Bakara Suresi 144. Ayette “Yüzünü Göğe Çevirip Durduğunu Görüyoruz. Seni Elbette Hoşnut Olacağın Bir Kıbleye Çevireceğiz. Artık Yüzünü Mescid-i Haram Tarafına Çevir. Nerede Olursanız Olun, Yüzlerinizi O Yöne Çevirin. Kendilerine Kitap Verilenler Bunun Rablerinden Gelen Gerçek Olduğunu Çok İyi Bilirler. Allah Yaptıklarından Habersiz Değildir” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Bakara Suresi 144. Ayette Ne Anlatılmaktadır
Bakara Suresi’nin 144. ayeti, kıblenin Kâbe’ye çevrilmesini artık açık ve doğrudan bir emir haline getirir.
Hz. Muhammed’in:
yüzünü göğe doğru çevirdiği
bildirilir.
Ardından Allah:
“Seni hoşnut olacağın bir kıbleye çevireceğiz.”
buyurur.
Ve açık emir gelir:
“Yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir.”
Bu emir yalnızca Hz. Muhammed’e değil, bütün Müslümanlara yöneltilir:
“Nerede olursanız olun, yüzlerinizi o yöne çevirin.”
Böylece kıble artık kesin biçimde:
Mekke’deki Kâbe yönü
olarak belirlenmiş olur.
Hz. Muhammed Neden Yüzünü Göğe Çeviriyordu
Ayet, Hz. Muhammed’in göğe doğru tekrar tekrar yönelişini anlatır.
Bu, klasik tefsirlerde onun:
kıblenin Kâbe’ye çevrilmesini arzuladığı
şeklinde yorumlanmıştır.
Dikkat çekici nokta şudur:
Ayet burada uzun bir sözlü duayı aktarmıyor.
Ama Allah:
onun yönelişini görüyor.
Bu, dua açısından çok güçlü bir anlam taşır.
İnsan bazen:
ne istediğini açıkça söylemese bile,
kalbinin bekleyişi ve yönelişi:
Allah’ın bilgisi dışına çıkmaz.
“Yüzünü Göğe Çevirip Durduğunu Görüyoruz” İfadesi Allah’ın Gökte Olduğunu mu Gösterir
Bu ifadeden basit biçimde:
“Allah fiziksel olarak göğün içindedir.”
sonucu çıkarılmamalıdır.
Göğe yönelmek birçok dinî gelenekte:
yücelik,
dua,
ilahi yardım beklentisi
ile ilişkilendirilen sembolik bir harekettir.
Kur’an’ın genel Allah anlayışında Allah:
yaratılmış mekânla sınırlı değildir.
Dolayısıyla burada asıl vurgu:
Hz. Muhammed’in beklentisinin Allah tarafından görüldüğüdür.
Hz. Muhammed Kâbe’yi Neden Kıble Olarak Arzuluyordu
Bunun birkaç anlamlı sebebi üzerinde durulmuştur.
Kâbe:
Hz. İbrahim ile ilişkilendirilen tevhid merkeziydi.
Hz. Muhammed’in doğduğu şehir Mekke’de bulunuyordu.
Kur’an da önceki ayetlerde İbrahim’in:
Kâbe’yi inşa etmesi,
onu temiz tutması,
gelecek nesiller için dua etmesi
üzerinde uzun uzun durmuştu.
Dolayısıyla Kâbe’ye yöneliş:
sadece coğrafi bir tercih değil,
İbrahimî tevhid mirasıyla güçlü bir bağ
oluşturuyordu.
“Seni Hoşnut Olacağın Bir Kıbleye Çevireceğiz” Ne Anlama Gelir
Burada Hz. Muhammed’in arzusuna:
ilahi cevap
verilmektedir.
Fakat çok önemli bir nokta vardır:
Kıble yalnızca peygamber istediği için değişmiş değildir.
Son karar:
Allah’ın emridir.
Peygamber arzu eder.
Allah uygun görür.
Ve hüküm gelir.
Bu nedenle ayet:
dua ile vahiy arasındaki farkı da korur.
Peygamberin isteği vardır.
Ama dinî hükmün kaynağı:
ilahi iradedir.
Allah’ın Peygamberinin Arzusuna Cevap Vermesi Ne Öğretir
Allah ile peygamber arasındaki ilişkinin:
yalnızca emir ve itaat ilişkisi değil,
aynı zamanda:
ilahi ilgi ve yakınlık
boyutu bulunduğunu gösterir.
Hz. Muhammed’in içindeki bir arzu görülmekte ve karşılık bulmaktadır.
Bu, insan için de güzel bir manevi ders olabilir:
Allah’a yönelen insanın:
sözü,
duası,
bekleyişi
önemsiz değildir.
