Abese Suresi 11. Ayette “Hayır, Şüphesiz Bunlar Bir Öğüttür” Buyrulması Ne Anlama Gelir Ve Kur’an Neden İnsanlara Zorla Değil Hatırlatma Yoluyla Seslenir 
Abese Suresi 11. Ayet Ne Söyler
Abese Suresi’nin 11. ayetinde:
“Kellâ innehâ tezkirah.”
buyrulur.
Genel anlamıyla:
“Hayır! Şüphesiz bu bir öğüttür, bir hatırlatmadır.”
demektir.
İlk on ayette Abdullah b. Ümmü Mektûm ile ilgili olay anlatılmış ve Hz. Peygamber’in önceliklendirmesi düzeltilmişti.
- ayetle birlikte anlatım daha genel bir noktaya taşınır:
Vahyin kendisi bir hatırlatmadır.
Ayetin Başındaki “Kellâ” Ne Anlama Gelir
“Kellâ” güçlü bir:
reddetme, durdurma ve düzeltme
ifadesidir.
Türkçeye bağlama göre:
“Hayır!”
“Asla!”
veya:
“Öyle değil!”
şeklinde aktarılabilir.
Buradaki ifade önceki yanlış önceliklendirmeye karşı kesin bir sınır çizer.
Adeta:
“Hayır, mesele böyle değerlendirilmemelidir.”
denilmektedir.
“Tezkirah” Ne Anlama Gelir
“Tezkirah”:
hatırlatma, öğüt, insanı bilinçlendiren mesaj
anlamlarına gelir.
Kelimenin kökü:
hatırlamak
fikriyle ilişkilidir.
Bu oldukça önemlidir.
Çünkü vahyin işlevi yalnızca insana hiç bilmediği bilgiler vermek değildir.
Aynı zamanda insanın:
unutabileceği temel hakikatleri yeniden bilincine taşımaktır.
İnsan Neyi Hatırlamaya Muhtaçtır
İnsan günlük hayatın içinde birçok temel gerçeği unutabilir.
Örneğin:
hayatın geçici olduğunu,
davranışlarının sonuçları bulunduğunu,
başkalarının da kendisi kadar değerli olduğunu,
gücünün sınırsız olmadığını,
ölümlü olduğunu.
İnsan bunları teorik olarak bilir.
Ama yaşam biçimi sanki:
hiç ölmeyecekmiş
gibi olabilir.
Hatırlatma tam burada önem kazanır.
Bilmek İle Hatırlamak Arasında Ne Fark Vardır
Bir şeyi bilmek:
zihinsel olarak farkında olmak
demektir.
Hatırlamak ise o bilginin:
davranışlarımız üzerinde yeniden etkili hâle gelmesi
anlamına gelebilir.
Örneğin herkes:
zamanın değerli olduğunu
bilir.
Ama insan saatlerini anlamsız şeylerle tüketebilir.
Bir kayıp yaşadığında ise bunu yeniden hatırlar.
Demek ki bazı hakikatleri bilmek yetmez:
onları sürekli canlı tutmak gerekir.
Kur’an Neden Kendini Bir Hatırlatma Olarak Sunar
Çünkü insanın en önemli sorunlarından biri:
unutmasıdır.
İnsan iyi niyetlerini unutur.
Sözlerini unutur.
Ölümü unutur.
Sorumluluğunu unutur.
Başkasının acısını unutur.
Vahiy bu unutmanın karşısına:
tekrar tekrar hatırlatmayı
koyar.
Bu nedenle aynı temel ilkelerin Kur’an’da farklı bağlamlarda yeniden karşımıza çıkması anlamlıdır.
Hatırlatma İle Zorlama Arasında Ne Fark Vardır
Hatırlatma:
insanın aklına ve vicdanına seslenir.
Zorlama ise:
iradesini baskı altında tutar.
Bir insan zorla belirli bir davranışı yapabilir.
Ama bunun gerçekten:
inandığı veya benimsediği
anlamına gelmesi gerekmez.
Hatırlatma ise:
“Düşün, değerlendir ve seç.”
der.
Bu nedenle ahlâkî dönüşüm açısından çok daha derin bir yöntemdir.
