Nahl Suresi 56. Ayette “Allah’ın Kendilerine Verdiği Rızıktan, Mahiyetini Bilmedikleri Varlıklara Pay Ayırıyorlar; Allah’a Andolsun ki Uydurduklarınızdan Sorgulanacaksınız” İfadesi Ne Anlama Gelir 
⠀
Nahl Suresi 56. Ayet Ne Söylüyor
Ayetin Arapçası şöyledir:وَيَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ نَصِيبًا مِّمَّا رَزَقْنَاهُمْ ۗ تَاللَّهِ لَتُسْأَلُنَّ عَمَّا كُنتُمْ تَفْتَرُونَ
Okunuşu:
“Ve yec‘alûne limâ lâ ya‘lemûne nasîben mimmâ razaknâhum. Tallâhi le tus’elunne ammâ kuntum tefterûn.”
Genel anlamı:
“Kendilerine verdiğimiz rızıktan, mahiyetini bilmedikleri şeylere bir pay ayırıyorlar. Allah’a andolsun ki uydurmakta olduğunuz şeylerden mutlaka sorgulanacaksınız.”
Ayet, Allah’ın verdiği nimetlerden bir bölümünü sahte ilahlar, putlar veya Allah’a ortak sayılan varlıklar adına ayıran insanları eleştirir. Buradaki sorun yalnız maddi paylaşım değildir. Daha derindeki sorun, Allah’ın vermediği bir yetkiyi başka varlıklara vermek ve sonra bunu dinî sistem hâline getirmektir.
“Bilmedikleri Şeylere Pay Ayırıyorlar” Ne Demektir
Ayette geçen ifade, insanların gerçek bir bilgiye ve vahye dayanmadan kutsallık yükledikleri varlıkları işaret eder.Bir put:
Kendi kendine rızık veremez.
Kader belirleyemez.
Yağmur yağdıramaz.
Bağımsız biçimde bereket oluşturamaz.
Ama insanlar ona ilahî özellikler yükleyebilir.
Sonra da:
“Bunun adına şu kadar ürün ayıralım.”
“Şu hayvan bunun hakkıdır.”
gibi uygulamalar geliştirebilirler.
Ayet bu davranışı yalnız ekonomik yanlış olarak değil, bilgisizce kutsallık üretme problemi olarak eleştirir.
Ayetin Tarihsel Bağlamında Putlara Pay Ayırmak Nasıl Bir Uygulamaydı
İslam öncesi Arap toplumunda bazı insanlar tarım ürünlerinden veya hayvanlarından belirli payları Allah adına, belirli payları ise putlar adına ayırabiliyorlardı.Bu uygulamalar dinî ritüel gibi görülüyordu.
Kur’an’ın eleştirisi tam burada devreye girer:
Rızkı veren Allah iken, insanlar yaratılmış ve güçsüz varlıklara ilahî pay tahsis ediyorlar.
Üstelik bunu Allah’ın emriymiş gibi sunabiliyorlardı.
Dolayısıyla mesele yalnız:
“Yanlış yere para verdiler.”
değildir.
Mesele:
“Allah adına yetkisiz bir dinî düzen kurdular.”
meselesidir.
“Mahiyetini Bilmedikleri” İfadesi Neden Önemlidir
Çünkü dinî iddia bilgi gerektirir.İnsan:
“Şu varlığın gizli gücü var.”
“Şu nesne kesin bereket getirir.”
“Şu ritüel kaderi değiştirir.”
diyorsa bunun dayanağını göstermek zorundadır.
Kur’an’ın eleştirdiği şeylerden biri, insanın bilgisiz olduğu konuda kesin dinî hüküm üretmesidir.
Bir şeyi bilmiyorsak:
“Bilmiyorum.”
demek zayıflık değildir.
Tam tersine ilmî ve dinî dürüstlüktür.
Bilmediğini kutsallaştırmak, bilmediğini kabul etmekten daha tehlikelidir.
