Bakara Suresi 168. Ayette “Ey İnsanlar! Yeryüzünde Bulunan Helâl ve Temiz Şeylerden Yiyin, Şeytanın Adımlarını İzlemeyin. Çünkü O Sizin Apaçık Düşmanınızdır” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Bakara Suresi 168. Ayette Ne Anlatılmaktadır
Bakara Suresi’nin 168. ayeti şöyle bir anlam taşır:
“Ey insanlar! Yeryüzünde bulunan helâl ve temiz şeylerden yiyin. Şeytanın adımlarını izlemeyin. Çünkü o sizin apaçık düşmanınızdır.”
Ayet iki büyük konu arasında bağ kurar:
Beslenme ve ahlak.
İlk olarak insanlara:
helâl ve tayyib, yani temiz ve iyi olan şeylerden yararlanmaları söylenir.
Ardından hemen:
“Şeytanın adımlarını izlemeyin.”
uyarısı gelir.
Bu sıralama önemlidir.
Kur’an insanın yalnız:
ne yediğiyle
değil,
nasıl seçim yaptığıyla,
hangi sınırları kabul ettiğiyle
ve yanlışın içine nasıl sürüklendiğiyle de ilgilenir.
Ayet Neden “Ey İman Edenler” Değil “Ey İnsanlar” Diye Başlıyor
Ayet:
“Yâ eyyühen-nâs”
yani:
“Ey insanlar!”
diye başlar.
Bu hitap:
yalnız Müslümanlara değil,
insanlığa yöneltilmiş geniş bir çağrıdır.
Çünkü:
beslenmek,
rızık aramak,
bedeni korumak,
iyi ile zararlıyı ayırt etmek
bütün insanların ortak hayat meseleleridir.
Bu, aynı zamanda Kur’an’ın bazı ahlaki ilkeleri:
yalnız belirli bir grubun iç düzeni olarak değil,
insan oluşla ilgili temel meseleler
olarak ele aldığını gösterir.
“Yeryüzündekilerden Yiyin” İfadesi Neyi Gösterir
Ayetin başlangıcı:
dünya nimetlerinin insan için kullanımına açık olduğunu hatırlatır.
Yeryüzü:
toprak,
bitkiler,
hayvanlar,
ürünler,
çeşitli rızık kaynaklarıyla
insanın hayatını sürdürmesine imkân verir.
Din burada:
insana:
“Hayatın nimetlerinden tamamen uzak dur.”
demez.
Aksine:
“Yiyin.”
der.
Fakat hemen iki ölçü koyar:
Helâl.
Ve:
tayyib.
Yani kullanım özgürlüğü vardır.
Ama:
sınırsızlık yoktur.
“Helâl” Ne Demektir
Helâl:
dinî açıdan yasaklanmamış,
kullanılması veya tüketilmesi meşru olan
şey demektir.
Beslenme alanında:
hangi yiyeceklerin helâl veya haram olduğu
Kur’an ve İslam hukukunda çeşitli hükümlerle belirlenir.
Fakat “helâl” kavramı yalnızca:
yiyeceğin türüyle sınırlı düşünülmemelidir.
Bir lokmanın kendisi helâl olabilir.
Ama onu elde etme yolu:
haksızsa,
çalınmışsa,
dolandırıcılıkla kazanılmışsa,
başka bir ahlaki problem ortaya çıkar.
Dolayısıyla:
helâl lokma yalnız tabağa değil, kazanca da bakan bir bilinçtir.
“Tayyib” Ne Anlama Gelir
Ayet yalnız:
“helâl”
demiyor.
“Helâlen tayyiben”
diyor.
“Tayyib”:
iyi,
temiz,
hoş,
yararlı ve sağlıklı nitelikte
gibi anlam alanlarına sahiptir.
Burada önemli bir denge vardır.
Dinî açıdan helâl olan her şeyin:
her miktarda,
her insan için,
her şartta sağlık açısından ideal olduğu
sonucu çıkarılmamalıdır.
“Tayyib” kavramı insana:
yalnız:
“Bunu yemem yasak mı?”
sorusunu değil,
“Bu gerçekten iyi ve temiz bir tercih mi?”
sorusunu da düşündürür.
Helâl ile Tayyib Arasında Nasıl Bir Fark Vardır
Basitçe şöyle düşünülebilir:
Helâl: Hukuki-dinî sınır.
Tayyib: Kalite, temizlik ve iyilik boyutu.
Mesela belirli bir yiyecek:
helâl olabilir.
Fakat:
bozulmuşsa,
kirlenmişse,
sağlığa açık biçimde zarar verecek hale gelmişse
artık “tayyib” niteliği tartışmalı hale gelebilir.
