Âl-i İmrân Suresi 44. Ayette “Bunlar Sana Vahyettiğimiz Gayb Haberlerindendir; Meryem’in Bakımını Kimin Üstleneceğini Belirlemek İçin Kalemlerini Atarlarken Sen Yanlarında Değildin” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Âl-i İmrân Suresinin 44. ayetinde şöyle buyrulur:
“Bunlar sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir. Meryem’in bakımını hangisinin üstleneceğini belirlemek için kalemlerini atarlarken sen onların yanında değildin; bu konuda çekiştikleri zaman da yanlarında değildin.”
Bu ayet, Hz. Meryem kıssasının anlatımı içinde bir anda Hz. Muhammed’e yönelir.
Kur’an adeta anlatıyı durdurur ve şunu söyler:
Sen bunların yaşandığı dönemde orada değildin.
Meryem’in kim tarafından korunacağı konuşulurken orada değildin.
İnsanlar bu konuda tartışırken orada değildin.
Buna rağmen bu olay sana anlatılıyor.
Kur’an bunu:
vahiy
ile açıklar.
Bu nedenle ayetin merkezinde iki büyük tema vardır:
Gayb bilgisinin vahiy yoluyla bildirilmesi
ve
Meryem’in bakımını üstlenme konusunda yaşanan seçim.
“Bunlar Gayb Haberlerindendir” Ne Demektir
Ayette:
“zâlike min enbâi’l-gayb”
ifadesi kullanılır.
Yaklaşık anlamıyla:
“Bunlar gayb haberlerindendir.”
Gayb:
insanın doğrudan görmediği,
duyularıyla erişemediği,
kendi başına kesin biçimde bilemediği
alanı ifade eder.
Burada özellikle geçmişte yaşanmış ve Hz. Muhammed’in doğrudan şahit olmadığı olaylardan söz edilmektedir.
Dolayısıyla gayb yalnızca gelecek anlamına gelmez.
Görülmeyen geçmiş de gayb kapsamında düşünülebilir.
Gayb Yalnızca Gelecekte Olacak Şeyler midir
Hayır.
Gayb kavramı daha geniştir.
İnsan açısından:
gelecek,
ölüm sonrası hayat,
melekler,
doğrudan şahit olunmayan geçmiş olaylar
gayb alanına girebilir.
Âl-i İmrân 44’te gaybın özellikle:
tarihsel geçmiş
boyutu öne çıkar.
Hz. Muhammed Meryem’in yaşadığı dönemde bulunmamıştır.
Kur’an ise bu bilgiyi vahiy yoluyla bildirdiğini söyler.
“Sana Vahyettiğimiz” İfadesi Neden Önemlidir
Ayet:
“nûhîhi ileyk”
yani:
“Sana vahyediyoruz.”
der.
Kur’an kendi anlatısının kaynağını burada açıkça belirtir.
Bu bilgi:
Hz. Muhammed’in kişisel hatırası değildir.
Kendi gözlemi değildir.
Kur’an’ın iddiasına göre:
Allah tarafından vahyedilen bilgidir.
Bu, peygamberlik iddiasının merkezindeki kavramlardan biridir.
Hz. Muhammed Bu Olayları Tarih Kaynaklarından Öğrenmiş Olamaz mıydı
Tarihsel açıdan insanlar farklı ihtimaller ileri sürebilir.
Kur’an’ın kendi açıklaması ise nettir:
Bu bilgi vahiy yoluyla gelmiştir.
Ayetin amacı da tam olarak bunu vurgulamaktır.
Ancak tarihsel araştırma ile iman iddiasını birbirinden ayırmak gerekir.
Tarihçi:
metinlerin kaynaklarını,
aktarımı,
dönemin dinî geleneklerini
inceleyebilir.
Mümin ise Kur’an’ın bu bilgiyi vahye bağlayan açıklamasını kabul eder.
Bunlar farklı değerlendirme düzlemleridir.
“Sen Onların Yanında Değildin” Neden Tekrar Vurgulanıyor
Çünkü ayet bilginin kaynağına dikkat çeker.
Hz. Muhammed:
Meryem’in doğduğu çağda yaşamamıştır.
Olayları görmemiştir.
Oradaki tartışmalara katılmamıştır.
Dolayısıyla Kur’an’ın mantığı şudur:
Bu bilgi doğrudan şahsi tecrübeden gelmiş olamaz.
Bu nedenle vahiy vurgusu güçlendirilir.
Meryem’in Bakımını Üstlenmek Neden Bu Kadar Önemliydi
Meryem daha önce Allah’a adanmıştı.
Onun:
korunması,
yetiştirilmesi,
mabed çevresindeki hayatının düzenlenmesi
gerekiyordu.
Bu nedenle güvenilir bir kişinin bakım sorumluluğunu üstlenmesi önemliydi.
Kur’an, bu görevin değersiz görülmediğini gösterir.
