Bakara Suresi 150. Ayette “Nereden Yola Çıkarsan Çık, Yüzünü Mescid-i Haram Tarafına Çevir. Nerede Olursanız Olun, Siz de Yüzlerinizi O Yöne Çevirin ki İçlerinden Zulmedenler Dışında İnsanların Size Karşı Bir Delili Kalmasın. Onlardan Korkmayın, Benden Korkun. Böylece Size Nimetimi Tamamlayayım ve Doğru Yolu Bulasınız” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Bakara Suresi 150. Ayette Ne Anlatılmaktadır
Bakara Suresi’nin 150. ayeti, kıble meselesini bir kez daha kesinleştirir:
“Nereden çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir.”
Ardından bütün Müslümanlara:
“Nerede olursanız olun, yüzlerinizi o yöne çevirin.”
buyrulur.
Fakat bu ayet önceki kıble ayetlerinden farklı olarak önemli bir gerekçe daha açıklar:
İnsanların Müslümanlara karşı kullanabilecekleri bir delilin ortadan kaldırılması.
Sonra:
“Onlardan korkmayın, benden korkun.”
denir.
Ve bütün bu süreç:
Allah’ın nimetini tamamlaması ve insanların hidayete ulaşmasıyla ilişkilendirilir.
Bu nedenle 150. ayet sadece:
kıble yönünü
değil,
korkunun yönünü de
düzeltir.
Kıble Emri Neden Üçüncü Kez Bu Kadar Güçlü Biçimde Tekrarlanıyor
144, 149 ve 150. ayetlerde kıble emrinin tekrarlandığını görürüz.
Bu tekrarın güçlü bir işlevi vardır.
Müslüman toplum için kıble değişikliği:
küçük bir ritüel ayrıntısı değildi.
Bir dönüm noktasıydı.
İbadet düzenini,
toplumsal kimliği,
İbrahimî mirasla ilişkiyi
ve dışarıdan gelen itirazları etkiliyordu.
Bu nedenle tekrar:
emrin kesinliğini
gösterir.
Artık mesele:
tereddüde açık değildir.
Müslümanların ortak kıblesi:
Mescid-i Haram yönüdür.
“Nerede Olursanız Olun” İfadesi Neden Önemlidir
Çünkü İslam belirli bir coğrafyaya kapatılmış bir din olarak sunulmaz.
Müslüman:
Mekke’de olabilir.
Medine’de olabilir.
Afrika’da olabilir.
Asya’da olabilir.
Avrupa’da olabilir.
Dünyanın herhangi bir bölgesinde olabilir.
Fakat namazda:
aynı ortak merkeze yönelir.
Bu ifade kıblenin:
yerel değil,
evrensel bir ibadet düzeni
olduğunu gösterir.
“İnsanların Size Karşı Bir Delili Kalmasın” Ne Anlama Gelir
Ayette geçen “hüccet”:
delil,
iddia,
itiraz dayanağı
anlamlarına gelebilir.
Kıble tartışması sırasında bazı muhataplar:
Müslümanların Beytülmakdis’e yönelmesini kendi lehlerine bir argüman olarak kullanabiliyorlardı.
Kâbe’ye yöneliş ise:
Hz. İbrahim ile ilişkilendirilen mabede dönüşü belirginleştiriyordu.
Böylece bazı tarihsel ve dinî itirazların zemini ortadan kalkıyordu.
Ancak ayet hemen bir istisna koyar:
“Zulmedenler hariç.”
Yani bazı insanlar:
delil ortadan kalksa bile:
itiraz etmeye devam edebilir.
Delil Ortadan Kalksa Bile İnsan Neden Tartışmaya Devam Eder
Çünkü her tartışmanın amacı:
hakikati bulmak değildir.
Bazen insan:
haklı çıkmak ister.
Bir iddiası çürür.
Başka iddia bulur.
O da cevaplanır.
Yeni bir konu açar.
Bu durumda tartışmanın hedefi:
gerçeğe ulaşmak
değil,
karşı tarafı yenmek
olabilir.
Bakara 150’nin:
“zulmedenler hariç”
ifadesi bu ihtimali çok gerçekçi biçimde kabul eder.
Her insan:
delil geldiğinde susmayacaktır.
Bu Ayet Bize Herkesi İkna Etmenin Mümkün Olmadığını mı Öğretiyor
Evet, belirli ölçüde.
İnsan:
açıklayabilir.
Delil sunabilir.
Yanlış anlaşılmayı giderebilir.
Ama karşısındaki kişinin:
mutlaka ikna olmasını
kontrol edemez.
Bu çok önemli bir hayat dersidir.
