Hûd Suresi 84. Ayette “Medyen’e de Kardeşleri Şuayb’ı Gönderdik. ‘Ey Kavmim! Allah’a Kulluk Edin, Ölçüyü ve Tartıyı Eksik Tutmayın’ Dedi” İfadesi Ne Anlama Gelir 
⠀
Hûd Suresi 84. Ayet Ne Söylüyor
Ayetin anlamı genel olarak şöyledir:“Medyen’e de kardeşleri Şuayb’ı gönderdik. Dedi ki: ‘Ey kavmim! Allah’a kulluk edin; sizin O’ndan başka ilahınız yoktur. Ölçüyü ve tartıyı eksik tutmayın. Ben sizi bir bolluk ve iyilik içinde görüyorum; fakat sizin için kuşatıcı bir günün azabından korkuyorum.’”
Ayetin Arapçası şöyledir:
“Ve ilâ Medyene ehâhum Şuaybâ. Kâle yâ kavmi‘budullâhe mâ lekum min ilâhin gayruh. Ve lâ tenkusû’l-mikyâle ve’l-mîzân. İnnî erâkum bi-hayrin ve innî ehâfu aleykum azâbe yevmin muhît.”
Hûd 83’te Lût kavmi kıssası tamamlanmıştı. Hûd 84’te yeni bir peygamber ve yeni bir toplumsal problem gündeme gelir: Hz. Şuayb ve Medyen halkı. Burada özellikle ticaret hayatındaki haksızlık, ölçü ve tartıda eksiltme ile ekonomik ahlak öne çıkar.
Medyen Kimdir veya Neresidir
“Medyen”, Kur’an’da Hz. Şuayb’ın gönderildiği topluluk ve onların yaşadığı bölgeyle ilişkilendirilen isimdir. Tarihî ve coğrafi konumu konusunda geleneksel ve modern araştırmalarda çeşitli açıklamalar yapılmıştır; genel olarak Arap Yarımadası’nın kuzeybatısı ile çevresindeki bölgelerle ilişkilendirilir.Ancak ayetin asıl amacı bize ayrıntılı bir tarihî coğrafya dersi vermek değildir. Kur’an Medyen’i, ticari hayatı bulunan fakat ekonomik ilişkilerinde ciddi ahlaki bozulmalar yaşayan bir toplum olarak karşımıza çıkarır.
Bu nedenle kıssanın temel sorusu:
“Medyen tam olarak hangi koordinattaydı?”
sorusundan çok:
“Bir toplum ekonomik olarak güçlü görünürken ahlaken nasıl çökebilir?”
sorusudur.
“Kardeşleri Şuayb” İfadesi Ne Anlama Gelir
Ayette:“ehâhum Şuaybâ”
yani:
“kardeşleri Şuayb”
denilir.
Buradaki “kardeş” ifadesi Hz. Şuayb’ın Medyen halkından biri olduğunu, onlarla toplumsal ve kavmî bağ taşıdığını gösterir. Bu, onun onların inançlarını onayladığı anlamına gelmez.
Kur’an’ın peygamberler için bu dili kullanması çok anlamlıdır. Hz. Şuayb onları dışarıdan aşağılayan yabancı biri gibi değil, içlerinden gelen ve onların iyiliğini isteyen bir peygamber olarak konuşur.
Bu bize önemli bir ahlak ilkesi verir:
Bir toplumun yanlışına karşı çıkmak, o toplumun insanlarına düşman olmak zorunda değildir.
Eleştiri ile düşmanlık aynı şey değildir.
Hz. Şuayb’ın İlk Çağrısı Neden “Allah’a Kulluk Edin” Oldu
Hz. Şuayb önce:“Allah’a kulluk edin; sizin O’ndan başka ilahınız yoktur.”
diyor.
Bu, Kur’an’daki peygamberlerin ortak tevhid çağrısıdır.
Ancak hemen ardından ölçü ve tartıdan söz edilmesi çok önemlidir.
Çünkü tevhid yalnız zihinsel:
“Allah birdir.”
ifadesinden ibaret değildir.
Allah’a kulluk, insanın:
ticaretinde,
kazancında,
alışverişinde,
borcunda
ve başkasının hakkına yaklaşımında
da görünmelidir.
Tevhid, ahlaktan kopmuş soyut bir slogan değildir.
Neden Tevhid ile Ticaret Aynı Ayette Yan Yana Geliyor
Çünkü insanın Allah’a karşı sorumluluğu ile insana karşı sorumluluğu birbirinden tamamen ayrı alanlar değildir.Bir kişi ibadet ediyor olabilir.