Allah İnsanları İsteseydi Zorla İnandırabilir Miydi
İslâmî teolojik çerçevede Allah’ın kudreti sınırsız kabul edilir.
Fakat insanın dünyadaki sınanması:
seçim ve sorumluluk
üzerinden anlam kazanır.
İnsan hiçbir alternatifinin bulunmadığı biçimde otomatik olarak davranıyor olsaydı:
ahlâkî tercih kavramı
çok farklı olurdu.
Kur’an’ın hatırlatma dili bu nedenle insanın:
aklını ve iradesini muhatap alır.
Peygamberin Görevi Hatırlatmak Mıdır
Evet.
Önceki ayetlerle de uyumlu biçimde Hz. Peygamber:
mesajı bildirir, açıklar ve hatırlatır.
Fakat insanların yerine karar vermez.
Abese 7’de:
“Onun arınmamasından sana bir sorumluluk yoktur.”
denilmişti.
- ayet bu görevin niteliğini daha açık hâle getirir:
Vahiy bir hatırlatmadır.
Dolayısıyla tebliğ:
zorla dönüştürmek değil, hakikati erişilebilir hâle getirmektir.
Kur’an’ın Öğüt Vermesi İnsan Akıl Sahibi Olduğu İçin Mi Önemlidir
Evet.
Öğüt ancak:
anlayabilen ve değerlendirebilen
bir varlığa anlamlı biçimde yöneltilebilir.
Bir taşın ahlâkî tercih yapması beklenmez.
Ama insan:
düşünebilir,
karşılaştırabilir,
sorgulayabilir,
karar verebilir.
Bu nedenle vahyin hitabı insanı yalnızca emir alan pasif bir varlık değil:
muhatap
olarak görür.
Her İnsan Aynı Hatırlatmadan Aynı Şekilde Etkilenir Mi
Hayır.
Aynı ayeti iki insan okuyabilir.
Biri:
çok derinden etkilenebilir.
Diğeri hiçbir şey hissetmeyebilir.
Çünkü hatırlatmanın etkisi:
insanın iç dünyasına
da bağlıdır.
Abdullah b. Ümmü Mektûm bu yüzden önemliydi.
O:
öğüt almaya hazırdı.
Kendisini ihtiyaçsız görenler ise aynı açıklığı göstermeyebilirdi.
Öğüdün Sürekli Tekrarlanmasına Neden İhtiyaç Duyulur
Çünkü insanın dikkat ve motivasyonu sabit değildir.
Bugün çok güçlü biçimde hissettiğimiz bir kararı:
yarın unutabiliriz.
Örneğin insan:
“Artık öfkeme hâkim olacağım.”
der.
Bir süre sonra yine eski davranışına dönebilir.
Bu yüzden ahlâkî gelişim tek seferlik bilgi değil:
sürekli hatırlama pratiği
gerektirebilir.
Hatırlatma İnsan Vicdanıyla Nasıl İlişkilidir
Bazı öğütler insanda tamamen yabancı bir düşünce oluşturmak yerine:
zaten sezdiği bir gerçeği uyandırabilir.
Örneğin insan bir haksızlık yaptığında içten içe bunun yanlış olduğunu hissedebilir.
Bir öğüt geldiğinde:
bastırdığı vicdan yeniden konuşabilir.
Bu nedenle gerçek bir hatırlatma bazen insana:
“Bunu aslında zaten biliyordun.”
duygusu verir.
Bir Hatırlatma Neden Bazen Rahatsız Edicidir
Çünkü insanın unutmak istediği şeyleri yeniden önüne getirebilir.
Örneğin:
sorumluluk,
ölüm,
haksızlık,
verilmiş sözler,
başkalarına karşı borçlar.
İnsan bazen huzurunu korumak için bunları düşünmemeyi tercih eder.
Fakat gerçek öğüt:
rahatlatmak kadar uyandırmak
da ister.
Bu yüzden hakikat her zaman hoşumuza gitmeyebilir.
Kur’an’ın Hatırlatma Olması Körü Körüne İnanmayı Mı Gerektirir
Hayır.
Kur’an birçok yerde insanı:
düşünmeye, gözlemlemeye ve akletmeye
çağırır.
