Nahl Suresi 49. Ayette “Göklerde ve Yerde Bulunan Bütün Canlılar ve Melekler Allah’a Secde Eder; Onlar Büyüklük Taslamazlar” İfadesi Ne Anlama Gelir 
⠀
Nahl Suresi 49. Ayet Ne Söylüyor
Ayetin Arapçası şöyledir:وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مِن دَابَّةٍ وَالْمَلَائِكَةُ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ
Okunuşu:
“Ve lillâhi yescudu mâ fi’s-semâvâti ve mâ fi’l-ardı min dâbbetin ve’l-melâiketu ve hum lâ yestekbirûn.”
Genel anlamı:
“Göklerde ve yerde bulunan bütün canlılar ve melekler Allah’a secde ederler; onlar büyüklük taslamazlar.”
Ayet, yaratılmış varlıkların Allah karşısındaki ortak konumunu anlatır. Göklerde ve yerde bulunan canlıların, ayrıca meleklerin Allah’a secde ettiği bildirilir. Buradaki secde, her varlık türünde aynı biçimde gerçekleşen fiziksel hareket olarak düşünülmemelidir. Ayetin ana fikri Allah’a boyun eğmek, O’nun yaratılış düzeninin dışında bağımsız bir kudrete sahip olmamak ve kibirlenmemektir.
Ayetteki “Dâbbe” Ne Anlama Gelir
“Dâbbe” kelimesi, hareket eden ve yeryüzünde yürüyüp dolaşan canlı anlam alanına sahiptir. Kur’an’da bağlama göre çeşitli canlıları kapsayabilir.Bu nedenle kelimeyi yalnız belli bir hayvan türüne indirgemek doğru değildir. Burada genel vurgu, yerde yaşayan ve hareket eden canlıların Allah’ın yaratışına tabi oluşudur.
İnsan da biyolojik anlamda canlıdır; fakat ayette özellikle meleklerin ayrıca zikredilmesi ve devamındaki kibir vurgusu, yaratılışın çok geniş bir boyun eğiş tablosu içinde anlatıldığını gösterir.
Canlıların çeşitliliği Allah’ın hükmünden bağımsızlık anlamına gelmez.
Bütün Canlılar Allah’a Nasıl Secde Eder
Bir hayvanın Allah’a secdesini insanın namazdaki secdesiyle birebir aynı biçimde düşünmemek gerekir.İnsanın secdesi bilinçli bir ibadettir. İnsan:
Secde etmeyi seçebilir.
etmemeyi seçebilir.
İtaat edebilir.
isyan edebilir.
Hayvanların ise insanla aynı tür ahlaki ve dinî sorumluluğa sahip olduğu söylenmez. Onların secdesi, kendi yaratılış düzenleri içinde Allah’ın hükmüne tabi oluşları ve O’nun koyduğu ölçünün dışına bağımsız biçimde çıkamamaları şeklinde anlaşılabilir.
Her varlık Allah’a kendi yaratılışına uygun biçimde boyun eğer.
Hayvanların Secde Etmesi Onların İnsan Gibi Dinî Yükümlülüğü Olduğu Anlamına mı Gelir
Hayır.Kur’an’ın insan için kullandığı ahlaki sorumluluk dili ile hayvanların yaratılış düzenine bağlılığı aynı şey değildir.
Bir hayvan:
Fıkıh öğrenmez.
Namaz vakitlerinden sorumlu tutulmaz.
Helal-haram hükümlerini insan gibi taşımaz.
Dolayısıyla:
“Hayvan da secde ediyor, o hâlde insanlar gibi ibadet borcu vardır.”
sonucu çıkarılamaz.
Ayetin amacı canlılara insan fıkhı yüklemek değil, bütün canlı âlemin Allah’ın yaratıcı egemenliği altında bulunduğunu göstermektir.
Hayvanların Davranışları “İbadet” Olarak mı Görülmelidir
Kur’anî anlamda yaratılışa uygun hareket etmek, Allah’ın düzenine boyun eğmek olarak değerlendirilebilir. Ancak bunu aşırı yorumlayıp her hayvan davranışını bilinçli insan ibadeti gibi anlatmamak gerekir.Bir kuşun uçması kendi biyolojik yapısıyla ilgilidir.
Arının bal üretmesi biyolojik davranışıdır.
Balığın yüzmesi yaratılış özelliklerindendir.