Çünkü bazı insanlar:
hayatlarının büyük bölümünü:
kendilerini herkese açıklamaya
harcar.
Oysa bazen yeterince açıklama yapılmıştır.
Bundan sonra:
karşı tarafın kabul edip etmemesi onun sorumluluğudur.
“Onlardan Korkmayın, Benden Korkun” Ne Anlama Gelir
Bu ayetin en güçlü cümlelerinden biridir.
Kur’an burada korkunun merkezini değiştirir.
İnsan:
toplumun tepkisinden,
eleştiriden,
dışlanmaktan,
itibar kaybından
korkabilir.
Fakat ayet:
insanların korkusunu nihai belirleyici haline getirmemeyi
öğretir.
“Allah’tan korkmak” ise yalnızca:
dehşet hissi
olarak anlaşılmamalıdır.
Burada:
Allah’a karşı sorumluluk,
saygı,
hesap bilinci,
O’nun sınırlarını çiğnemekten sakınma
anlamları öne çıkar.
Allah’tan Korkmak İle İnsanlardan Korkmak Arasında Nasıl Bir Fark Vardır
İnsanlardan korktuğunda:
davranışını onların beklentisine göre değiştirebilirsin.
Allah’a karşı sorumluluk taşıdığında ise:
ölçünü:
daha yüksek bir ahlaki merkeze
bağlamaya çalışırsın.
İnsanların fikri:
bugün değişebilir.
Seni bugün överler.
Yarın eleştirebilirler.
Ama mümin açısından ilahi ölçü:
popülerliğe göre değişmez.
Bu yüzden ayetin mesajı:
“Kimseyi önemsemeyin.”
değildir.
Daha doğrusu:
“İnsan korkusunu hakikatin üzerine çıkarmayın.”
mesajıdır.
İnsanların Ne Düşündüğünü Hiç Önemsememek Doğru mudur
Hayır.
İnsan sosyal bir varlıktır.
Eleştiri:
faydalı olabilir.
İnsan yanlışını başkasından öğrenebilir.
Toplumsal sonuçları düşünmek:
ahlakın bir parçası olabilir.
Ama başka insanların fikri:
nihai hakikat ölçüsü
haline gelmemelidir.
Sağlıklı denge şudur:
Eleştiriyi dinle.
Delili değerlendir.
Yanlışsan düzelt.
Ama doğru olduğunu sağlam biçimde bildiğin bir şeyi:
sırf insanlar kızıyor diye terk etme.
Toplum Baskısı İnsan Kararlarını Ne Kadar Güçlü Etkileyebilir
Çok güçlü.
İnsanların önemli bir kısmı:
yalnız kalmaktan korkar.
Bir grup içinde:
kabul görmek ister.
Bu nedenle bazen:
kendisi yanlış olduğunu bildiği halde:
çoğunluğa uyabilir.
Psikolojide bunun birçok örneği vardır.
İnsan:
“Bütün grup böyle düşünüyorsa ben mi yanlışım?”
diye tereddüt edebilir.
Bakara 150:
tam bu noktada:
vicdanın ve ilahi sorumluluğun kalabalığa teslim edilmemesini
öğretir.
“Zulmedenler Hariç” İfadesi Bize Tartışma Kültürü Hakkında Ne Söyler
Şunu:
Her itirazın arkasında iyi niyet bulunmayabilir.
Bazı eleştiriler:
gerçekten değerlidir.
Dinlenmelidir.
Bazıları ise:
ne söylersen söyle devam edecektir.
Olgunluk:
ikisini ayırabilmektir.
Her eleştiriyi düşmanlık sanmak yanlış.
Ama her eleştiriyi de:
mutlaka haklı bir arayış
sanmak zorunda değilsin.
İnsan:
delile açık ama manipülasyona karşı uyanık
olmalıdır.
“Nimetimi Tamamlayayım” Ne Anlama Gelir
Ayet kıble düzenlemesini:
Allah’ın nimetinin tamamlanması
ile ilişkilendirir.
Buradaki nimet:
tek bir maddi nimet olarak düşünülmemelidir.
Vahiy.
Peygamberlik.
İbadet düzeni.
Toplumsal kimlik.
Hidayet.
Bunların tamamı:
nimet kavramıyla ilişkilendirilebilir.
Kıblenin belirlenmesi de:
Müslüman toplumun ibadet düzeninin şekillenmesinin önemli parçalarından biri olur.
Bir Emrin Nimet Olması Nasıl Mümkündür
İnsan genellikle nimet deyince:
rahatlık,
para,
sağlık,
başarı
düşünür.