Aynı şekilde:
çok yemek de ayrı bir mesele olabilir.
Kur’an’ın başka yerlerdeki israf uyarılarıyla birlikte düşünüldüğünde:
yeme kültüründe amaç sadece:
yasak çizgisinden uzak durmak değil, ölçülü ve temiz bir hayat kurmaktır.
“Helâl Olanı Yiyorum, Gerisi Önemli Değil” Anlayışı Yeterli midir
Ayetin tayyib kelimesi:
böyle dar bir yaklaşımı genişletir.
Bir insan yalnızca:
“Bu haram mı?”
diye sorabilir.
Ama ahlak bazen:
daha ileri sorular ister:
Bu ürün nasıl üretildi?
Temiz mi?
İsraf ediyor muyum?
Bedenime ne yapıyorum?
Bir nimeti kötüye mi kullanıyorum?
Elbette bu soruların her biri:
otomatik olarak yeni haramlar üretmek için kullanılmamalıdır.
İnsan kendi tercihlerini:
Allah adına kolayca yasak ilan edemez.
Ama:
helâl sınırları içinde bile daha bilinçli tercihler
yapabilir.
Ayette Yemekten Hemen Sonra Neden Şeytandan Söz Ediliyor
Çünkü insanın en temel arzularından biri:
tüketme arzusudur.
Şeytanın insan üzerindeki etkisi Kur’an’da çoğu zaman:
arzuların,
korkuların,
kibrin,
aşırılığın
yönlendirilmesi üzerinden anlatılır.
Yeme ve tüketim de:
ölçüsüzleşmeye açık alanlardandır.
Ancak ayetin şeytan uyarısını:
yalnız yemekle sınırlamak doğru olmaz.
Buradaki daha geniş mesaj:
Allah’ın koyduğu helâl ve temiz sınırları bırakıp yanlış yönlendirmelerin peşinden gitmemektir.
“Şeytanın Adımlarını İzlemeyin” İfadesi Neden “Şeytanı İzlemeyin” Demekten Daha Dikkat Çekicidir
Ayet:
“hutuvâti’ş-şeytân”
yani:
“şeytanın adımları”
ifadesini kullanır.
Bu çok güçlü bir tasvirdir.
Çünkü yanlış çoğu zaman:
bir anda gelmez.
Adım adım gelir.
Önce:
“Bir kereden bir şey olmaz.”
Sonra:
“Herkes yapıyor.”
Sonra:
“Zaten o kadar da kötü değil.”
Sonra:
“Ben bunu kontrol ediyorum.”
Ve zamanla:
ilk başta asla kabul edilmeyecek şey:
normal hale gelir.
Şeytanın “adımları” ifadesi:
yanlışın kademeli doğasını düşündürür.
Büyük Günahlar Gerçekten Küçük Tavizlerle Başlayabilir mi
Çoğu zaman evet.
Bir insan büyük bir yalancı olarak başlamayabilir.
İlk başta:
küçük bir yalan söyler.
Sonra:
onu kapatmak için başka bir yalan.
Bir insan büyük bir haksızlığı:
ilk günden yapmayabilir.
Önce:
küçük bir sınırı ihlal eder.
Vicdanı rahatsız olur.
Tekrar eder.
Rahatsızlık azalır.
Sonra:
alışkanlık oluşur.
Bu yüzden:
karakter genellikle tek bir büyük karardan değil, tekrarlanan küçük kararlardan oluşur.
Bakara 168’in “adımlar” ifadesi tam bu noktada son derece güçlüdür.
Şeytan İnsanı Zorla Günaha mı Sürükler
Kur’an’ın genel anlatımında:
şeytan insanın iradesini tamamen ele geçirip:
onu zorla hareket ettiren bağımsız bir güç olarak sunulmaz.
Daha çok:
vesvese verir,
süsler,
çağırır,
aldatır.
İnsan ise:
seçim yapar.
Bu nedenle:
“Şeytan yaptırdı.”
demek:
kişisel sorumluluğu tamamen ortadan kaldırmaz.
Şeytanın çağrısı olabilir.
Ama:
ayağı kaldırıp o adıma basan insanın kendisidir.
Şeytanın Bir Yanlışı “Süslemesi” Ne Anlama Gelir
İnsan çoğu zaman açıkça:
“Kötülük yapacağım.”
diye başlamaz.
Kötülüğe:
daha güzel bir isim verebilir.
Kibir:
“özgüven”
diye sunulabilir.
İntikam:
“adalet”
diye.