Bunların hepsi mümin açısından yaratılışın düzenine işaret edebilir; fakat:
“Arı şu anda bilinçli olarak bizim gibi ibadet ediyor.”
diye kesin antropomorfik bir anlatım kurmak doğru olmayabilir.
Yaratılışta boyun eğiş vardır; bunun mahiyetini insan davranışıyla tamamen aynılaştırmamak gerekir.
Ayette Melekler Neden Ayrıca Zikrediliyor
Melekler, İslam inancında Allah’ın yarattığı gayb varlıklarıdır. Kur’an onların Allah’ın emirlerine bağlılığını farklı ayetlerde anlatır.Nahl 49’da canlılardan sonra meleklerin ayrıca zikredilmesi, boyun eğişin yalnız yeryüzündeki canlılarla sınırlı olmadığını gösterir.
Yani ayet adeta:
Yerdeki canlılardan göklerdeki meleklere kadar yaratılmışların tamamı Allah karşısında kuldur.
mesajını verir.
Bu geniş perspektif, insanın kendisini merkez ve mutlak güç sanmasını kırar.
Melekler İlâhî Varlıklar mıdır
Melekler Allah’ın yarattığı varlıklardır; ilah değildirler.Onlara Allah’a ait bağımsız güçler verilmez.
Melek:
Allah’ın emriyle görev yapar.
Allah’tan bağımsız hüküm koymaz.
Allah’a rakip güç değildir.
Bu nedenle melek sevgisi veya meleklere iman, onları ilahlaştırmak anlamına gelmez.
Kur’an’ın tevhid çizgisi burada nettir: Yaratılmış ne kadar yüce görünürse görünsün, yaratıcı değildir.
Melekler İnsanlardan Daha Güçlü Olsa Bile Neden Kibirlenmiyor
Ayetin sonundaki:“Ve hum lâ yestekbirûn.”
yani:
“Onlar büyüklük taslamazlar.”
ifadesi son derece önemlidir.
İnsanın önemli ahlaki sorunlarından biri, sahip olduğu avantajı üstünlük hakkına çevirmesidir.
Bilgisi varsa:
Küçümseyebilir.
Parası varsa:
Ezebilir.
Makamı varsa:
Hesap vermek istemeyebilir.
Melekler ise Allah’ın kulları olduklarını bilir ve kibirlenmezler.
Bu, insan için çok güçlü bir karşılaştırmadır: Allah’a yakınlık kibri değil, tevazuyu artırmalıdır.
“İstikbâr” Yani Büyüklük Taslamak Ne Demektir
İstikbâr, kişinin kendisini olduğundan büyük görmesi, hak karşısında kibirlenmesi ve başkalarını küçümsemesi anlam alanına sahiptir.Kibir yalnız:
“Ben sizden üstünüm.”
demek değildir.
Bazen insan davranışıyla da kibirli olabilir. Hatasını kabul etmez, özür dilemez, kendisine verilen delili sırf başka biri söyledi diye reddeder veya güçsüz insanları değersiz görür.
Ayet bize şunu düşündürür:
Gerçek büyüklük iddiası kulluğa ters düşer.
Çünkü insanın ne kadar büyük görünürse görünsün, varlığı kendisinden değildir.
Özgüven ile Kibir Aynı Şey midir
Hayır.Bir insan:
Kendi değerini bilebilir.
Yeteneklerine güvenebilir.
Başarısıyla gurur duyabilir.
Bu otomatik olarak kibir değildir.
Kibir daha çok:
“Ben değerliyim”
demekten:
“Ben sizden üstünüm ve sizin değeriniz daha az.”
noktasına geçildiğinde ortaya çıkar.
Sağlıklı özgüven:
“Bunu yapabilirim.”
der.
Kibir ise:
“Bunu yalnız ben yapabilirim; siz hiçbir şey değilsiniz.”
diyebilir.
İslamî tevazu insanın kendisini değersizleştirmesi değildir. Kendi değerini bilirken başkasını küçültmemektir.
Çok Başarılı Olmak Kibre Yol Açar mı
Başarı insanı zorunlu olarak kibirli yapmaz; fakat kibir için zemin oluşturabilir.Bir insan büyük bir şirket kurmuştur.
Çok para kazanmıştır.
Büyük akademik başarı elde etmiştir.
Bunların hepsi değerli olabilir.
Sorun:
“Bu başarı benim insan olarak herkesten daha üstün olduğumu gösteriyor.”
dediğinde başlar.