Bir Nesneye Bereket Atfetmek Her Zaman Şirk midir
Burada dikkatli olmak gerekir.Bir nesnenin normal sebep etkisini kabul etmek başka, ona Allah’tan bağımsız metafizik güç vermek başkadır.
Örneğin:
Toprak ürünü büyütür.
Su hayat için gereklidir.
İlaç tedaviye yardımcı olur.
Bunlar sebep ilişkileridir.
Ama:
“Bu taş kendi başına kaderimi değiştirir.”
“Bu nesne Allah’tan bağımsız olarak bana servet verir.”
şeklindeki inanç farklıdır.
Bu yüzden her sembolü, hatırayı veya nesneyi otomatik olarak şirk ilan etmek doğru değildir.
Mesele nesnenin kendisinden çok, ona hangi güç ve anlamın yüklendiğidir.
Tılsımlar, Uğurlu Nesneler ve Şans Objeleri Bu Ayetle Nasıl Düşünülebilir
Bir insan yalnız psikolojik hatıra olarak bir eşya taşıyabilir.Bu başka şeydir.
Ama nesnenin:
Kazayı kesin önlediğine.
serveti çektiğine.
kaderi değiştirdiğine.
Allah’tan bağımsız koruyucu gücü olduğuna.
inanmak farklıdır.
Modern dünyada da:
Şans bilekliği.
uğurlu sayı.
enerji taşı.
kader açan nesne.
gibi iddialar görülebilir.
Bunların bazıları kültürel veya eğlence amaçlı olabilir. Ancak ciddi metafizik güç iddiası taşıyorsa delil ve tevhid açısından dikkatle değerlendirilmelidir.
Astroloji ve Benzeri Sistemler Bu Ayetin Mesajıyla Nasıl İlişkilendirilebilir
Ayet doğrudan astrolojiden söz etmez. Ancak bilgisizce metafizik güç üretme ilkesi açısından düşünülebilir.Gezegenlerin fiziksel etkileri olabilir.
Ayın çekim etkisi vardır.
Güneş biyolojik hayatı doğrudan etkiler.
Bunlar bilimsel olarak araştırılabilir.
Fakat:
“Şu gezegen konumu senin evliliğini kesin belirler.”
“Şu burç seni şu yıl zengin yapacak.”
gibi iddialar başka bir alana geçer.
Burada artık fizik değil, geleceğe ve kadere ilişkin metafizik iddia vardır.
Bilimsel sebep ile kehanet birbirine karıştırılmamalıdır.
Din Adına Para Toplamak Her Zaman Yanlış mıdır
Hayır.Bir caminin gideri olabilir.
Bir yardım kuruluşu bağış toplayabilir.
Bir öğrenci burs fonu oluşturulabilir.
Bir dinî eğitim kurumu yasal ve şeffaf biçimde destek isteyebilir.
Bunların hepsi kendi başına yanlış değildir.
Sorun:
“Bu parayı verirsen kesin günahların affolur.”
“Şu kadar ödeme yaparsan Allah sana kesin servet verir.”
“Bize bağış yapmayanın başına kötü şey gelir.”
gibi Allah adına garanti satmaya başlandığında ortaya çıkar.
Bağış başka, kutsallık üzerinden ekonomik manipülasyon başkadır.
Dinî Sömürü Nasıl Anlaşılabilir
Dinî sömürüde genellikle insanın:Korkusu.
umudu.
hastalığı.
ölüm endişesi.
aile problemi.
kullanılır.
Bir kişi:
“Sende kötü enerji var, şu kadar para verirsen temizlerim.”
diyebilir.
Başka biri:
“Allah’ın özel sırrı yalnız bende, ödeme yaparsan sana aktarırım.”
diyebilir.
Bu tür iddialarda insanın hem ekonomik hem psikolojik olarak sömürülmesi mümkündür.
Dinî hizmet veren herkes sömürücü değildir. Bu ayrımı korumak gerekir.
Ama kutsal otorite iddiası para ve korkuyla birleştiğinde denetim daha da önemli hâle gelir.