Açgözlülük:
“başarı hırsı”
diye.
İsraf:
“hayatı yaşamak”
diye.
Kör bağlılık:
“sadakat”
diye.
İşte aldatmanın en güçlü biçimlerinden biri:
yanlışın yanlış görünmemesidir.
Eğer kötülük gerçekten çirkin görünseydi:
insanın ondan uzaklaşması daha kolay olurdu.
Şeytanın İlk Adımını Nasıl Fark Edebiliriz
Bunun tek bir formülü yoktur.
Ama bazı sorular yardımcı olabilir:
Bu davranışı:
başkalarından gizleme ihtiyacı hissediyor muyum?
Kendime sürekli mazeret mi üretiyorum?
Eskiden yanlış dediğim şeyi:
sırf işime geldiği için şimdi normal mi görüyorum?
Bir sınırı:
“sadece bu kez”
diyerek mi aşıyorum?
Vicdanım ilk başta rahatsızken:
artık hiçbir şey hissetmiyor muyum?
Bazen en önemli soru:
“Nereye gidiyorum?”
değil,
“Şu an attığım bu küçük adım beni hangi yola sokuyor?”
olabilir.
Ayet Tüketim Kültürü Açısından Nasıl Düşünülebilir
Modern insan:
tarihin birçok dönemine kıyasla:
çok daha fazla tüketim seçeneğine sahip olabilir.
Yemek.
Kıyafet.
Teknoloji.
Eğlence.
Hızlı teslimat.
Sürekli alışveriş.
Bu imkanlar kendiliğinden kötü değildir.
Ama insanın hayatı:
“Daha fazla tüketirsem daha mutlu olurum.”
fikrine teslim olursa:
tüketim ihtiyaç olmaktan çıkıp:
kimliğe dönüşebilir.
Bakara 168’in:
helâl,
tayyib
ve şeytanın adımları
uyarısı:
insana tüketirken de:
ahlaki bilinç
kazandırabilir.
Bir Şey Helâl Olduğu Halde Aşırısı Sorun Olabilir mi
Evet.
Helâl olması:
sınırsız tüketimin her durumda doğru olduğu
anlamına gelmez.
Su helâldir.
Ama kaynakları gereksiz tüketmek:
israf olabilir.
Yemek helâldir.
Ama:
aşırı tüketim ve israf
başka ahlaki meseleler doğurabilir.
Para helâl yoldan kazanılmış olabilir.
Ama onun:
kibir,
gösteriş,
sorumsuz tüketim
aracına dönüşmesi mümkündür.
Bu bize önemli bir ilke gösterir:
Bir şeyin meşru olması, onun her kullanım biçiminin hikmetli olduğu anlamına gelmez.
“Şeytan Sizin Apaçık Düşmanınızdır” Ne Anlama Gelir
Ayet:
şeytanın niyetini:
belirsiz bırakmaz.
“Aduvvun mubîn.”
Yani:
“Apaçık bir düşman.”
Düşman:
insanın iyiliğini istemez.
Fakat şeytanın tehlikesi:
çoğu zaman düşman gibi görünmemesinde olabilir.
Yanlış:
çekici gelebilir.
Kolay gelebilir.
Kârlı gelebilir.
Zevkli gelebilir.
Bu yüzden düşmanın:
düşman olduğunu bilmek yetmez; yöntemlerini de tanımak gerekir.
En önemli yöntemlerden biri:
insanı:
adım adım normalleştirmeye
sürüklemektir.
Bakara 167 ve 168 Birlikte Okunduğunda Nasıl Bir Geçiş Görülür
- ayette:
yanlış kişilerin peşinden gidenlerin:
ahirette:
“Keşke geri dönsek de onlardan uzaklaşsak.”
dedikleri anlatılmıştı.
- ayette ise:
insana daha dünyadayken:
“Şeytanın adımlarını izlemeyin.”
denir.
Bu sıralama son derece anlamlıdır.
167:
yanlış takibin sonundaki pişmanlığı
gösterir.
168:
yanlış takibin daha başında durmayı
öğretir.
Sanki şöyle denmektedir:
Yarın:
“Keşke peşinden gitmeseydim.”
demek istemiyorsan:
bugün kimin ve neyin izinden yürüdüğüne dikkat et.
Bakara 168’den Çıkarılabilecek En Büyük Hayat Dersi Nedir
Belki şöyle özetlenebilir:
İnsan yalnız büyük kararlarını değil, kendisini büyük kararlara götüren küçük adımlarını da kontrol etmelidir.
Hayat:
bir gecede bozulmaz.
Karakter:
bir gecede kurulmaz.