Çünkü başarı:
İmkân.
çevre.
sağlık.
zamanlama.
başkalarının emeği.
gibi çok sayıda faktörden etkilenebilir.
İnsan kendi emeğini küçümsemek zorunda değildir; fakat başarısını ilahî veya insanî üstünlük belgesine dönüştürmemelidir.
Dinî Bilgi Kibre Dönüşebilir mi
Evet.Bu özellikle dikkat edilmesi gereken bir tehlikedir.
Bir insan çok dinî bilgi öğrenebilir. Kur’an, hadis, fıkıh ve tefsir okuyabilir. Sonra bu bilgi onu daha merhametli ve mütevazı yapmak yerine:
“Ben biliyorum, siz bilmiyorsunuz.”
kibrine götürebilir.
Bu durumda bilgi amacıyla çelişmeye başlar.
Gerçek ilim:
İnsana ne kadar çok bilmediğini de gösterir.
Bir âlim:
“Bu konuda bilmiyorum.”
diyebiliyorsa bu çoğu zaman ilminin eksikliği değil, ilmî ahlakının göstergesidir.
Bilginin meyvesi kibir değil, tevazu olmalıdır.
İbadet Eden İnsan Kendini Etmeyenden Üstün Görebilir mi
İnsan ibadetini önemseyebilir ve Allah’a şükredebilir. Ancak:“Ben namaz kılıyorum, dolayısıyla şu insanlardan kesin üstünüm.”
demek tehlikelidir.
Çünkü insan:
Kendi sonunu bilmez.
Başkalarının iç dünyasını bilmez.
Allah’ın herkesi hangi şartlarla değerlendirdiğini tam olarak bilemez.
İbadet insanda:
Şükür.
merhamet.
sorumluluk.
üretmelidir.
Eğer ibadet insanı yalnız başkalarını küçümsemeye götürüyorsa ibadetin ahlaki etkisi üzerinde yeniden düşünmek gerekir.
Secde eden alın, kibirli kalbi otomatik olarak temizlemiş olmaz.
Hayvanları Küçümsemek Bu Ayetin Ruhuyla Bağdaşır mı
Ayet canlıların Allah’a secde ettiğini söylerken insanın diğer canlılara bakışını da düşünmeye açabilir.Hayvan insan değildir; fakat bu onların değersiz nesneler olduğu anlamına gelmez.
İnsan hayvandan yararlanabilir, gıda için kullanabilir ve hayvancılık yapabilir. Fakat:
Gereksiz eziyet.
işkence.
ihmal.
ahlaken sorun olabilir.
Bir canlıyı Allah’ın yaratması olarak görmek, ona sınırsız acı çektirme hakkı vermez.
Üstün sorumluluk, sınırsız zulüm yetkisi değildir.
“Bütün Canlılar Secde Ediyor” İfadesi Ekolojik Bir Mesaj da Taşır mı
Ayet doğrudan modern çevre politikası düzenlemez. Ancak yaratılmış canlıların Allah’a ait oluşu, insanın tabiatla ilişkisine güçlü bir ahlaki çerçeve verebilir.İnsan:
Ormanı kullanabilir.
Toprağı ekip biçebilir.
Hayvancılık yapabilir.
Ama bütün yaratılışı yalnız kendi tüketimi için var olan sınırsız stok gibi görmesi sorunludur.
Çevre tahribatı sonunda:
Hayvanları.
bitkileri.
insanları.
gelecek nesilleri.
etkiler.
Bu nedenle tevhid, insanın yaratılışa karşı sorumlu bir emanet bilinci geliştirmesine katkı sağlayabilir.
Meleklerin Kibirlenmemesi Din Adamları ve Liderler İçin Ne Söyler
Ayet çok güçlü bir ölçü sunar.Melekler bile:
“Biz Allah’a yakınız, o hâlde üstünüz.”
diye büyüklük taslamıyorsa, dinî bilgi veya makam sahibi insanın kibri nasıl meşrulaştırılabilir?
Bir din adamının:
İnsanları küçümsemesi.
kendisini sorgulanamaz görmesi.
eleştiriyi iman düşmanlığı sayması.
tehlikeli olabilir.
Aynı şey siyasi veya ekonomik lider için de geçerlidir.
Makam büyüdükçe kulluk küçülmemeli; sorumluluk büyümelidir.
Gerçek otorite kibirle değil, adalet ve hesap verebilirlikle değer kazanır.