Tam tersine insanlar:
Meryem’in bakımını üstlenmek için istek göstermektedir.
Bu da Meryem’in ailesinin ve adanmışlığının çevresinde ciddi bir saygınlık bulunduğunu düşündürür.
“Kalemlerini Atıyorlardı” Ne Demektir
Ayetin dikkat çekici ifadelerinden biri:
“yulkûne aklâmehum”
yani:
“kalemlerini atıyorlardı.”
ifadesidir.
Klasik tefsirlerde bunun bir çeşit:
kura çekme yöntemi
olduğu açıklanmıştır.
Kimin Meryem’in bakımını üstleneceğini belirlemek amacıyla kalemlerin kullanıldığı anlatılır.
Buradaki “kalem” sıradan yazı aracı olmanın ötesinde:
kura aracına
dönüşmüş görünmektedir.
Kalemle Kura Nasıl Yapılmış Olabilir
Klasik rivayetlerde çeşitli ayrıntılar aktarılır.
Örneğin kalemlerin:
suya bırakılması,
hangisinin farklı hareket ettiğinin gözlenmesi
gibi anlatımlar bulunur.
Ancak Kur’an bu ayrıntıları açıklamaz.
Bu nedenle kesin olarak söyleyebileceğimiz şey şudur:
Kalemler seçim veya kura sürecinde kullanılmıştır.
Yöntemin bütün ayrıntılarını ayetin kendisi bildirmez.
Bu ayrım, metne sonradan eklenen rivayetleri ayetin kesin ifadesiyle karıştırmamak açısından önemlidir.
Neden Kalem Kullanılıyor
Kalem:
bilgi,
yazı,
öğretim
ile ilişkili bir nesnedir.
Mabed çevresindeki dinî görevlilerin veya ilim sahiplerinin kendi kalemlerini kullanmış olmaları mümkündür.
Fakat burada sembolik anlam aramadan önce temel anlamı korumak gerekir:
Kalemler kura amacıyla kullanılmıştır.
Kur’an bunu Meryem’in bakım sorumluluğunun kimde olacağını belirleyen olayın parçası olarak aktarır.
Kura Çekmek İslam’da Meşru Bir Yöntem midir
Kur’an’da kura benzeri uygulamalara ilişkin başka örnekler de vardır.
Ancak kura:
hakikati belirleyen vahiy yöntemi
değildir.
Daha çok eşit hak veya benzer uygunluk bulunan durumlarda:
tarafsız seçim yöntemi
olarak kullanılabilir.
Örneğin iki kişi arasında hak bakımından fark yoksa kura, keyfî kayırmayı azaltabilir.
Fakat ciddi hukuki meselelerde delilin yerine kura konulamaz.
Meryem’in Bakımını Neden Zekeriyyâ Üstlendi
- ayette:
Zekeriyyâ’nın Meryem’in bakımını üstlendiği
bildirilmişti.
- ayet şimdi bunun arkasında bir seçim veya çekişme bulunduğunu gösterir.
Sonuçta sorumluluk Zekeriyyâ’ya verilmiştir.
Bu onun Meryem’in hayatındaki:
koruyucu,
eğitici,
manevi rehber
rolünü açıklar.
Böylece daha önce anlatılan sonuç şimdi tarihsel arka planıyla tamamlanır.
“Bu Konuda Çekişiyorlardı” Ne Anlama Gelir
Ayet:
“ve mâ kunte ledeyhim iz yahtasimûn”
der.
Yaklaşık olarak:
“Onlar çekişirken de yanlarında değildin.”
Buradaki çekişme Meryem’in bakımını kimin üstleneceğiyle ilgilidir.
Bu mutlaka kötü niyetli bir kavga olarak anlaşılmak zorunda değildir.
Birden fazla kişinin:
bu sorumluluğu almak istemesi
nedeniyle görüş ayrılığı yaşanmış olabilir.
Yani çekişme bazen çıkar için değil:
değerli görülen bir görevi üstlenme isteği
nedeniyle de olabilir.
İnsanlar Neden Meryem’in Bakımını Üstlenmek İçin Yarışmış Olabilir
Muhtemel nedenler arasında:
ailesine duyulan saygı,
Allah’a adanmış bir çocuğun bakımının manevi değeri,
dini sorumluluk bilinci
sayılabilir.
Ancak ayet tek tek insanların niyetlerini açıklamaz.
Bu nedenle:
“Hepsi kesin şu nedenle yarıştı.”
demek doğru olmaz.
Kesin olan:
birden fazla kişinin bu görevi istediğidir.
İyi Bir İş İçin Rekabet Etmek Yanlış mıdır
Her zaman değil.
Kur’an başka yerlerde hayırlarda yarışmayı teşvik eder.
Sorun:
iyi işi yapmak istemek
değildir.
Sorun:
iyilik üzerinden ego,
gösteriş,
çatışma,
başkasını ezme
üretmektir.