Fakat Kur’an’ın nimet anlayışı daha geniştir.
Doğru yolu gösteren sınırlar da nimet olabilir.
Mesela bir yolculukta:
yol işaretleri özgürlüğünü azaltıyor gibi görünmez.
Tam tersine:
kaybolmanı engeller.
Dinî emirler de mümin açısından:
sadece yük değil,
istikamet sağlayan rehberlik
olarak görülür.
“Hidayete Eresiniz Diye” İfadesi Neden Kıbleyle İlişkilendiriliyor
Çünkü hidayet yalnızca:
bir bilgiye sahip olmak değildir.
Hidayet:
doğru yönde yaşamak
anlamına da gelir.
Kıble:
bedene yön verir.
Vahiy:
hayata yön verir.
Bu nedenle kıble meselesi:
daha büyük bir yönelişin sembolüdür.
İnsan Mescid-i Haram yönünü bulurken:
aynı zamanda:
ahlaki ve manevi yönünü de bulmaya
çağrılır.
Bir İnsan Doğru Yönde Olduğunu Nasıl Anlayabilir
Sadece:
“Ben böyle hissediyorum.”
diyerek değil.
İnsan:
bilgisini,
niyetini,
davranışlarını
sorgulamalıdır.
Şu sorular önemlidir:
Bu kararım:
adaletli mi?
Sadece çıkarıma mı hizmet ediyor?
Başkasına haksızlık yapıyor muyum?
Kendime söylediğim şey gerçekten doğru mu?
Eleştiriye açık mıyım?
Doğru yönde olmak:
kendini sürekli haklı görmek değil, yönünü sürekli kontrol edebilmek
demektir.
“Onlardan Korkmayın” Sözü Cesareti Nasıl Tanımlar
Cesaret:
hiç korkmamak değildir.
İnsan korkabilir.
Eleştiriden korkabilir.
Kaybetmekten korkabilir.
Yalnız kalmaktan korkabilir.
Asıl cesaret:
korkuya rağmen doğru olduğuna inandığın şeyi yapabilmektir.
Bu nedenle iman açısından cesaret:
duygusuzluk değildir.
Korkunun:
karar mekanizmasını ele geçirmesine izin vermemektir.
Bakara 149 Ve 150 Birlikte Okunduğunda Nasıl Bir Bütünlük Ortaya Çıkar
- ayette:
“Nereden çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir.”
denilmişti.
- ayette:
aynı emir daha da genişletilir:
“Nerede olursanız olun, yüzlerinizi o yöne çevirin.”
Ardından:
insanların itirazları,
korku,
nimetin tamamlanması
ve hidayet
konuya eklenir.
149:
istikameti tekrar eder.
150:
istikameti korumak için psikolojik ve toplumsal engelleri gösterir.
Bakara 150’den Çıkarılabilecek En Büyük Hayat Dersi Nedir
Belki şöyle özetlenebilir:
Doğru bildiğin bir şeyi sadece insanların tepkisinden korktuğun için terk etme; fakat kendi görüşünü de sorgulanamaz hale getirme.
Bu denge çok önemlidir.
Bir tarafta:
toplum baskısına teslim olmak vardır.
Diğer tarafta:
“Ben haklıyım, kimseyi dinlemem.”
kibri vardır.
Kur’an’ın çağrısı:
hakikati ara.
Delili değerlendir.
Doğruyu gördüğünde:
korkuya değil, sorumluluğa göre hareket et.
Son Söz Bakara 150 Bize “Hayatımızın Yönünü Hakikat mi Belirliyor, Yoksa İnsanların Bizim Hakkımızda Ne Düşüneceği Korkusu mu?” Diye mi Soruyor
Bakara Suresi 150. ayet kıbleyi bir kez daha gösterir:
Mescid-i Haram.
Fakat bu defa ayetin derinliklerinde başka bir yön sorusu daha vardır:
Korkunun kıblesi neresi?
İnsan bedeniyle Kâbe’ye dönebilir.
Ama kararlarını:
insanların onayı
yönetebilir.
Toplum ne der?
Ailem ne der?
Arkadaşlarım ne düşünür?
Beni dışlarlar mı?
İtibarım zarar görür mü?
Bazen insan bütün hayatını:
bu soruların etrafında yaşayabilir.
Ve farkında olmadan:
başkalarının bakışını hayatının merkezi
haline getirebilir.
Ayet tam burada:
“Onlardan korkmayın, benden korkun.”
der.
Bu ifade:
insanlardan nefret edin
demek değildir.
Onların görüşünü hiç önemsemeyin
değildir.
Asıl mesele:
nihai ölçünün kim olduğu
sorusudur.