Secde İnsanı Neden Kibre Karşı Eğitmelidir
Secde fiziksel olarak insanın en yüksek kabul ettiği başını yere koymasıdır. Bu yönüyle çok güçlü bir semboldür.İnsan secdede:
“Ben mutlak değilim.”
demiş olur.
Ama secde yalnız hareket olarak kalırsa ahlaki anlamı eksik kalabilir.
İnsan namazdan kalkıp:
Çalışanını aşağılıyor.
eşine zulmediyor.
fakiri küçümsüyor.
başkasının fikrini dinlemiyorsa.
Secdenin mesajıyla davranışı arasında çelişki oluşur.
Gerçek secde insanın yalnız bedenini değil, kibrini de eğmelidir.
Nahl Suresi 48 ve 49. Ayetler Birlikte Nasıl Okunmalıdır
Nahl 48’de gölgelerin sağa ve sola yönelerek Allah’a secde ettiği bildirilmişti. Nahl 49’da bu görüntü genişler ve göklerdeki ve yerdeki canlılarla melekler de secde tablosuna dahil edilir.Yani önce:
Gölge.
Sonra:
Canlılar ve melekler.
Bütün yaratılış aynı tevhid hakikatine işaret eder: Allah yaratıcıdır, diğer her şey yaratılmıştır.
Bir sonraki ayet olan Nahl Suresi 50. ayette, meleklerin Rablerinden korktukları ve kendilerine emredileni yaptıkları bildirilecektir. Bu ayeti ele alırken özellikle Allah korkusunun panik veya psikolojik dehşet anlamına gelmemesi, meleklerin itaati, Allah’ın “üstlerinde” oluşunun fiziksel mekânla sınırlandırılmaması, emir ve kulluk ilişkisi, insanın meleklerden farklı olarak ahlaki tercih sahibi oluşu ve korku ile sevgi-rahmet dengesinin korunması üzerinde dikkatle durmak gerekecektir.
Sonuç: Nahl Suresi 49. Ayetin Ana Mesajı Nedir
Nahl Suresi 49. ayet çok büyük bir yaratılış tablosu çizer:Gökler.
Yer.
Canlılar.
Melekler.
Ve bunların ortak noktası:
Allah’a secde etmeleri ve kibirlenmemeleridir.
Bu ayetin en güçlü ahlaki mesajlarından biri, kulluk ile kibir arasındaki çelişkidir.
İnsan bazen Allah’a ibadet ederken bile kibirlenebilir.
Şöyle düşünebilir:
“Ben daha dindarım.”
“Ben daha bilgiliyim.”
“Ben daha temizim.”
Oysa secdenin kendisi tam tersini öğretir:
Sen kulsun.
Bu cümle insanı aşağılamak için değildir.
Tam tersine özgürleştirir.
Çünkü kul olduğunu bilen insan, kendisini sürekli başkalarına üstün göstermek zorunda kalmaz.
Bir insanın gerçek değeri:
Ne kadar insanı ezdiğiyle.
kaç kişinin kendisinden korktuğuyla.
ne kadar büyük unvana sahip olduğuyla.
ölçülmez.
Tevhid açısından insanın büyüklüğü, Allah karşısındaki kulluğunda ve insanlara karşı ahlakında ortaya çıkar.
Nahl 49’un başka önemli mesajı yaratılışın büyüklüğünün yaratıcı olmak anlamına gelmemesidir.
Melekler insanın gözünde son derece yüce varlıklardır.
Ama onlar bile:
Allah’ın kullarıdır.
Bu çok temel bir tevhid ölçüsüdür.
Bir varlık ne kadar güçlü görünürse görünsün:
Yaratılmışsa ilah değildir.
Bu ilke insan dünyasına da uygulanabilir.
Bir kral.
bir başkan.
bir milyarder.
bir bilim insanı.
bir büyük âlim.
çok güçlü olabilir.
Ama hiçbirinin yaratılmış olma durumu değişmez.
Bu nedenle hiçbir insan:
Mutlak itaat.
Mutlak yanılmazlık.
Mutlak kutsallık.
hakkına sahip değildir.
Nahl 49’un başka önemli mesajı hayvanlara bakışımızdaki kibrin kırılmasıdır.
İnsan zekâsıyla diğer canlılardan çok farklı imkânlara sahip olabilir.
