Bakara Suresi 147. Ayette “Hakikat Rabbindendir. Öyleyse Sakın Şüphe Edenlerden Olma” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Bakara Suresi 147. Ayette Ne Anlatılmaktadır
Bakara Suresi’nin 147. ayeti son derece kısa fakat çok güçlü bir cümle kurar:
“Hakikat Rabbindendir.”
Ardından:
“Sakın şüphe edenlerden olma.”
denir.
Bu ayet, hemen önceki kıble ve Ehl-i Kitap tartışmalarının ardından gelir.
- ayette bazı kişilerin:
hakikati bildikleri halde gizledikleri
anlatılmıştı.
- ayet ise tartışmanın merkezini yeniden belirler:
Hakikat:
insanların onayından,
çoğunluğun görüşünden,
grup baskısından
çıkmaz.
Kur’an’ın perspektifinde:
hakikatin nihai kaynağı Allah’tır.
“Hakikat Rabbindendir” Ne Demektir
Ayette geçen ifade:
“el-hakku min rabbik”
şeklindedir.
“El-Hakk”:
gerçek,
doğru,
sabit,
hakikat
anlamlarını taşır.
Yani burada söylenen:
kıble değişikliği ve peygambere bildirilen vahyin Allah’tan gelen gerçek olduğudur.
Bunun sonucu şudur:
İnsanların itirazı:
hakikatin kaynağını değiştirmez.
Bir şeyi çok kişinin reddetmesi:
onu otomatik olarak yanlış yapmaz.
Çok kişinin kabul etmesi de:
otomatik olarak doğru yapmaz.
Hakikat İnsanların Oyuyla mı Belirlenir
Hayır.
Bir toplumun çoğunluğu bir şeye inanabilir.
Ama yanılıyor olabilir.
Tarihte bunun birçok örneği vardır.
Bir dönem insanlar:
çok güçlü biçimde yanlış bilimsel veya toplumsal kabullere sahip olmuşlardır.
Dolayısıyla:
çoğunluk = hakikat
şeklinde bir denklem kurulamaz.
Aynı şekilde:
azınlıkta olmak da insanı otomatik olarak haklı yapmaz.
Ölçü:
kaç kişinin inandığı değil, gerçeğin kendisidir.
Bu Ayet Şüphe Etmeyi Yasaklıyor mu
Bunu:
“Hiçbir konuda soru sorma, hiç şüphe duyma.”
şeklinde anlamak doğru olmaz.
Kur’an birçok yerde:
düşünmeye,
akletmeye,
delil istemeye,
gözlem yapmaya
çağırır.
Hz. İbrahim’in kendisi de Kur’an’da:
soran,
düşünen,
delil arayan
bir peygamber olarak anlatılır.
Buradaki uyarı daha çok:
hakikat açıklandıktan sonra sebepsiz ve sürekli tereddüt içinde kalmamak
anlamındadır.
Şüphe İle Hakikat Arayışı Arasında Nasıl Bir Fark Vardır
Şüphe iki farklı yöne gidebilir.
Birincisi:
araştırmaya götüren şüphe.
İnsan sorar.
Araştırır.
Delil değerlendirir.
Ve daha sağlam bir sonuca ulaşmaya çalışır.
İkincisi:
karar vermekten kaçmak için kullanılan şüphe.
Her cevap geldiğinde yeni bir bahane üretir.
Her delilden sonra:
“Bir tane daha.”
der.
Bu durumda şüphe:
hakikati arama aracı olmaktan çıkıp:
karar erteleme mekanizmasına
dönüşebilir.
İnsan Neden Açık Bir Gerçeğin Önünde Bile Şüphe Üretmeye Devam Eder
Çünkü gerçeğin sonucu ağır olabilir.
Bir şeyi kabul ederse:
hayatını değiştirmesi gerekebilir.
Özür dilemesi gerekebilir.
Bir alışkanlığı bırakması gerekebilir.
Bir grubun karşısına çıkması gerekebilir.
Bu nedenle insan bazen:
gerçeğin kendisinden değil,
gerçeğin kendisinden isteyeceği bedelden
kaçmak için şüphe üretir.
“Emin değilim.”
cümlesi bazen gerçekten samimidir.
Bazen de:
değişmek istememenin sığınağı
olabilir.
“Rabbindendir” İfadesi Neden Önemlidir
Çünkü hakikat burada yalnızca soyut bir fikir değildir.
Rab ile ilişkilidir.