İnsan:
her gün:
küçük seçimler yapar.
Ne yediği.
Nasıl kazandığı.
Neye baktığı.
Ne söylediği.
Kimin peşinden gittiği.
Hangi mazereti kabul ettiği.
Ve bu küçük seçimler:
zamanla:
bir hayat yönü oluşturur.
Son Söz Bakara 168 Bize “Büyük Yanlışlardan Korkuyoruz; Peki Bizi Oraya Götürebilecek Küçük Adımları Ne Kadar Ciddiye Alıyoruz?” Diye mi Soruyor
Bakara Suresi 168. ayet:
ilk bakışta bir:
yeme içme ayeti
gibi görünür.
Helâl yiyin.
Temiz olanı yiyin.
Ama ayetin ikinci yarısı:
konuyu insanın bütün ahlakına açar:
“Şeytanın adımlarını izlemeyin.”
Bu ifade üzerinde uzun süre düşünmek gerekir.
Çünkü ayet:
“Şeytanın sonuna gitmeyin.”
demiyor.
“Adımlarını.”
diyor.
Demek ki insanın dikkat etmesi gereken:
sadece uçurum değildir.
Uçuruma giden yol da önemlidir.
Bir insan hayatında bazen:
çok büyük bir yanlışı:
asla yapmayacağına emindir.
“Ben böyle biri olmam.”
der.
Belki gerçekten de o anda:
böyle biri değildir.
Fakat karakter:
sabit bir taş değildir.
Her seçim:
onu biraz biçimlendirir.
İlk sınır aşıldığında:
zor gelir.
İkinci kez:
daha kolay.
Üçüncü kez:
daha da kolay.
Bir gün:
eskiden utandığı şey:
alışkanlığı
haline gelebilir.
İşte şeytanın adımları:
belki tam olarak bu psikolojiye dokunur.
İnsan ilk gün:
büyük bir haksızlığı kabul etmez.
Önce:
küçük bir ayrıcalık.
Sonra:
ufak bir yalan.
Sonra:
“Zaten herkes böyle yapıyor.”
Sonra:
başkasının hakkını:
önemsiz görmeye başlar.
Bir süre sonra:
kendini hâlâ iyi insan sanırken:
çok farklı bir yere gelmiş olabilir.
Bu yüzden insanın:
yalnız davranışlarını değil,
mazeretlerini de izlemesi
gerekir.
Çünkü yanlışın en güçlü yardımcılarından biri:
mazerettir.
“Bir kereden bir şey olmaz.”
“Zaten herkes yapıyor.”
“Mecbur kaldım.”
“Bunun kimseye zararı yok.”
“Sonra bırakırım.”
Bu cümlelerin bazıları belirli durumlarda gerçekten doğru olabilir.
Ama bazen:
insanın kendisine kurduğu:
küçük köprülerdir.
Ve her köprü:
bir sonraki adıma geçişi kolaylaştırır.
Bakara 168 bu nedenle:
ahlakı sadece:
yasak listesi
olarak öğretmez.
İnsana:
bir yürüyüş bilinci
kazandırır.
Nereye doğru gidiyorsun?
Bugünkü alışkanlığın:
seni nasıl bir insana dönüştürüyor?
Bu arkadaş çevresi:
seni nereye götürüyor?
Bu kazanç biçimi:
vicdanını nasıl değiştiriyor?
Bu küçük taviz:
yarın senden ne isteyecek?
Belki insan kendi hayatında:
en büyük dönüşü:
çok geç olmadan:
ilk birkaç adımda durarak
yapabilir.
Çünkü bir yanlış alışkanlık:
iyice kökleştiğinde:
ondan çıkmak daha zor olabilir.
Bu düşünceyi yemek alanına da uygulayabiliriz.
İnsan bedenine:
her gün bir şeyler koyar.
Bir lokma:
çok küçük görünür.
Ama hayat:
milyonlarca küçük lokmanın toplamıdır.
Bir günlük beslenme:
bedeni belirlemez.
Ama yılların alışkanlığı:
çok şey değiştirebilir.
Bu da ayetin:
helâl ve tayyib
dengesini anlamlı kılar.
Kur’an:
yalnızca:
“Yasak olmayanı ye.”
demiyor.
İnsana:
iyi olanı da ara
diyor.
Bu, hayatın başka alanlarında da güzel bir ilke olabilir.
Sadece:
“Yapmam yasak mı?”
diye sormak:
ahlakın minimum seviyesidir.
Daha ileri soru:
“Bu yaptığım gerçekten iyi mi?”
olabilir.
Bir söz:
haram olarak sınıflandırılmayabilir.