Ama bu farklılık:
“Diğer canlıların hiçbir değeri yok.”
sonucunu doğurmaz.
Bir hayvan acı hissedebilir.
Korkabilir.
yaşamını sürdürmeye çalışır.
İnsan hayvanlardan yararlanabilir; fakat bu yararlanma ahlaki sınırların tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmez.
Güç, merhametsizlik hakkı değildir.
Hatta insanın aklı arttıkça sorumluluğunun da artması beklenebilir.
Bir hayvanın ne yaptığını anlaması sınırlıdır.
İnsan ise yaptığı eziyetin farkında olabilir.
Bu nedenle bilinç, yalnız ayrıcalık değil yükümlülük de getirir.
Nahl 49’un başka büyük mesajı dinî üstünlük kibrinin tehlikesidir.
Bir insan ibadet ediyor.
Bu güzeldir.
Ama sonra ibadet etmeyen kişiyi:
Aşağılıyor.
insan yerine koymuyor.
onun hakkında kesin ahiret hükmü veriyor.
Bu durumda ibadetin ruhu üzerinde ciddi biçimde düşünmek gerekir.
Kur’an’ın secde tasviri:
“Büyüklük taslamazlar.”
diye bitiyor.
Demek ki gerçek kulluk insanda:
“Ben büyük oldum.”
değil,
“Allah büyüktür.”
bilincini oluşturmalıdır.
Bu iki cümle birbirinden çok farklıdır.
Dindarlık insanın egosuna yeni bir taç takmamalıdır.
Egonun tacını çıkarmalıdır.
Nahl 49’un başka önemli mesajı başarı ile insan değeri arasındaki ayrımdır.
Bir insan başarısız olabilir ama çok değerli bir karaktere sahip olabilir.
Başka biri çok başarılı olabilir ama zalim olabilir.
Bu nedenle:
Zengin = üstün insan.
Fakir = değersiz insan.
denkliği yanlıştır.
Aynı şekilde:
Ünlü = daha değerli.
Takipçisi az = önemsiz.
değildir.
Modern dünya başarı göstergelerini insan değerine kolayca dönüştürüyor.
Kur’an’ın secde perspektifi ise insanın üzerinde ne kadar büyük etiket olursa olsun onun kul olduğunu hatırlatır.
Bu, sosyal hiyerarşiyi tamamen yok etmek anlamına gelmez.
Bir şirketin yöneticisi vardır.
Bir okulun öğretmeni vardır.
Bir devletin görevlileri vardır.
Ama rol farklılığı:
İnsanlık değerinin farklı olduğu
anlamına gelmez.
Nahl 49’un başka önemli mesajı kibir ile otoritenin birleştiğinde tehlikeli hâle gelmesidir.
Güç sahibi insan hata yapabilir.
Normalde çevresindeki insanlar onu uyarır.
Ama kişi kibirliyse:
“Ben yanlış yapmam.”
der.
Çevresindekiler de korkuyorsa hata düzeltilmez.
Böylece küçük yanlışlar büyür.
Bu nedenle iyi lider:
Kendisini eleştiren insanlara ihtiyaç duyar.
Gerçek dost yalnız:
“Harikasın.”
diyen değildir.
Gerektiğinde:
“Burada hata yaptın.”
diyebilendir.
Meleklerin kibirlenmemesi, insanın da gücü arttıkça daha fazla tevazuya ihtiyaç duyduğunu düşündürür.
Güç arttıkça aynaya duyulan ihtiyaç artar.
Nahl 49’un başka önemli mesajı tevazunun kendini aşağılamak olmadığını tekrar hatırlatır.
Bazı insanlar:
“Ben hiçbir şeyim.”
demeyi tevazu sanabilir.
Oysa insan Allah’ın yarattığı değerli bir varlıktır.
Yeteneğin varsa kabul edebilirsin.
“Bu işi iyi yapıyorum.”
diyebilirsin.
Bu kibir değildir.
Kibir:
“Bu işi iyi yaptığım için senden daha değerliyim.”
noktasında ortaya çıkar.
Tevazu:
Kendi gücünü inkâr etmek değil.
Gücünün sınırını bilmektir.
Kendini küçültmek değil, kendini doğru ölçüde görmektir.
Nahl 49’un başka önemli mesajı kibrin bazen sessiz biçimde ortaya çıkmasıdır.
İnsan:
“Ben kibirli değilim.”
diyebilir.
Ama bir garson kendisine yanlış hizmet yaptığında ona nasıl davranıyor?