“Rabb”:
yaratan,
terbiye eden,
yöneten,
geliştiren
anlam alanları taşır.
Dolayısıyla hakikat:
insanı ezmek için değil,
yol göstermek için
gelir.
Bu, vahyin yalnızca:
“Doğru bilgi listesi”
olmadığını düşündürür.
Vahiy:
insanın yönünü düzeltmeyi amaçlayan rehberliktir.
Bir Gerçeğin Allah’tan Gelmesi Onu Neden Bağlayıcı Hale Getirir
Çünkü mümin açısından Allah:
nihai otoritedir.
Eğer bir hükmün gerçekten Allah’tan geldiği kesinleşmişse:
insanın görevi artık yalnızca:
“Hoşuma gitti mi?”
diye sormak değildir.
Daha temel soru:
“Bu bana ne sorumluluk yüklüyor?”
olur.
İşte teslimiyet burada ortaya çıkar.
Hakikat:
sadece bilinecek bir şey değil,
hayata geçirilecek bir yön
haline gelir.
İnsan Hakikati Kendi Hoşuna Göre Seçebilir mi
İnsan elbette seçebilir.
Ama o zaman ölçü:
hakikat değil,
kişisel arzu
olur.
İnsan şöyle diyebilir:
“Bana uygun olan kısmı kabul ederim.”
“Zor olanı bırakırım.”
“Çıkarıma uyanı alırım.”
Fakat bu durumda gerçek anlamda:
hakikate teslim olmaktan çok,
hakikati kendine göre biçimlendirme
başlar.
Bakara 147’nin sertliği tam burada anlaşılır:
Hakikat:
senin hoşuna gitmesine bağlı olarak hakikat olmaz.
“Sakın Şüphe Edenlerden Olma” Hitabı Hz. Muhammed’e Neden Yöneltiliyor
Kur’an’da peygambere yöneltilen birçok emir ve uyarı:
aynı zamanda ümmete de ders verir.
Bu ifadeyi:
“Hz. Muhammed gerçekten inancından şüphe ediyordu.”
şeklinde anlamak zorunlu değildir.
Daha çok:
kesinliği pekiştiren güçlü bir hitap
olarak okunabilir.
Yani:
“Bu hakikat Rabbindendir; insanların itirazları seni sarsmasın.”
anlamı taşır.
Bu, peygamberin karşılaştığı:
eleştiri,
baskı,
polemik
karşısında:
kararlılığını güçlendiren
bir mesajdır.
İnsanların Sürekli İtiraz Etmesi Bir İnsanı Kendi Doğrusundan Şüphe Ettirebilir mi
Evet.
İnsan sosyal bir varlıktır.
Çevresindeki herkes:
“Sen yanılıyorsun.”
dediğinde,
çok sağlam bir insan bile:
kendini sorgulayabilir.
Bu bazen faydalıdır.
Kişi delillerini yeniden inceler.
Ama tehlike şurada başlar:
sırf yalnız kaldığı için doğru bildiği şeyi terk etmek.
Bakara 147:
başkalarının sayısını değil,
hakikatin kaynağını
ölçü haline getirir.
Bu Ayet İnsana “Asla Kendini Sorgulama” mı Diyor
Hayır.
Tam tersine insan:
kendi yorumunu,
bilgisini,
kanıtlarını
sorgulayabilmelidir.
Çünkü insan yanılabilir.
Fakat burada çok önemli bir ayrım vardır:
Allah’ın hakikati ile insanın o hakikati anlama biçimi aynı şey değildir.
Bir insan:
“Benim yorumum kesinlikle Allah’ın hükmüdür.”
dediğinde tehlike doğabilir.
Bu yüzden dinî tevazu şöyle demeyi gerektirir:
“Hakikat Allah’tandır; benim onu anlayışım ise hata ihtimali taşıyabilir.”
Kesin İnanç İle Fanatizm Arasında Ne Fark Vardır
Kesin inanç:
bir insanın güçlü deliller ve samimi kanaatle bir şeyi doğru kabul etmesidir.
Fanatizm ise:
hiçbir delili dinlememek, kendi yorumunu mutlaklaştırmak ve farklı düşüneni insanlıktan çıkarmak
gibi davranışlara dönüşebilir.
Gerçek iman:
özgüven taşıyabilir.
Ama aynı zamanda:
tevazu da taşır.
“Ben buna inanıyorum.”
demek başka.
“Benim anladığımın dışında hiçbir ihtimal yok ve beni sorgulayan herkes kötüdür.”
demek başka.