Çünkü insanları memnun etmek sonsuz bir projedir.
Bir kişi:
senin daha sessiz olmanı ister.
Diğeri:
daha cesur.
Biri:
daha geleneksel.
Diğeri:
daha yenilikçi.
Birine göre çok konuşuyorsun.
Diğerine göre yeterince konuşmuyorsun.
Eğer bütün yönünü:
başkalarının beklentisine göre ayarlarsan,
bir süre sonra:
kendi pusulanı kaybedebilirsin.
Fakat burada ikinci büyük tehlikeyi de unutmamak gerekir.
İnsan:
“Ben yalnız Allah’tan korkarım.”
diyerek:
her eleştiriyi reddedebilir.
Bu da yanlış olabilir.
Çünkü bazen karşındaki insan:
senin göremediğin bir hatayı görür.
Dolayısıyla gerçek cesaret:
eleştiriye kapalı olmak değildir.
Eleştiriyi dinleyip:
haklıysa değişmek,
haksızsa da sırf baskı yüzünden doğruyu terk etmemektir.
İşte olgunluk burada ortaya çıkar.
Ayetin:
“İnsanların size karşı bir delili kalmasın.”
ifadesi de bunu gösterir.
İnsan elinden geldiğince:
açık,
tutarlı,
delilli
davranmalıdır.
“Ben kimseye açıklama yapmak zorunda değilim.”
demek her zaman doğru değildir.
Bazen açıklamak gerekir.
Yanlış anlamayı gidermek gerekir.
Delil sunmak gerekir.
Ama sonra bir sınır vardır.
Çünkü bazı insanlar:
ne söylersen söyle ikna olmayacaktır.
Ayet bunu da açıkça kabul eder:
“Zulmedenler hariç.”
Bu cümle psikolojik olarak çok özgürleştirici olabilir.
Çünkü bazen insan:
bir kişiye kendisini anlatmak için aylarca uğraşır.
Her şeyi açıklar.
Belgeleri gösterir.
Niyetini anlatır.
Fakat karşı taraf:
zaten kararını vermiştir.
Senin açıklamana:
hakikati anlamak için değil,
yeni bir kusur bulmak için
bakıyordur.
İşte burada insanın bilmesi gereken şey şudur:
Herkesi ikna etmek senin görevin değildir.
Senin görevin:
dürüst olmak,
delilini ortaya koymak,
haksızsan düzeltmek,
haklıysan da:
sonsuz savunma döngüsüne mahkûm olmamaktır.
Ayet sonra:
“Nimetimi tamamlayayım.”
der.
Bu çok ilginçtir.
Çünkü kıble emri dışarıdan bakıldığında:
bir yükümlülük.
Ama Kur’an onu:
nimet
olarak anlatır.
Demek ki nimet:
her zaman insanın istediğini elde etmesi değildir.
Bazen:
doğru yönün gösterilmesidir.
Bir insan çölde kaybolduğunda:
ona pusula vermek:
“Şu yöne gitmek zorundasın.”
diye özgürlüğünü kısıtlamak değildir.
Tam tersine:
kaybolmaktan kurtarmaktır.
Belki vahiy de mümin açısından böyle anlaşılır.
Yol gösterir.
Sınır çizer.
Bazen:
“Buraya gitme.”
der.
Bazen:
“Şuraya yönel.”
der.
Ve insan ilk anda bunu kısıtlama sanabilir.
Ama daha sonra:
o sınırın kendisini koruduğunu anlayabilir.
Ayetin sonunda:
“Hidayete eresiniz diye.”
buyrulur.
Böylece bütün kıble tartışması tekrar:
yol
kavramına bağlanır.
Kıble yön gösterir.
Hidayet yol gösterir.
Fakat asıl mesele:
yönü bilmekten sonra:
o yönde yürüyebilmektir.
Bir insan pusulayı taşıyabilir.
Ama kullanmayabilir.
Haritayı ezbere bilebilir.
Ama ters yöne gidebilir.
Aynı şekilde dinî bilgiyi çok iyi bilmek:
insanı otomatik olarak doğru insan yapmaz.
Bilginin:
karaktere dönüşmesi gerekir.
Ve belki Bakara 150’nin bugünün insanına yönelttiği en güçlü soru tam olarak şudur:
Bir kararın doğru olduğuna gerçekten inandığımız halde sırf insanlar bizi eleştirecek, dışlayacak veya yanlış anlayacak diye ondan vazgeçiyorsak, hayatımızın yönünü hakikat mi belirliyor, yoksa başkalarının bakışından duyduğumuz korku mu?