Temizlik görevlisiyle nasıl konuşuyor?
Kendisinden daha az eğitimli bir insanı dinliyor mu?
Hata yaptığında özür dileyebiliyor mu?
Kendisinden küçük kişiden doğru bir fikir geldiğinde kabul edebiliyor mu?
Kibir çoğu zaman büyük sözlerden çok küçük davranışlarda görünür.
Bu nedenle ayetin:
“Büyüklük taslamazlar.”
ifadesi günlük hayatta çok güçlü bir ahlak ölçüsüdür.
Nahl 49’un başka önemli mesajı hak karşısında geri adım atabilmektir.
Bir tartışmada yanlış olduğumuz ortaya çıktı.
İki seçenek vardır.
Gerçeği kabul ederiz.
Ya da:
Konuyu değiştiririz.
bahane üretiriz.
karşı tarafı küçümseriz.
Kibir ikinci yolu seçmeye eğilimlidir.
Tevazu ise:
“Burada sen haklıymışsın.”
diyebilir.
Bu cümleyi söylemek bazen çok zordur.
Ama insanı küçültmez.
Tam tersine güvenilir hâle getirir.
İnsan hiçbir zaman hata yapmadığı için değil, hata yaptığında düzeltebildiği için de saygı kazanır.
Nahl 49’un başka önemli mesajı Allah’a secde ile insanlara karşı onur arasında çelişki olmamasıdır.
Allah’a kulluk eden insan, insanlara köle olmak zorunda değildir.
Tam tersine:
Yalnız Allah’ı mutlak kabul ettiği için hiçbir insanı ilahlaştırmaz.
Bir patron:
“Ben olmasam sen hiçbir şey değilsin.”
diyemez.
Bir lider:
“Ben ne söylersem hakikat odur.”
diyemez.
Bir dinî otorite:
“Benim sözümü sorgulamak Allah’ı sorgulamaktır.”
diyemez.
Tevhid insana Allah karşısında secdeyi, insanlar karşısında ise onurlu bir özgürlüğü öğretir.
Bu nedenle kulluk küçülme değil, yanlış kulluklardan kurtuluş olabilir.
Nahl 49’un başka önemli mesajı melekleri insanüstü ilahî aracı güçlere dönüştürmemektir.
İnsan bazen melekler hakkında çok romantik veya mistik anlatılar kurabilir.
Meleklerden bağımsız güç beklemek.
onlara Allah’tan ayrı kader yönetimi vermek.
Kur’an’ın tevhid çizgisiyle uyuşmaz.
Ayet tam tersine meleklerin kendilerinin:
Allah’a secde ettiğini
söyler.
Bu, onların kul olduğunu açıkça gösterir.
Dolayısıyla melek sevgisi ve melek inancı Allah’a kulluğun içinde değerlendirilir; Allah’a rakip bir sistem oluşturmaz.
Nahl 49’un başka önemli mesajı görünmeyen varlıklar hakkında delilsiz ayrıntı üretmemektir.
Meleklere inanmak Kur’anî bir inançtır.
Ama:
Tam olarak nasıl görünürler?
hangi fiziksel maddeden oluşurlar?
gökyüzünün hangi koordinatında bulunurlar?
gibi soruların tamamı hakkında kesin bilgimiz olmayabilir.
Kur’an’ın söylemediği ayrıntıları:
“Kesin böyledir.”
diye üretmek gerekmez.
Gayb konusunda en sağlıklı tavır, verilen bilgi kadarını kabul edip bilmediğimiz yerde sınırı korumaktır.
Nahl 49’un başka önemli mesajı hayvan davranışlarını insan ahlakıyla karıştırmamaktır.
Bir aslan başka hayvanı avlıyor.
Biz:
“Aslan zalim.”
demeyiz.
Çünkü hayvan, ekosistem içindeki biyolojik davranışını gerçekleştirir.
İnsan ise ahlaki sorumluluk sahibidir.
Bu nedenle:
“Doğada güçlü zayıfı yer, demek insanlar da güçsüzü ezebilir.”
sonucu çıkarmak yanlıştır.
Doğadaki biyolojik ilişki, insan ahlakının doğrudan ölçüsü değildir.
İnsan:
Adalet.
merhamet.
sorumluluk.
gibi ahlaki yükümlülüklere sahiptir.
Doğa ne yapıyorsa insan da onu yapmalı değildir.