Hakikat İle Yorum Arasındaki Farkı Korumak Neden Önemlidir
Çünkü dinî çatışmaların bir kısmında insanlar:
kendi yorumlarını:
hakikatin kendisi
haline getirir.
Sonra iki farklı yorum karşılaşır.
Ve tartışma:
“Hangimiz metni daha doğru anlıyoruz?”
olmaktan çıkar.
Şuna dönüşür:
“Ben Allah’ın tarafındayım, sen değilsin.”
Bu çok tehlikeli bir noktadır.
Bakara 147:
hakikatin Allah’tan olduğunu söyler.
Bu, insanın:
kendisini Allah’ın yerine koymaması gerektiğini
de düşündürmelidir.
Şüphe Bazen İmanı Güçlendirebilir mi
Evet.
Samimi şüphe:
insanı araştırmaya yöneltirse:
daha bilinçli bir inanç oluşturabilir.
Miras alınmış bir inanç:
sorularla karşılaşabilir.
İnsan araştırır.
Bazı eski kabullerini düzeltir.
Daha derin bir anlayış kazanır.
Bu durumda şüphe:
yıkıcı değil, dönüştürücü
olmuştur.
Sorun:
şüphe etmek değil.
Hiçbir cevabın kabul edilmediği sonsuz kaçış haline dönüşmesidir.
Hakikatin Kesin Olduğunu Düşünmek İnsanı Kibirli Yapmamalı mı
Yapmamalıdır.
Tam tersine:
hakikatin senden değil Allah’tan geldiğine inanıyorsan:
kendinle övünmen için daha az sebep vardır.
Çünkü hakikati sen üretmedin.
Sana ulaştı.
Bu durumda doğru tavır:
“Ben üstünüm.”
değil,
“Bana ulaşan bu hakikatin sorumluluğunu taşıyabiliyor muyum?”
olmalıdır.
Gerçek iman:
üstünlük hissinden çok:
emanet bilinci
üretmelidir.
Bakara 146 Ve 147 Birlikte Okunduğunda Nasıl Bir Bütünlük Ortaya Çıkar
- ayette bazı insanların:
hakikati tanıdıkları halde gizledikleri
anlatılmıştı.
- ayette ise:
“Hakikat Rabbindendir.”
denir.
Bu çok güçlü bir karşılaştırmadır.
İnsan:
hakikati gizleyebilir.
Ama:
hakikatin kaynağını değiştiremez.
İnsan:
gerçeği inkâr edebilir.
Ama inkâr:
gerçeği ortadan kaldırmaz.
146:
insanın hakikat karşısındaki ahlaki zaafını
gösterir.
147:
hakikatin insandan bağımsızlığını
hatırlatır.
Bakara 147’den Çıkarılabilecek En Büyük Hayat Dersi Nedir
Belki şöyle özetlenebilir:
Gerçeği, insanların sana ne kadar güven verdiğine göre değil; deliline ve kaynağına göre değerlendir.
Bazen yalnız kalabilirsin.
Bazen herkes senden farklı düşünebilir.
Bu durumda:
çoğunluğa körü körüne uymak da,
sırf azınlıktasın diye kendini otomatik haklı görmek de
yanlıştır.
Sorulması gereken:
“Doğru nedir?”
Ve bir kez doğruyu gerçekten gördüğünde:
sırf korku veya baskı yüzünden:
onu terk etmemeye çalış.
Son Söz Bakara 147 Bize “Şüphemiz Hakikati Daha İyi Anlamak İçin mi, Yoksa Hakikatin Bizden İstediği Değişimi Sürekli Ertelemek İçin mi?” Diye mi Soruyor
Bakara Suresi 147. ayet yalnızca birkaç kelimeden oluşur:
“Hakikat Rabbindendir. Sakın şüphe edenlerden olma.”
Ama bu kısa cümlede insanın bütün düşünce hayatını ilgilendiren büyük bir gerilim vardır:
Hakikat ve şüphe.
İnsan şüphe eder.
Bu doğaldır.
Çünkü insanın bilgisi sınırlıdır.
Yanılabilir.
Kandırılabilir.
Eksik anlayabilir.
Bu nedenle düşünmek ve soru sormak:
zayıflık değildir.
Hatta bazen:
hakikate duyulan saygının işaretidir.
Çünkü insan:
kolayca inanmak yerine:
“Gerçekten doğru mu?”
diye sorar.
Ama başka bir şüphe türü daha vardır.