Hatırlatma:
düşünmenin alternatifi
değildir.
Tam tersine düşünmeyi harekete geçiren bir çağrı olabilir.
İnsan:
“Bu söz bana ne söylüyor?”
“Bu gerçekten doğru mu?”
“Ben buna göre nasıl yaşıyorum?”
diye sorabilir.
Bilinçli iman böyle bir sorgulama boyutu taşıyabilir.
Ayetin Psikolojik Mesajı Nedir
İnsan davranışını değiştirmek için her zaman yeni bilgiye ihtiyaç duymaz.
Bazen ihtiyacı olan:
bildiği şeyi doğru anda hatırlamaktır.
Bir insan öfkeliyken:
“Bir dakika düşün.”
sözü bile davranışı değiştirebilir.
Bir hata yapmak üzereyken:
“Bunun sonucunu unutma.”
hatırlatması kararını etkileyebilir.
Bu açıdan tezkirah:
bilinci yeniden aktif hâle getiren bir uyarıdır.
Ayetin Felsefi Mesajı Nedir
Abese 11 şu büyük soruyu ortaya çıkarır:
Hakikat insana zorla mı kabul ettirilmeli, yoksa özgürce fark ettirilmesine mi çalışılmalıdır?
Ayetin dili ikinci yolu gösterir:
Hatırlatma.
Çünkü insan yalnızca itaat eden değil:
anlayan ve seçen
bir varlıktır.
Ahlâkın değeri de tam burada ortaya çıkar.
İnsan doğruyu:
başka seçeneği olmadığı için değil, doğru olduğunu gördüğü için
seçtiğinde davranış farklı bir anlam kazanır.
İlk 10 Ayetten 11. Ayete Geçiş Neden Önemlidir
İlk on ayet belirli bir olay anlatır.
Bir görme engelli insan gelir.
Hz. Peygamber o anda başka kişilerle ilgilenmektedir.
Vahiy bu önceliklendirmeyi düzeltir.
- ayette ise birden:
“Hayır! Bu bir öğüttür.”
denilir.
Böylece olay kişisel olmaktan çıkar.
Mesaj artık:
bütün insanlara
yönelir.
Yani Abdullah b. Ümmü Mektûm olayı sadece tarihsel bir hatıra değildir.
Evrensel bir ahlâk dersine dönüşür.
Sonuç: Kur’an Neden İnsanlara Zorla Değil Hatırlatma Yoluyla Seslenir
Abese Suresi 11. ayette:
“Kellâ innehâ tezkirah.”
buyrulur:
“Hayır! Şüphesiz bu bir hatırlatmadır.”
Bu ayet Abese Suresi’nin ilk bölümünün merkezindeki büyük ilkeyi ortaya koyar.
Vahiy:
insanı düşünmeye çağırır.
Hatırlatır.
Uyarır.
Vicdanını harekete geçirir.
Ama insanın yerine:
seçim yapmaz.
Bu nedenle Kur’an’ın hitabı yalnızca:
“Bunu yap.”
diyen emirlerden oluşmaz.
İnsanlara:
“Düşünmez misiniz?”
“Hatırlamaz mısınız?”
“Görmüyor musunuz?”
gibi zihni ve vicdanı harekete geçiren sorular da yöneltir.
Çünkü gerçek ahlâkın amacı yalnızca dışarıdan düzenli görünen insanlar üretmek değildir.
Asıl amaç:
neden doğru olanı yaptığını bilen ve bunu bilinçli biçimde seçen insan
oluşturabilmektir.
Abese Suresi’nin ilk on ayetindeki olay da bunun güzel bir örneğidir.
Vahiy Hz. Peygamber’i bile uyarırken sadece davranışı düzeltmez:
değer ölçüsünü yeniden öğretir.
Güçlüye değil samimi olana bak.
Statüye değil arayışa bak.
Sonucu zorlamaya değil, mesajı doğru biçimde ulaştırmaya odaklan.
Ve insanın önüne şu soruyu bırak:
Hatırlatıldığında gerçekten düşünüyor musun, yoksa yalnızca zaten inanmak istediğin şeyleri mi duymak istiyorsun?