“Allah’a Andolsun ki Sorgulanacaksınız” İfadesi Neden Bu Kadar Güçlüdür
Ayetin ikinci yarısı çok serttir:“Tallâhi le tus’elunne…”
Yani:
“Allah’a andolsun ki mutlaka sorgulanacaksınız.”
Burada Allah adına yapılan uydurmaların basit bir fikir hatası olmadığı vurgulanır.
Çünkü insan:
Kendi yanlışına inanabilir.
Ama sonra bunu başkasına aktarır.
İnsanların parasını yönlendirir.
Hayat kararlarını etkiler.
Korkularını kullanır.
Böylece kişisel hata toplumsal zarara dönüşebilir.
Din adına konuşmanın sorumluluğu, sıradan görüş bildirmekten daha ağır olabilir.
“İftirâ” Yani Uydurmak Ne Anlama Gelir
Ayette geçen “tefterûn”, uydurmak, gerçek olmayan şeyi isnat etmek, iftira etmek anlam alanına gelir.Burada özellikle Allah adına gerçek olmayan hükümler üretmek öne çıkar.
Bir insan:
“Allah kesin bunu emretti.”
diyorsa bunun delili olmalıdır.
“Şu davranışı yapan kesin lanetlenmiştir.”
diyorsa dayanağı olmalıdır.
“Şu ritüeli yaparsan kesin cennete girersin.”
diyorsa Allah adına çok büyük iddia kurmuş olur.
Dinî dilde en tehlikeli cümlelerden biri:
“Allah kesin böyle istiyor.”
cümlesidir; eğer gerçekten buna dair bilgi yoksa.
Yanlış Dinî Bilgi Veren Her İnsan Aynı Derecede Sorumlu mudur
Hayır.Bir insan bilmeden hata yapabilir.
Yanlış bilgi kendisine de yanlış aktarılmış olabilir.
Samimi şekilde doğru zannediyor olabilir.
Başka biri ise doğrusunu bildiği hâlde insanları manipüle etmek için yalan söyleyebilir.
Bu ikisini aynı görmek doğru değildir.
Niyet.
bilgi düzeyi.
ulaşılabilir deliller.
ısrar.
zarar.
gibi unsurlar sorumluluk değerlendirmesinde önemlidir.
Samimi hata ile bilinçli dinî sahtekârlığı ayırmak gerekir.
Dinî Konuda “Bilmiyorum” Demek Neden Değerlidir
Çünkü Allah adına yanlış konuşmaktan korur.Bir insan her soruya cevap vermek zorunda değildir.
Bir âlime:
“Bu konuda hüküm nedir?”
sorulur.
O:
“Bu konuyu yeterince bilmiyorum.”
diyebilir.
Bu, onun değerini azaltmaz.
Aksine güvenilirliğini artırabilir.
Çünkü gerçek uzmanlık, sınırını bilmeyi de içerir.
“Bilmiyorum” bazen en doğru dinî cevaptır.
Bir Âlimin Görüşünü Allah’ın Kesin Hükmü Gibi Sunmak Doğru mudur
Her zaman değil.Bir konuda açık ayet veya sahih ve net delil olabilir.
Başka bir konuda ise:
Tefsir farklılığı.
fıkhî ihtilaf.
yorum ayrılığı.
olabilir.
Böyle yerde bir âlim:
“Benim görüşüm budur.”
diyebilir.
Ama:
“Allah’ın tek mümkün hükmü kesin budur, başka yorum yapan Allah’a karşı çıkıyor.”
demesi her durumda doğru olmayabilir.
Vahiy ile yorum arasındaki sınırı korumak gerekir.
Âlim değerlidir; fakat Allah değildir.
Bağış Yapmak İnsan İçin Nasıl Sağlıklı Bir İbadet Olabilir
Bağış:İhtiyaç sahibine yardım.
eğitim desteği.
sağlık yardımı.
afet desteği.
dinî hizmet.
için yapılabilir.
Sağlıklı bağışta insan:
Ne verdiğini bilir.
Nereye gittiğini bilir.