İnsan cevabı bulduğu halde:
karar vermek istemez.
Çünkü karar:
sorumluluk getirir.
Bir insanın haksız olduğunu açıkça görür.
Ama:
“Belki de…”
der.
Kendisinin hata yaptığını bilir.
Ama:
“Tam emin değilim.”
diyerek özrü erteler.
Bir alışkanlığın kendisine zarar verdiğini bilir.
Ama:
“Belki o kadar da kötü değildir.”
der.
Burada şüphe artık:
hakikat arayışı değil, yüzleşmeden kaçış
haline gelebilir.
Bakara 147’nin güçlü tarafı:
insanı tam bu noktada yakalamasıdır.
“Hakikat Rabbindendir.”
Yani hakikat:
senin ruh haline göre değişmez.
Bugün hoşuna gitmiyorsa:
daha az gerçek olmaz.
Yarın işine yararsa:
daha fazla gerçek olmaz.
Hakikat:
insanın çıkarından bağımsızdır.
Bu düşünce çok ağırdır.
Çünkü insan çoğu zaman:
doğrunun ne olduğunu değil, kendisine neyin daha uygun olduğunu
aramaya eğilimlidir.
Mesela:
Bir konuda güçlü bir kanıt görür.
Ama kanıt:
kendi tarafına zarar verir.
O zaman kanıtı küçümseyebilir.
Bir başka konuda çok zayıf bir bilgi görür.
Ama kendi görüşünü destekliyorsa:
hemen kabul edebilir.
Bu psikoloji bize şu soruyu sordurur:
Biz hakikati mi arıyoruz, yoksa zaten inanmak istediğimiz şeyin kanıtını mı?
Bakara 147'nin:
“Şüphe edenlerden olma.”
ifadesi bu yüzden düşünmeyi durdurma emri değildir.
Daha çok:
hakikat yeterince açık hale geldiğinde sürekli kaçış üretme
uyarısı olarak anlaşılabilir.
Çünkü insan bazen yüzde yüz matematiksel kesinlik bekler.
Hayatta ise birçok karar:
mevcut en güçlü delile göre
verilir.
Hiçbir risk almadan yaşamak mümkün değildir.
Bir noktada insan:
araştırır,
düşünür,
tartışır
ve sonra:
karar verir.
Karar vermemek de aslında:
bir karardır.
Sürekli beklemek:
hayatı durdurmaz.
Zaman geçer.
Seçimler yapılır.
Bu nedenle insanın olgunlaşması:
yalnızca doğru soruları sormasında değil,
yeterli cevap geldiğinde sorumluluk alabilmesinde
de ortaya çıkar.
Fakat burada ikinci bir tehlike vardır.
İnsan:
“Ben artık hakikati biliyorum.”
diyerek kibirlenebilir.
İşte “hakikat Rabbindendir” cümlesi bu kibri de kırar.
Hakikat:
senden değildir.
Sen onu yaratmadın.
Dolayısıyla hakikati bilmek:
sana başkalarını küçümseme hakkı değil,
daha büyük sorumluluk verir.
Eğer gerçekten doğruyu biliyorsan:
daha adil olmalısın.
Daha dürüst olmalısın.
Daha merhametli olmalısın.
Çünkü bilgi:
ahlaka dönüşmüyorsa,
insanın yalnızca tartışma gücünü artırmış olabilir.
Ve belki ayetin en derin çağrılarından biri şudur:
Kesinlik ile tevazuyu birlikte taşı.
Hakikat olduğuna inandığın şeyi savun.
Ama kendini:
hakikatin kendisi
sanma.
İnancında kararlı ol.
Ama insan olarak:
yanılabilir olduğunu unutma.
Başkalarının itirazını dinle.
Ama sırf kalabalık seni eleştiriyor diye:
delille ulaştığın sonucu terk etme.
Bu denge kolay değildir.
Bir tarafta:
körü körüne dogmatizm.
Diğer tarafta:
hiçbir hakikati kabul edemeyen sonsuz şüphecilik.
Bakara 147 ise insanı:
hakikati araştıran ama bulduğunda ona göre yaşayabilen
bir olgunluğa çağırır.
Belki Bakara 147’nin bugünün insanına yönelttiği en güçlü soru tam olarak şudur:
Gerçeği bilmek için mi hâlâ soru soruyoruz, yoksa cevabını aslında bildiğimiz bir konuda hayatımızı değiştirmemek için yeni sorular mı üretiyoruz?