Fakat cevap:
her zaman kişinin istediği biçimde veya zamanda olmak zorunda değildir.
Bakara 144’te cevap:
istenilen yönde gelmiştir.
“Yüzünü Mescid-i Haram Tarafına Çevir” Ne Demektir
Mescid-i Haram:
Mekke’de Kâbe’nin bulunduğu kutsal mabeddir.
Ayet Hz. Muhammed’e:
namazda yüzünü bu yöne çevirmesini
emreder.
Burada “Mescid-i Haram tarafı” ifadesi önemlidir.
Dünyanın uzak bölgelerinde bulunan insanların:
Kâbe’nin fiziksel yapısını gözleriyle görmeleri gerekmez.
İbadet açısından:
onun yönüne yönelmek
esastır.
Bu nedenle kıble:
coğrafi olarak belirlenebilen ortak ibadet yönüdür.
Neden “Nerede Olursanız Olun” Deniliyor
Çünkü emir sadece Medine’deki Müslümanlara ait değildir.
İslam yayıldıkça:
farklı ülkelerde,
farklı kıtalarda,
farklı coğrafyalarda
Müslümanlar bulunacaktır.
Ayet:
“Nerede olursanız olun.”
diyerek kıbleyi evrensel bir ibadet düzenine dönüştürür.
Müslüman nerede olursa olsun:
aynı merkeze yönelir.
Bu da ümmetin:
mekânı aşan birlik sembollerinden biri
haline gelir.
Kâbe’ye Dönmek Kâbe’ye Tapmak mıdır
Hayır.
Bu ayrımı yeniden açık biçimde yapmak gerekir.
Müslüman:
Kâbe’ye ibadet etmez.
Kâbe’ye yönelerek:
Allah’a ibadet eder.
Bir yönün bulunması:
o yöndeki nesnenin ilah olduğu anlamına gelmez.
Kâbe:
ibadetin ortak yönüdür.
Allah ise:
ibadetin tek muhatabıdır.
Bu ayrım tevhidin korunması açısından son derece önemlidir.
Kıble Neden Bu Kadar Güçlü Bir Birlik Sembolüdür
Çünkü milyonlarca insan:
birbirini tanımadan,
aynı dili konuşmadan,
aynı kültürde yaşamadan
aynı yöne döner.
Bir Müslüman İstanbul’da.
Bir diğeri Tokyo’da.
Bir başkası Cape Town’da.
Bir başkası New York’ta.
Hepsi namazda:
aynı merkeze yönelir.
Bu fiziksel yön:
şu güçlü mesajı üretir:
Merkezimiz farklı değil.
Birlik:
herkesin aynı kişi olması değil,
aynı hakikate yönelmesidir.
Kıble Birliği Müslümanların Gerçekten Bir Olmasını Garanti Eder mi
Hayır.
Aynı yöne dönmek:
ahlaki birliği otomatik olarak sağlamaz.
İki insan aynı kıbleye dönebilir.
Ama birbirine:
zulmedebilir.
Aynı camide namaz kılabilir.
Ama dışarı çıktığında:
birbirinin hakkını yiyebilir.
Bu nedenle kıble:
birlik için güçlü bir semboldür.
Fakat sembolün:
ahlaka dönüşmesi gerekir.
Aynı yöne dönen insanların:
adalet,
merhamet,
kardeşlik
konusunda da ortaklaşması beklenir.
“Ehl-i Kitap Bunun Rablerinden Gelen Gerçek Olduğunu Bilirler” Ne Anlama Gelir
Ayet burada Ehl-i Kitap’tan bazı kimselerin:
kıble meselesinin ve peygamberlik hakikatinin ilahi kaynakla ilişkisini bildiklerini
ifade eder.
Bu ifade:
bütün Yahudilerin ve bütün Hristiyanların her çağda bunu bildiği
şeklinde genellenmemelidir.
Kur’an’ın kendi tarihsel muhatapları içinde:
bilgi sahibi olup buna rağmen karşı çıkan kimseler
eleştirilmektedir.
Buradaki temel problem:
bilgisizlikten çok, bilinen hakikate karşı direnç
olabilir.
İnsan Bildiği Bir Gerçeğe Neden Karşı Çıkabilir
Çünkü bilgi her zaman davranışı belirlemez.
İnsan gerçeği bilebilir.
Ama:
çıkarı,
grup kimliği,
kibri,
alışkanlığı
onu başka yöne çekebilir.
Bir insan:
haksız olduğunu bilir.
Ama özür dilemez.
Bir görüşünün yanlış olduğunu fark eder.
Ama yıllardır savunduğu için geri adım atmak istemez.
Bu durumda sorun:
delil eksikliği değil, ego direnci
olabilir.