Meryem’in bakımına talip olmak başlı başına kötü değildir.
Fakat bir sorumluluk için rekabet edilirken bile:
adalet ve niyet
önemlidir.
Bir Çocuğun Bakımını Üstlenmek Neden Manevi Bir Sorumluluk Sayılabilir
Çünkü çocuk yalnızca:
yemek,
giysi,
barınak
ihtiyacı taşımaz.
Aynı zamanda:
güven,
sevgi,
eğitim,
ahlaki örneklik
ihtiyacı vardır.
Meryem’in bakımını üstlenmek, gelecekte çok önemli bir şahsiyet olacak bir çocuğun gelişimine eşlik etmek anlamına gelmiştir.
Elbette o gün insanlar Meryem’in geleceğinin bütün ayrıntılarını bilmiyordu.
Bu da önemli bir mesaj taşır:
Bugün sıradan görünen bir çocuğun yarın nasıl bir insan olacağını bilemeyiz.
Ayet Tarih Anlayışı Açısından Ne Söyler
Ayet çok önemli bir ayrım yapar:
şahit olunan tarih
ve
vahiy yoluyla bildirilen tarih.
Modern tarihçilik:
belge,
arkeoloji,
metin,
tanıklık
üzerinden geçmişi araştırır.
Kur’an ise ayrıca:
Allah’ın peygambere geçmiş hakkında bilgi verebileceğini
iddia eder.
Bu, doğrudan teolojik bir iddiadır.
Dolayısıyla ayet hem tarih hem vahiy epistemolojisi açısından önemli bir metindir.
Gayb Bilgisine Her İnsan Sahip Olabilir mi
Kur’an’ın genel yaklaşımına göre gaybın mutlak bilgisi Allah’a aittir.
Peygamberler ise Allah’ın:
bildirdiği kadarını
bilebilirler.
Bu çok önemli bir sınırdır.
Dolayısıyla:
fal,
astrolojik kesin kehanetler,
medyumluk,
geleceği mutlak bilme iddiaları
Kur’an’ın gayb anlayışıyla kolayca eşitlenemez.
Bir insan:
“Ben gaybı kesin biliyorum.”
dediğinde son derece büyük bir iddia ortaya koymuş olur.
43. ve 44. Ayetler Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
- ayette Meryem’e:
itaat,
secde,
rükû
emredilmişti.
- ayette anlatı kısa süreliğine Hz. Muhammed’e döner ve:
bu bilgilerin vahiy yoluyla bildirildiği
söylenir.
Böylece okuyucuya şunu hatırlatır:
Meryem hakkında anlatılanlar yalnızca güzel bir biyografi değildir.
Kur’an’ın kendi iddiasına göre:
vahiy edilmiş bir tarih anlatısıdır.
Bu vurgu, biraz sonra gelecek çok daha büyük haber olan Hz. Îsâ’nın doğum müjdesine geçişi hazırlar.
Bir İnsan Geçmişin Tamamına Şahit Değilse Hakikat Hakkında Ne Kadar Kesin Konuşabilir
Âl-i İmrân 44’ün insanı ulaştırdığı en derin düşüncelerden biri budur.
Biz hayatımızda çoğu zaman çok az şeyi doğrudan görürüz.
Bir olay hakkında:
bir kişinin anlattığını duyarız.
Bir belge okuruz.
Bir fotoğraf görürüz.
Bir tarih kitabına güveniriz.
Geçmişin çok büyük bölümü bizim doğrudan tecrübemizin dışındadır.
Buna rağmen insan:
“Ben gerçeğin tamamını biliyorum.”
demeye çok yatkındır.
Ayet ise insanın bilgi sınırını hatırlatır.
Hz. Muhammed bile:
“Sen onların yanında değildin.”
ifadesiyle doğrudan tanıklığın dışında konumlandırılır.
Kur’an’ın cevabı:
vahiy
olur.
Fakat günlük insan hayatında bunun bize öğretebileceği daha genel bir tevazu da vardır:
Bir olayın tamamını görmeden,
bütün tarafları dinlemeden,
yeterli delile sahip olmadan
kesin hüküm vermemek.
Çünkü bilgi ile kanaat aynı şey değildir.
Duyduğumuz şey gerçek olabilir.
Ama eksik olabilir.
Gördüğümüz şey doğru olabilir.
Ama bütün resmi göstermeyebilir.
Meryem’in bakımını kimin üstleneceği konusunda yaşanan olay bugün elimizde yalnızca birkaç cümleyle anlatılıyor.
O dönemin insanları ise olayın içindeydi.
Bu fark bize tarih karşısında tevazuyu öğretir.
Ve belki ayetin en güçlü epistemolojik sorusu şudur:
Bir şey hakkında kesin konuşurken gerçekten ne kadarını biliyoruz, ne kadarını ise bildiğimizi sanıyoruz?
