizliğini.
yoksulluğunu.
başarısızlığını.
kusurunu.
öne çıkarır.
Bu, güven değil kibir olabilir.
Gerçek özgüven, birini küçültmeden de ayakta durabilmektir.
İblis kendisini yükseltmek için Âdem'in yaratıldığı maddeyi küçümsedi.
İnsan aynı hatayı başka biçimlerde tekrar etmemelidir.
On ikinci büyük mesaj, Allah'a gerçek teslimiyetin seçici olmaması gerektiğidir.
İnsan Allah'ın emirlerinden kendi hoşuna gidenleri kabul edip hoşuna gitmeyenlerde:
“Bunu kabul etmiyorum çünkü benim ölçüme uymuyor.”
diyebilir.
Elbette din adına söylenen her şeyi sorgusuz kabul etmek gerekmez; önce gerçekten Allah'ın hükmü olup olmadığını araştırmak gerekir.
Ama hükmün Allah'tan olduğu açık biçimde bilindikten sonra mesele değişir.
Kulluğun sınavı bazen insanın nefsinin hoşlanmadığı yerde başlar.
İblis'in imtihanı da böyleydi.
Emir nefsine uymadı ve kibir açığa çıktı.
On üçüncü büyük mesaj, soru sormak ile isyanı karıştırmamaktır.
Kur’an düşünmeyi yasaklamaz.
İnsan:
“Neden?”
diye sorabilir.
Hikmet arayabilir.
Bilgisini artırabilir.
İblis'in problemi merak değildi.
Cümlesinin ruhu:
“Böyle birine secde etmeyi kendime yakıştırmıyorum.”
şeklindeki küçümsemedir.
Bu yüzden dini eğitimde de her soru soran kişiyi:
“İblis gibi itiraz ediyor.”
diye susturmak yanlış olur.
Samimi soru bilgiye açılır; kibirli itiraz ise hakikati küçümsemeye çalışır.
Bu ayrım korunmalıdır.
On dördüncü büyük mesaj, insana verilen makamın sorumluluk getirdiğidir.
Hz. Âdem'e verilen değer, insan türünün hiçbir sınır tanımaması anlamına gelmez.
İnsanın:
Akıl.
irade.
bilgi.
yeryüzünde sorumluluk.
gibi özellikleri vardır.
Bunların her biri aynı zamanda imtihandır.
İnsan kendisine verilen değeri:
Doğayı yok etmek.
Hayvanlara zulmetmek.
başka insanları ezmek.
için kullanamaz.
Onur, sorumluluktan ayrı düşünüldüğünde kibire dönüşebilir.
İnsan değerli olduğu kadar hesap verecek bir varlıktır.
On beşinci büyük mesaj, şeytanın insanı en kolay hangi kapılardan yakalayabileceğini düşünmektir.
Kibir.
Haset.
üstünlük duygusu.
öfke.
bunların en tehlikelilerindendir.
İnsan:
“Ben asla şeytana uymam.”
diyebilir.
Ama başkasını sürekli küçümsüyorsa şeytani ahlakın en eski kalıplarından birini yaşayabilir.
Bu yüzden şeytandan korunmak yalnız bazı sözleri tekrar etmekten ibaret değildir.
Kibirle mücadele etmek de şeytana karşı manevi mücadeledir.
Kalbin hastalıklarını fark etmek bu mücadelenin önemli parçasıdır.
On altıncı büyük mesaj, Allah'a secde eden insanın başkasına kibirlenmesindeki çelişkidir.
Namazda insan alnını yere koyar.
Bu, kulluğun en güçlü sembollerinden biridir.
Secde eden kişi aslında:
“Rabbim, Sen büyüksün; ben kulum.”
demektedir.
Sonra namazdan çıkıp herkesi küçümsüyorsa secdenin ahlaki anlamını yeniden düşünmelidir.
Allah'ın önünde eğilen baş, insanlara karşı kibirle yükselmemelidir.
Gerçek secde yalnız bedenin hareketi değil, kalbin de büyüklük iddiasından vazgeçmesidir.
Bu ayet namazımızın ahlakımıza yansıyıp yansımadığını sorgulatır.