Nahl 49’un başka önemli mesajı insanın canlıları gözlemleyerek kendi kibri üzerinde düşünmesidir.
Bir kuşun göç yolculuğuna bak.
Bir arının karmaşık davranışına bak.
Bir karıncanın kolonisine bak.
İnsan bunları gördüğünde hem bilimsel merak duyabilir hem de yaratılışın çeşitliliği karşısında tevazu hissedebilir.
Bu tefekkür:
“Bilim yapmayalım, hayran olalım.”
demek değildir.
Tam tersine bilimsel araştırma bu hayranlığı daha ayrıntılı hâle getirebilir.
Bilmek bazen hayreti azaltmaz; daha da artırır.
Nahl 49’un başka önemli mesajı insanın gerçek büyüklüğünün başkasını küçültmeden de mümkün olmasıdır.
Bir insan büyük bir bilim insanı olabilir.
Büyük sanatçı olabilir.
Büyük iş insanı olabilir.
Büyük lider olabilir.
Ama aynı zamanda:
Mütevazı.
adil.
nazik.
olabilir.
Hatta gerçek büyüklüğün işaretlerinden biri, insanın gücü arttıkça başkalarını daha az ezmesi olabilir.
Çünkü kendisini kanıtlamak için sürekli başkasını küçültmeye ihtiyaç duymaz.
Kibir yüksekliğin değil, çoğu zaman iç güvensizliğin göstergesi olabilir.
Kur’an’ın önerdiği tevazu ise insanın değerini sağlam bir yere bağlar:
Yaratılmışsın, değerlisin ama ilah değilsin.
Nahl Suresi 49. ayetin bütün mesajı bu çerçevede şöyle özetlenebilir: **“Göklerde ve yerde bulunan bütün canlılar ve melekler Allah’a secde ederler; onlar büyüklük taslamazlar” ifadesi, yaratılmışların Allah karşısındaki ortak kulluk gerçeğini gösterir. Bu ayeti hayvanların insan gibi fıkhî yükümlülük taşıdığı veya meleklerin ilahî güç sahibi olduğu şeklinde anlamamak gerekir. Büyük mesaj şudur: Canlıların ve meleklerin bile Allah karşısında boyun eğdiği bir evrende insanın serveti, bilgisi, makamı veya dindarlığıyla kibirlenmesi büyük bir çelişkidir. Secde yalnız bedenin eğilmesi değil, egonun da haddini bilmesidir. Yaratılmışı ilahlaştırma, canlıları değersizleştirme ve Allah’a yakınlığı üstünlük belgesine dönüştürme; gerçek kulluk insanı kibirden arındırıp daha adil, merhametli ve mütevazı hâle getirmelidir.”
Bir sonraki ayet olan Nahl Suresi 50. ayette, meleklerin Rablerinden korktukları ve kendilerine emredilenleri yaptıkları bildirilecek ve şöyle buyurulacaktır: “Üstlerindeki Rablerinden korkarlar ve kendilerine emredileni yaparlar.” Bu ayeti ele alırken özellikle “Rablerinin üstlerinde olması” ifadesini Allah’a fiziksel mekân ve yön isnat edecek biçimde anlamamak, Allah korkusunu panik ve psikolojik dehşete indirgememek, meleklerin itaatinin mahiyeti, insanın iradesiyle meleklerin itaati arasındaki fark ve korku-sevgi-rahmet dengesini korumak üzerinde dikkatle durmak gerekecektir.
Ve belki Nahl Suresi 49. ayetin bugün bize yönelttiği en güçlü soru şudur: Secde ediyoruz ama gerçekten kibri bırakıyor muyuz? Bilgimiz arttıkça daha mütevazı mı oluyoruz, yoksa insanları küçümsemeye mi başlıyoruz? Makamımız yükseldikçe daha fazla mı hesap veriyoruz, yoksa eleştirilemez olduğumuzu mu düşünüyoruz? Hayvanları ve tabiatı yalnız kullanım nesnesi mi görüyoruz? Melekleri Allah’ın kulları olarak mı biliyoruz, yoksa onlara bağımsız güçler mi yüklüyoruz? Ve en önemlisi, göklerdeki ve yerdeki yaratılmışlar Allah’a boyun eğerken insanın gerçek büyüklüğü kendisini herkesten üstün görmekte değil, Allah karşısında haddini bilip insanlara karşı adaletli olmakta değil midir?