Bakara 144’ün bağlamı böyle bir psikolojiyi de düşündürür.
Kıblenin Değişmesi Müslüman Toplumun Bağımsız Kimliği Açısından Ne İfade Eder
Kıblenin Kâbe’ye çevrilmesi Müslüman topluluğun:
İbrahimî köklere bağlı,
ama kendi vahiy düzeni içinde şekillenen
ayrı bir ibadet kimliğini güçlendirmiştir.
Bu sadece:
“başkalarından farklı olmak”
için yapılmış bir değişiklik değildir.
Asıl temel:
Allah’ın emridir.
Fakat tarihsel sonuçlarından biri de:
Müslüman toplumun kendine özgü:
ortak ibadet merkezinin belirginleşmesi
olmuştur.
Bir Toplumun Ortak Sembollere İhtiyacı Var mıdır
Evet.
Semboller:
ortak hafızayı,
aidiyeti,
birlik duygusunu
güçlendirebilir.
Bayraklar.
Mekânlar.
Ritüeller.
Ortak günler.
Dinî semboller.
Fakat sembol:
amacın yerine geçmemelidir.
Kâbe’nin değeri:
taşlarının kendisinden önce,
Allah’a kulluğun ortak merkezi oluşundadır.
Sembol korunduğu halde:
anlam kaybolursa,
insan kabuğu yaşatıp özü kaybedebilir.
“Allah Yaptıklarınızdan Habersiz Değildir” Neden Ayetin Sonunda Yer Alıyor
Bu cümle hem:
uyarı
hem de:
teselli
taşır.
Kıble emrine samimiyetle uyanların davranışları:
Allah tarafından bilinmektedir.
Aynı şekilde:
hakikati bildiği halde gizleyen veya karşı çıkanların tavrı da:
Allah’ın bilgisi dışına çıkmaz.
İnsan dışarıda ne söylediğini kontrol edebilir.
Ama içindeki:
samimiyet,
inat,
çıkar hesabı
Allah’tan gizli değildir.
Bu nedenle kıble tartışması sonunda:
yeniden niyet ve hesap bilincine
bağlanır.
Bakara 143 Ve 144 Birlikte Okunduğunda Nasıl Bir Bütünlük Ortaya Çıkar
- ayette:
kıble değişikliğinin:
iman ve itaat sınavı
olduğu anlatılmıştı.
- ayette ise:
yeni kıble açıkça belirlenir:
Mescid-i Haram.
143:
Değişikliğin hikmetini
anlatır.
144:
Yeni yönü
belirler.
Bu iki ayet birlikte:
bir yandan:
ümmetin içindeki teslimiyeti sınar,
diğer yandan:
ona ortak ve belirgin bir:
ibadet merkezi
kazandırır.
Bakara 144’ten Çıkarılabilecek En Büyük Hayat Dersi Nedir
Belki şöyle özetlenebilir:
Bir yön istemek başka, o yön verildiğinde ona sadık kalmak başka şeydir.
İnsan Allah’tan:
iş,
eş,
imkân,
çözüm,
yol
isteyebilir.
Sonra kapı açıldığında:
o nimetin sorumluluğunu unutabilir.
Hz. Muhammed’in arzuladığı kıble verilir.
Ama ardından:
açık bir emir gelir:
“Yüzünü o yöne çevir.”
Yani dua gerçekleştiğinde:
sorumluluk başlar.
İnsan bazen cevabı ister.
Ama cevabın getirdiği yükümlülüğü istemez.
Son Söz Bakara 144 Bize “Allah’tan Bir Yön İstiyoruz; Peki O Yön Gösterildiğinde Gerçekten Dönebiliyor muyuz?” Diye mi Soruyor
Bakara Suresi 144. ayet son derece insanî bir görüntüyle başlar:
Hz. Muhammed göğe bakıyor.
Bir beklenti var.
Bir arzu var.
Bir yön değişikliği umudu var.
Ve Allah:
“Yüzünü göğe çevirdiğini görüyoruz.”
buyuruyor.
Bu cümle çok derindir.
Çünkü insan hayatında:
kimseye anlatmadığı beklentiler taşıyabilir.
Bazı duaları yüksek sesle söylemez.
Bazen kelime bile bulamaz.
Sadece:
bekler.
Göğe bakar.
İçinden geçirir.
Ve Kur’an’ın Allah anlayışında:
o sessiz bekleyiş de görülür.
Fakat ayetin güzelliği yalnızca:
“Allah istediğini verdi.”
noktasında değildir.
Çünkü hemen sonra:
emir
gelir.
“Artık yüzünü Mescid-i Haram’a çevir.”
Yani cevap geldi.
Şimdi:
hareket et.