Kendi iradesiyle verir.
Karşılığında insanlardan kutsal garanti beklemez.
Bağış alan kurum da mümkün olduğunca:
Şeffaf.
hesap verebilir.
olmalıdır.
İyilik, gizli manipülasyonla değil güvenle güçlenir.
“Allah Adına” Konuşan Kişiler Neden Daha Fazla Sorumluluk Taşır
Çünkü onların sözü insanların vicdanını etkileyebilir.Bir insan:
“Bence bunu yapmalısın.”
derse kişisel tavsiye verir.
Ama:
“Allah bunu sana emrediyor.”
derse çok daha büyük otorite kullanır.
İnsanlar Allah korkusuyla onun sözünü uygulayabilir.
Bu yüzden din anlatıcısı:
Deliline dikkat etmeli.
Bilmediğini söylemeli.
İhtilaf varsa belirtmeli.
Kendi kişisel tercihlerini vahiy gibi sunmamalıdır.
Allah’ın adını kullanmak, insana sınırsız otorite değil daha büyük sorumluluk verir.
Bu Ayet Modern “Maneviyat Endüstrisi” İçin Ne Söyler
Modern dünyada insanlar:Şifa.
huzur.
bereket.
ilişki.
servet.
gelecek bilgisi.
arayabiliyor.
Bu arayışın etrafında büyük bir ekonomik pazar oluşabilir.
Bazı hizmetler gerçekten yararlı olabilir.
Psikolojik destek.
meditasyonun bazı seküler rahatlama uygulamaları.
danışmanlık.
bunlar ayrı ayrı değerlendirilebilir.
Ama bir kişi:
“Sana görünmez varlıklar üzerinden kesin kader temizliği yaparım.”
“Şu paketi satın alırsan evren sana para gönderecek.”
gibi doğrulanamaz metafizik garantiler satıyorsa dikkat gerekir.
İnsanın umudunu satılık kesinliğe dönüştürmek ciddi bir sömürü alanı olabilir.
Nahl Suresi 55 ve 56. Ayetler Birlikte Nasıl Okunmalıdır
Nahl 55’te:“Bir süre yararlanın; yakında bileceksiniz.”
buyurularak nimeti nankörlük içinde kullanan insan uyarılmıştı.
Nahl 56’da ise bu nankörlüğün somut bir biçimi gösterilir:
Allah’ın verdiği rızıktan, ilahî güç sahibi olduğuna dair gerçek bilgi bulunmayan varlıklara pay ayırmak.
Böylece iki ayet:
Nimet.
nankörlük.
hurafe.
ekonomik kullanım.
Allah adına uydurma.
arasında bağlantı kurar.
Bir sonraki ayet olan Nahl Suresi 57. ayette, insanların Allah’a kız çocukları isnat ederken kendileri için arzuladıkları şeyleri ayırmaları eleştirilecek ve dönemin toplumsal çifte standardı çok sert biçimde gündeme getirilecektir. Bu ayeti ele alırken özellikle Allah’a çocuk isnat edilmesinin tevhid açısından reddi, meleklerin “Allah’ın kızları” sayılması inancı, kız çocuklarının değersizleştirilmesi, dönemin cinsiyetçi çifte standardı, ayetin kadınlara yönelik aşağılama değil tam tersine bu aşağılamanın eleştirisi oluşu ve Allah’ın cinsiyet/nesep ilişkilerinden münezzeh oluşu üzerinde dikkatle durmak gerekecektir.
Sonuç: Nahl Suresi 56. Ayetin Ana Mesajı Nedir
Nahl Suresi 56. ayet çok güçlü bir ilişki kurar:İnanç ile para arasında.
İnsan neye kutsallık veriyorsa kaynaklarını da oraya yönlendirebilir.
Bu yüzden inanç yalnız zihinsel mesele değildir.
Ekonomik sonucu vardır.
Bir toplum:
Sahte bir kutsallık üretirse.
Sonra o kutsallık adına:
Para toplar.
hayvan ayırır.
ürün ayırır.
insanların emeğini yönlendirir.