Ama kırıcı olabilir.
Bir alışveriş:
meşru olabilir.
Ama gereksiz israf olabilir.
Bir davranış:
hukuken yasak olmayabilir.
Ama vicdanen kötü olabilir.
Olgun ahlak:
yalnız:
kırmızı çizginin nerede olduğunu
değil,
iyi hayatın nerede olduğunu
da arar.
“Tayyib” kelimesi bu açıdan çok güzeldir.
Temiz.
İyi.
Hoş.
İnsana yakışır.
Hayata faydalı.
Kur’an insanın dünyadaki nimetlerle ilişkisini:
ne tamamen reddeder,
ne de sınırsızlaştırır.
Yiyin.
Faydalanın.
Yaşayın.
Ama:
bilinçli yaşayın.
Çünkü nimet:
kontrolsüz arzuya dönüştüğünde:
insanı yönetmeye başlayabilir.
Yemek insan için yaratılmışken:
insan yemeğin kölesi olabilir.
Para araçken:
insanı yönetebilir.
Telefon araçken:
bütün dikkatini ele geçirebilir.
Sosyal medya:
iletişim aracı iken:
kişinin kendi değerini:
beğeni sayısına bağlayabilir.
Şeytanın adımları kavramı burada:
çok güncel hale gelir.
Çünkü bağımlılıklar da çoğu zaman:
“Bir kez.”
ile başlar.
İnsan:
bir davranışın hayatındaki geleceğini:
ilk anda göremeyebilir.
Bu yüzden bilgelik:
yalnız:
“Şu an hoşuma gidiyor mu?”
diye sormaz.
Şunu da sorar:
“Bu alışkanlık beni beş yıl sonra nereye götürür?”
İşte ahlaki öngörü:
budur.
Ayetin:
“Şeytan sizin apaçık düşmanınızdır.”
ifadesi de:
insanın kendi zaaflarına karşı:
uyanık olmasını ister.
Ama burada:
bütün sorumluluğu şeytana yüklemek
kolaycılık olur.
Şeytan çağırabilir.
Ama insan:
kendi seçimlerinden:
tamamen bağımsız değildir.
Bu nedenle insan:
yanlış yaptığında:
“Şeytan kandırdı.”
deyip geçmek yerine:
şunu da sormalıdır:
“Ben neden kandırılmaya hazırdım?”
Belki:
hırsım vardı.
Belki:
kibrim.
Belki:
kolay para isteğim.
Belki:
onay ihtiyacım.
Belki:
öfkem.
Şeytanın kapısı:
insanın içinde bulunan:
kontrol edilmemiş arzular üzerinden
açılabilir.
Bu yüzden şeytanla mücadele:
sadece dışarıdaki bir düşmanı tanımak değildir.
Aynı zamanda:
kendi zayıf kapılarını tanımaktır.
Nereden kandırılıyorum?
Para mı?
Övgü mü?
Cinsellik mi?
Güç mü?
Öfke mi?
Kıskançlık mı?
Aidiyet mi?
Her insanın:
zayıf noktası aynı olmayabilir.
Gerçek öz farkındalık:
kişinin:
kendi kapısını bilmesi
dir.
Ve 167. ayetle bağ burada tekrar güçlenir.
Önceki ayette insanlar:
yanlış takip ettikleri kişilerden:
uzaklaşmak istiyordu.
Ama çok geçti.
168 ise:
daha erkenden:
“Adımların peşinden gitme.”
diyor.
Yani Kur’an:
pişmanlığın son sahnesini gösterdikten sonra:
önleme yöntemini öğretmektedir.
Bu çok anlamlıdır.
Bir gün:
“Keşke.”
demek istemiyorsan:
bugün:
“Hayır.”
demeyi öğren.
İlk küçük yalan geldiğinde.
İlk haksız kazançta.
İlk vicdan rahatsızlığında.
İlk:
“Bir defadan ne olur?”
cümlesinde.
Çünkü bazen insanın bütün geleceği:
çok büyük bir kararla değil,
kimsenin önemsemediği küçük bir ‘evet’ veya küçük bir ‘hayır’la
başlayabilir.
Ve belki Bakara 168’in bugünün insanına yönelttiği en güçlü soru tam olarak şudur:
Sonunda asla bulunmak istemediğimiz bir yere doğru bizi götüren yolu fark ettiğimizde, uçuruma yaklaşmayı mı bekliyoruz; yoksa henüz ilk birkaç adımdayken durabilecek kadar kendi alışkanlıklarımızı, arzularımızı ve mazeretlerimizi tanıyor muyuz?