Bu hayat açısından olağanüstü güçlü bir ilkedir.
İnsan bazen:
“Allah bana bir yol göstersin.”
der.
Sonra yol gösterildiğinde:
alışkanlıklarından vazgeçmek istemez.
“Bir fırsat çıksın.”
der.
Fırsat çıkar.
Ama çalışmak istemez.
“Doğru insanlarla karşılaşayım.”
der.
Karşılaşır.
Ama kendi karakterini düzeltmek istemez.
“Gerçeği göreyim.”
der.
Gerçek ortaya çıkar.
Ama:
egosu kabul etmez.
Demek ki yol istemek:
yeterli değildir.
Yön gösterildiğinde:
dönebilmek gerekir.
Kıble tam da bunun fiziksel sembolüdür.
İnsan önce:
bir yöne bakmaktadır.
Sonra Allah:
“Dön.”
der.
Ve mümin:
döner.
Bedeni dönüyor.
Ama aslında daha derinde:
itaati dönüyor.
Burada insanın en temel sınavlarından biri görünür:
Eski yönü:
alışkanlık olduğu için mi tutacak?
Yoksa yeni yönü:
Allah emrettiği için mi kabul edecek?
İnsan için alışılmış olan şey çok güçlüdür.
Bir düşünceyi yıllarca savunmuş olabiliriz.
Bir alışkanlığı yıllarca sürdürmüş olabiliriz.
Bir insan hakkında yıllarca aynı kanaati taşımış olabiliriz.
Sonra yeni bir gerçek ortaya çıkar.
Ve hakikat bize:
“Dön.”
der.
İşte o anda karakter belli olur.
Bazı insanlar şöyle der:
“Ben yıllardır bunu savundum, artık dönemem.”
Ama hakikate sadık insan:
“Yıllardır yanlış yaptıysam, bir gün daha yanlışta kalmak için sebep yok.”
diyebilir.
Belki kıble değişikliğinin insan psikolojisine en büyük yansıması budur:
Yön değiştirmek her zaman tutarsızlık değildir.
Bazen yön değiştirmemek:
inat olabilir.
Eğer yeni yönün doğruluğu ortaya çıkmışsa:
dönmek:
zayıflık değil, sadakat
olabilir.
Ayet sonra:
“Nerede olursanız olun, yüzlerinizi o yöne çevirin.”
der.
Bu cümle bütün coğrafyaları tek bir merkez etrafında toplar.
Düşünün:
dünyanın bir ucundaki insanla diğer ucundaki insan:
birbirini hiç tanımıyor.
Dilleri farklı.
Ten renkleri farklı.
Hayat şartları farklı.
Ama namaz vakti geldiğinde:
aynı merkeze dönüyorlar.
Bu çok güçlü bir insanlık görüntüsüdür.
Fakat burada yine zor soru gelir:
Eğer yüzlerimiz aynı merkeze dönüyorsa:
kalplerimiz neden bu kadar farklı yönlere dağılabiliyor?
Aynı kıbleye dönen iki insan:
birbirine düşman olabilir.
Aynı Kâbe’ye yönelen iki toplum:
birbirine haksızlık yapabilir.
Demek ki fiziksel kıble:
tek başına yeterli değildir.
Onun temsil ettiği:
ortak kulluk bilinci
hayata taşınmalıdır.
Belki insanın iki kıblesi vardır gibi düşünülebilir:
Biri:
bedeninin kıblesi.
Diğeri:
hayatının kıblesi.
Bedeninin kıblesi:
Kâbe.
Peki hayatının kıblesi?
Kararlarının merkezi ne?
Para mı?
Onay mı?
Güç mü?
Korku mu?
Ego mu?
Allah’a karşı sorumluluk mu?
İşte insanın gerçek yönü:
yalnız namazda ne tarafa baktığından değil,
hayatın kritik anlarında hangi değere döndüğünden
anlaşılır.
Ve ayetin sonunda:
“Allah yaptıklarınızdan habersiz değildir.”
denir.
Yani sadece yüzün döndüğü yön değil:
neden döndüğün
de bilinir.
İnsan kalabalıkla birlikte Kâbe’ye dönebilir.
Ama kalbi başka bir merkeze bağlanmış olabilir.
İşte ibadetin büyük sınavı:
dış hareket ile iç yönelişin:
aynı merkeze ulaşmasıdır.
Belki Bakara 144’ün bugünün insanına yönelttiği en güçlü soru tam olarak şudur:
Namazda yönümüzün yanlış olduğunu fark ettiğimiz anda hemen Kâbe’ye dönüyoruz; peki hayatımızın yönünün yanlış olduğunu fark ettiğimizde de aynı hızla dönebiliyor muyuz?