Böylece yanlış inanç ekonomik sisteme dönüşebilir.
Nahl 56’nın eleştirdiği tam da budur.
Hurafe yalnız kafada kalmayabilir; insanların parasını, emeğini ve hayatını yönetmeye başlayabilir.
Nahl 56’nın başka önemli mesajı Allah adına konuşmanın sınırıdır.
Bir insan:
“Bence.”
diyebilir.
Bu kişisel görüştür.
Ama:
“Allah böyle diyor.”
dediği anda sorumluluk büyür.
Çünkü Allah adına konuşuyordur.
Bu yüzden dinî içerik üreten.
vaaz veren.
fetva açıklayan.
öğreten.
her insanın çok dikkatli olması gerekir.
Bilmediği şeyi:
“Kesin.”
diye söylememelidir.
İhtilaf varsa:
“Bu konuda farklı görüşler vardır.”
diyebilmelidir.
Delil zayıfsa bunu belirtmelidir.
Dinî güven, her şeyi biliyormuş gibi görünmekten değil, bilginin sınırını dürüstçe belirtmekten doğar.
Nahl 56’nın başka büyük mesajı insanın korkusunun ekonomik olarak sömürülebileceğini fark etmektir.
Hasta insan çaresizdir.
Yakını ağır durumda olan biri umut arar.
Borçlu insan çıkış ister.
Çocuğu olmayan aile çözüm arar.
İşte bu insanlar:
“Şu kadar para verirsen kesin iyileşirsin.”
“Bu ritüeli satın alırsan çocuk sahibi olursun.”
“Bu nesneyi alırsan bereket gelir.”
iddialarıyla kolay hedef olabilir.
Bu noktada insanın duygusal kırılganlığı ticari ürüne dönüşür.
Din adına bunu yapmak daha da ağır olabilir.
Çünkü insan yalnız parasını değil, imanını ve umudunu da teslim edebilir.
Nahl 56’nın başka önemli mesajı gerçek dinî hizmet ile sömürüyü ayırmaktır.
Bir imam maaş alabilir.
Bir din öğretmeni ücret alabilir.
Bir kitap yazarı kitabından gelir elde edebilir.
Bir kurum masrafları için bağış toplayabilir.
Bunların hiçbiri otomatik olarak din ticareti değildir.
İnsan emeğinin karşılığı olabilir.
Sorun:
Dinî otoriteyi kullanıp:
Korku satmak.
cennet garantisi satmak.
şifa garantisi satmak.
Allah adına özel ayrıcalık pazarlamak.
başladığında ortaya çıkar.
Ücret almak ile kutsallığı satmak aynı şey değildir.
Bu ayrım son derece önemlidir.
Nahl 56’nın başka önemli mesajı insanın rızkının bir bölümünü nereye ayırdığı üzerinde düşünmesidir.
Para yalnız ekonomik araç değildir.
Aynı zamanda değerlerimizin göstergesi olabilir.
İnsan:
Parasını eğitime ayırıyor.
yardıma ayırıyor.
aileye ayırıyor.
sanata ayırıyor.
Bunlar onun önceliklerini gösterebilir.
Aynı şekilde büyük miktarda parayı:
Batıl kehanetlere.
sahte şifacılara.
manipülatif dinî yapılara.
aktarabilir.
Ayet insana:
“Rızkını hangi inanç adına harcıyorsun?”
sorusunu düşündürebilir.
Bu, harcamanın tamamını dinî hükme bağlamak değildir.
Ama insanın ekonomik kararlarının inançlarından bağımsız olmadığını gösterir.
Nahl 56’nın başka önemli mesajı iyilik yapmak için hurafeye ihtiyaç olmadığını hatırlatmaktır.
Bir insan:
Sadaka vermek istiyor.
Doğrudan ihtiyaç sahibine yardım edebilir.
Bir öğrenciye burs verebilir.
Hastaya destek olabilir.
Ağaç dikebilir.
Bir hayvanı besleyebilir.