On yedinci büyük mesaj, 60 ve 61. ayetlerde uyarı karşısındaki kalp tavrının merkezde olmasıdır.
60. ayette ilahî işaretlerin bazı insanlarda daha büyük taşkınlığı ortaya çıkardığı anlatıldı.
61. ayette ise İblis açık ilahî emir karşısında kibirlendi.
Her iki durumda da ortak problem şudur:
Hakikat dışarıda açıktır fakat içeride kibir vardır.
Bu bize çok önemli bir şey öğretir:
İnsan hakikat arayışında yalnız bilgi toplamamalı.
Kendi nefsini de tanımalıdır.
Çünkü bazen insanın önündeki en büyük engel delil eksikliği değil, kendisine yanlış olduğunu söyleyen hakikati kabul etmek istememesidir.
On sekizinci büyük mesaj, İblis'in ilk büyük yanılgısının “Ben daha üstünüm.” düşüncesi olmasıdır.
Bu cümle insanın kalbinde çok farklı şekillerde yaşayabilir.
“Ben ondan daha zekiyim.”
“Ben daha dindarım.”
“Ben daha zenginim.”
“Benim ailem daha iyi.”
“Benim toplumum daha değerli.”
Bu ifadelerin her biri kendi bağlamında gerçek farklılıklara dayanabilir; fakat farklılığı insanlık üstünlüğüne ve başkasını küçümsemeye dönüştürdüğümüzde kibir başlar.
İsrâ 61'in büyük manevi uyarısı şudur:
İblis'i düşüren şey, kendisini aşağı görmesi değildi; kendisini başkasından üstün görüp Allah'ın hükmüne karşı bunu kullanmasıydı.
İsrâ Suresi'nin 61. ayeti bugün insanın kendisine şu soruları sordurur: Kendimi hangi özelliklerim nedeniyle başkalarından üstün görüyorum? Soyum, param, eğitimim veya dinî bilgim bana kibir veriyor mu? Başkasına verilen nimeti kendi değerime tehdit olarak mı görüyorum? Dinî bilgim arttıkça tevazum da artıyor mu? Allah'a secde ettiğim hâlde insanlara tepeden mi bakıyorum? Bir hükmü anlamadığımda samimiyetle mi araştırıyorum, yoksa nefsime uymadığı için peşinen mi küçümsüyorum? Bir insanın maddi veya sosyal kökenini onun ahlaki değerinin ölçüsü mü sanıyorum? Haset ettiğim insanların nimetlerinden rahatsız olmak yerine kendi emanetimi güzelleştirebiliyor muyum? İblis'in “Ben ondan daha üstünüm” cümlesinin farklı biçimleri benim kalbimde de bulunuyor olabilir mi?
Bu sorular ayetin yalnız insanlığın başlangıcındaki bir secde olayını anlatmadığını; bugün de kibir, haset, insan onuru, dinî bilgi, itaat, yaratılış, sosyal üstünlük iddiaları ve şeytanın ahlakı konusunda son derece güçlü bir ayna tuttuğunu göstermektedir.
Sonuç olarak bu ayet bize şunu öğretmektedir:
Allah'ın emrini kibrinin altında ezme.
İnsanın değerini yalnız maddi kökeniyle ölçme.
Soyunla, paranla, eğitiminle veya makamınla başkasını küçümseme.
Dinî bilgini manevi üstünlük belgesine dönüştürme.
Başkalarına verilen nimetleri haset sebebi yapma.
Hz. Âdem'e yapılan secdeyi ibadet secdesiyle karıştırma.
İblis'in cinlerden olduğunu ve isyanının merkezinde kibir bulunduğunu unutma.
Samimi soruyla kibirli reddi birbirinden ayır.
Allah'ın önünde secde ediyorsan insanların karşısında büyüklük taslamamaya çalış.
Ve kalbinde “Ben ondan daha üstünüm.” cümlesi yükseldiğinde İblis'in ilk yanılgısını hatırla.
Çünkü insanı Allah'a yaklaştıran şey yalnız ne kadar bilgi taşıdığı değil, o bilginin kibrini ne kadar kırdığı, kulluğunu ne kadar güzelleştirdiği ve başka insanların onuruna ne kadar saygı göstermeyi öğrettiğidir.
⠀
Son Söz