Bunları yapmak için:
“Şu gizli enerji açılacak.”
veya:
“Şu görünmez varlık memnun olacak.”
gibi doğrulanamaz iddialara ihtiyaç yoktur.
İyilik zaten değerlidir.
İyiliğin değerini büyütmek için uydurma metafizik hikâyelere ihtiyaç yoktur.
Nahl 56’nın başka önemli mesajı dinî sembollerin ekonomik güç aracına dönüşebilmesidir.
İnsan bir sembole saygı duyabilir.
Bu normal olabilir.
Ama biri o sembol üzerinden:
“Bunu yalnız benden satın alırsanız korunursunuz.”
diyerek tekel kuruyorsa dikkat gerekir.
Kutsallık iddiası:
Şeffaflığı azaltmamalı.
Soruları yasaklamamalı.
Denetimi ortadan kaldırmamalıdır.
Dinî olan şey sorgulanamaz ekonomik alan değildir.
Tam tersine para ve emanet varsa hesap verebilirlik daha da önemlidir.
Nahl 56’nın başka önemli mesajı soru sormanın imana aykırı olmamasıdır.
Birisi:
“Şunu yaparsan Allah sana kesin şu nimeti verecek.”
diyor.
Sorabilirsin:
“Bunun delili nedir?”
Bu saygısızlık değildir.
Bir kurum:
“Bu para Allah yolunda kullanılacak.”
diyor.
Sorabilirsin:
“Nereye harcanıyor?”
Bu da imansızlık değildir.
Şeffaflık dinin düşmanı değildir.
Allah’a güvenmek, insanlara sınırsız ve denetimsiz güvenmek demek değildir.
Nahl 56’nın başka önemli mesajı dinî otorite ile ekonomik çıkarın birleştiğinde dikkatli olmaktır.
Bir insan hem:
“Ben Allah adına konuşuyorum.”
diyor.
Hem de bütün ekonomik sistemi kendisine bağlıyor.
Sonra:
“Beni sorgulayan Allah’ı sorgular.”
diyorsa çok tehlikeli bir yapı oluşabilir.
Çünkü:
Eleştiri kapanır.
Denetim kapanır.
Para akışı devam eder.
İnsanlar korkar.
Bu noktada din, insanın Allah’la ilişkisini güçlendirmek yerine bir kişinin iktidar aracına dönüşebilir.
Tevhid tam tersine insan otoritelerini mutlaklaştırmayı reddeder.
Nahl 56’nın başka önemli mesajı hurafeyi küçümsememektir.
Bazıları:
“Ne olacak canım, insanlar inanıyor.”
diyebilir.
Ama hurafe bazen gerçek zarar üretir.
Hasta insan tedaviyi geciktirebilir.
Aile parasını kaybedebilir.
İnsan yanlış karar verebilir.
Korku ve takıntı geliştirebilir.
Bir kişi kendisini lanetlenmiş sanıp yıllarca psikolojik acı yaşayabilir.
Bu nedenle yanlış metafizik iddialar sadece:
“Masum inançlar.”
olmayabilir.
Yanlış bilgi bazen gerçek zarar üretir.
Nahl 56’nın başka önemli mesajı bilgi ile kesinlik arasındaki farktır.
Bir konuda güçlü delil olabilir.
Başka konuda ihtimal olabilir.
Başka konuda hiçbir bilgimiz olmayabilir.
Bunların hepsine:
“Kesin.”
demek doğru değildir.
Dinî düşüncede de:
Kesin olan.
kuvvetli görüş.
ihtilaflı görüş.
bilinmeyen.
ayrımı önemlidir.
İnsan ne kadar çok öğrenirse şu cümleyi daha rahat söyleyebilir:
“Bu konuda kesin konuşamam.”
Bu, iman zayıflığı değil epistemik tevazudur.
Nahl 56’nın başka önemli mesajı Allah’a iftira ile samimi yorum hatasını ayırmaktır.
Bir insan bir ayeti yanlış anlamış olabilir.
Sonra hatasını öğrenir.
Düzeltir.
Bu, bilinçli biçimde Allah adına yalan uydurmakla aynı değildir.
Ancak kişi doğrunun ne olduğunu bildiği hâlde:
Çıkar için.
iktidar için.
para için.
Allah adına yalan söylüyorsa sorumluluk çok daha ağırdır.
Bu nedenle insanların iç niyetlerini kolayca bilemeyiz.
Ama bilinçli dinî manipülasyonu da masumlaştırmamak gerekir.
Nahl 56’nın başka önemli mesajı kendi inançlarımızı da sorgulayabilmektir.
Hurafe yalnız “başkalarının inancı” değildir.
Hepimizin hayatında:
“Böyle duydum.”
“Herkes böyle söylüyor.”
diye kabul ettiğimiz şeyler olabilir.
Kendimize sorabiliriz:
Bunun kaynağı nedir?
Kur’an’da gerçekten var mı?
Güvenilir rivayet var mı?
Yoksa kültürel alışkanlık mı?
Bu sorgulama dini zayıflatmaz.
Tam tersine dini hurafeden ayırmaya yardımcı olur.
Nahl 56’nın başka önemli mesajı gelenek ile vahyi aynı şey sanmamaktır.
Bir uygulama yüzlerce yıldır yapılıyor olabilir.
Bu, tek başına onun Allah tarafından emredildiğini kanıtlamaz.
Gelenek değerli olabilir.
Kimlik taşır.
Toplumsal bağ kurar.
Ama:
“Eskiden beri yapılıyor.”
ile:
“Allah emretti.”
aynı cümle değildir.
Gelenek dine uygunsa yaşatılabilir.
Ama gelenek adına Allah’a söylemediği şeyi söyletmemek gerekir.
Eskilik, vahiy değildir.
Nahl 56’nın başka önemli mesajı dinin ekonomik adaletle ilgisini görmektir.
İnsanların parasını yanlış inançlarla almak yalnız teolojik sorun değildir.
Aynı zamanda:
Ekonomik haksızlık.
güven istismarı.
olabilir.
Özellikle yoksul, hasta ve çaresiz insanların dinî duygularıyla oynayıp para almak ciddi bir ahlaki problemdir.
Çünkü en savunmasız insan hedef alınmış olur.
Kutsal dil, zayıf insanı sömürmek için kullanıldığında sömürü daha az değil, daha ağır hâle gelir.
Nahl 56’nın başka önemli mesajı Allah adına yasak üretmenin de uydurma kapsamına girebileceğini düşünmektir.
Dinî uydurma yalnız:
“Şunu yaparsan sevap.”
demek değildir.
Aynı zamanda:
“Allah bunu kesin haram etti.”
diye delilsiz yasak üretmek de çok ciddi bir iddiadır.
Bir insan kişisel olarak bir şeyi sevmeyebilir.
“Ben bunu doğru bulmuyorum.”
diyebilir.
Ama:
“Allah bunu haram etti.”
cümlesi daha büyük delil gerektirir.
Kişisel zevki ilahî hükme dönüştürmemek gerekir.
Nahl 56’nın başka önemli mesajı Allah adına verilen umutlarda da ölçülü olmaktır.
İnsanlara:
“Allah’ın rahmetinden ümit kesme.”
denebilir.
Bu Kur’anî bir ilkedir.
Ama belirli bir insan için:
“Sen kesin cennete gideceksin.”
demek farklıdır.
Aynı şekilde:
“Bu duayı şu kadar okursan kesin istediğin kişi seni sevecek.”
gibi garantiler vermek de problemli olabilir.
Dua ibadettir.
Ama dua:
Başkasının iradesini zorlayan büyü sistemi değildir.
Allah’a yönelişi garanti satışına dönüştürmemek gerekir.
Nahl 56’nın başka önemli mesajı çocuklara da sorgulayan fakat saygılı bir din eğitimi vermektir.
Çocuk:
“Neden?”
diye sorabilir.
Bazen yetişkin:
“Sorgulama, günah.”
diyebilir.
Oysa sağlıklı soru:
İmanı zayıflatmak zorunda değildir.
Çocuk:
Kaynak.
anlam.
hikmet.
sorabilir.
Bilmiyorsak:
“Bilmiyorum, birlikte araştıralım.”
demek daha sağlıklıdır.
Böyle yetişen insan, ileride her kutsal iddiaya kolayca teslim olmayabilir.
Dinî güven, soruyu yasaklayarak değil hakikate güvenerek güçlenir.
Nahl 56’nın başka önemli mesajı insanın ekonomik kararlarında aklı kullanmasıdır.
Bir yatırım:
“Manevî olarak kesin bereketli.”
deniyor.
Ama ekonomik olarak hiçbir mantığı yok.
İnsan sırf dinî slogan nedeniyle bütün birikimini riske atmamalıdır.
Dua eder.
İstişare eder.
Ama aynı zamanda:
Sözleşmeyi okur.
hesap yapar.
riski inceler.
uzmana danışır.
Tevekkül finansal dikkatsizlik değildir.
Din, insanın aklını kapatmasını değil doğru kullanmasını ister.
Nahl Suresi 56. ayetin bütün mesajı bu çerçevede şöyle özetlenebilir: **“Allah’ın kendilerine verdiği rızıktan, mahiyetini bilmedikleri şeylere pay ayırıyorlar; Allah’a andolsun ki uydurduklarınızdan mutlaka sorgulanacaksınız” ifadesi, sahte kutsallık üretmeyi ve Allah adına delilsiz dinî sistem kurmayı ağır biçimde eleştirir. Bu ayet bağış yapmayı, dinî hizmete para ayırmayı veya meşru sebepleri kabul etmeyi yasaklamaz. Büyük mesaj şudur: Rızkını hurafeye teslim etme, Allah adına garanti satanlara karşı aklını ve delili kullan, dinî otoriteyi ekonomik sömürü aracına dönüştürme ve bilmediğin konuda ‘Allah kesin böyle dedi’ deme. Çünkü insan yalnız yaptığı davranışlardan değil, Allah adına ürettiği ve başkalarına aktardığı uydurmalardan da sorumludur.”
Bir sonraki ayet olan Nahl Suresi 57. ayette, insanların Allah’a kız çocukları isnat ederken kendileri için arzuladıkları şeyleri ayırmaları eleştirilecek ve şöyle buyurulacaktır: “Allah’a kızlar isnat ediyorlar — O bundan münezzehtir — kendilerine ise arzu ettikleri şeyleri ayırıyorlar.” Bu ayeti ele alırken özellikle Allah’a çocuk isnadının tevhid açısından reddi, meleklerin Allah’ın kızları sayılması inancı, kız çocuklarına yönelik dönemin aşağılayıcı bakışı, ayetin kadınları küçümsemek değil tam tersine erkek merkezli çifte standardı teşhir etmek oluşu, Allah’ın cinsiyet ve nesep ilişkilerinden münezzeh olması ve insanın kendisine layık görmediğini Allah’a isnat etmesindeki çelişki üzerinde dikkatle durmak gerekecektir.
Ve belki Nahl Suresi 56. ayetin bugün bize yönelttiği en güçlü soru şudur: Allah adına söylediğimiz şeylerin gerçekten delili var mı? Bir dinî uygulamayı yalnız toplum yaptığı için mi Allah’ın emri sanıyoruz? Korkumuzdan veya umudumuzdan para kazanan insanları yeterince sorguluyor muyuz? Dinî bir bağışın nereye gittiğini sormayı imansızlık mı görüyoruz? “Bilmiyorum” demek yerine her soruya kesin cevap vermeye mi çalışıyoruz? Ve en önemlisi, Allah adına uydurulan bir söz insanların parasını, sağlığını ve hayat kararlarını etkileyebiliyorsa, din konusunda konuşurken dürüstlük ve delil hassasiyetinin sıradan bir bilgi meselesinden çok daha büyük bir ahlaki sorumluluk olması gerekmez mi?