Ama aynı kişi:
müşterisini kandırıyor,
eksik mal veriyor,
çalışanının ücretini kesiyor
veya sahte hesapla başkasının parasını alıyorsa
ibadet ile ahlak arasında ciddi bir kopukluk oluşur.
Hz. Şuayb’ın çağrısı bu kopukluğu reddeder.
Allah’a kulluk eden insan, Allah’ın kullarının hakkını da gözetmelidir.
Din yalnız secde anında değil, terazinin başında da sınanır.
“Ölçüyü Eksik Tutmayın” Ne Anlama Gelir
Ayette geçen:“el-mikyâl”
ölçü anlamındadır ve özellikle hacim veya miktar belirlemeye yarayan ölçülerle ilişkilidir.
Eski pazarlarda tahıl, hurma, sıvı ve benzeri mallar belirli kaplarla veya ölçü birimleriyle satılabiliyordu. Satıcı ölçü kabını eksik doldurursa müşteri ödediği karşılığı tam alamazdı.
Hz. Şuayb’ın uyarısı çok açıktır:
İnsanlara vaat ettiğiniz miktarı eksik vermeyin.
Bugün ölçü kabı değişmiş olabilir, fakat ahlaki ilke aynı kalır.
Bir kilogram diye satılan şey gerçekten bir kilogram olmalıdır. Bir litre diye verilen ürün gerçekten belirtilen miktarı taşımalıdır. Müşterinin bilmediği küçük eksiltmeler, küçük olduğu için helal hâle gelmez.
“Tartıyı Eksik Tutmayın” Ne Anlama Gelir
Ayette:“el-mîzân”
yani tartı, terazi veya denge anlamındaki kelime kullanılır.
Satıcı teraziyi kendi lehine ayarlarsa, müşteri görünüşte doğru alışveriş yaptığını sanabilir fakat gerçekte parasının karşılığını alamaz.
Buradaki problem yalnız birkaç gram eksik ürün değildir.
Asıl problem güvenin kötüye kullanılmasıdır.
Müşteri terazinin doğru olduğuna inanır.
Satıcı bu güveni gizlice kendi çıkarına çevirir.
Bu nedenle ölçü ve tartı hilesi ekonomik olduğu kadar ahlaki bir ihanettir.
Günümüzde Ölçü ve Tartıyı Eksiltmenin Karşılığı Neler Olabilir
Ayetin doğrudan konusu kendi dönemindeki ölçü ve tartıdır; fakat temel ilke bugün çok daha geniş ekonomik uygulamalara ışık tutabilir.Bir ürünün etiketinde belirtilenden daha az miktar sunmak, yanlış ağırlık göstermek, müşterinin fark edemeyeceği şekilde kaliteyi düşürmek, hizmet kapsamını gizlice azaltmak veya ücretlendirmeyi açıkça belirtilenden farklı yapmak aynı dürüstlük ve hak meselesini gündeme getirir.
Dijital çağda terazinin biçimi değişmiştir.
Artık terazi bazen:
bir yazılımın hesabı,
bir fatura sistemi,
bir elektronik sayaç
veya çevrimiçi satış ekranı
olabilir.
Teknoloji değişse de ilke değişmez:
İnsana vaat ettiğinden daha azını verip ondan tam karşılık almak haksızlıktır.
Ürünün Kalitesini Gizlemek de Bu Ahlakın İçine Girer mi
Evet, genel dürüstlük ilkesi açısından girer.Bir satıcı ürünü miktar olarak tam verebilir ama ciddi kusurunu gizleyebilir. Müşteri sağlam ürün aldığını sanırken satıcı gizlediği problemi biliyor olabilir.
Bu durumda fiziksel terazi doğru olsa bile ahlaki terazi bozulmuştur.
Örneğin ikinci el bir ürün satarken önemli arızayı bilerek gizlemek, kullanılmış ürünü yeniymiş gibi sunmak veya sahte özelliklerle reklam yapmak, doğrudan Hûd 84’teki eski ölçü kabıyla aynı teknik fiil değildir; fakat başkasının malını haksız şekilde alma bakımından aynı ahlaki problem alanına yaklaşır.
Dürüst ticaret yalnız:
“Kaç gram verdim?”
sorusu değildir.
Aynı zamanda:
“Karşı taraf ne satın aldığını doğru biliyor mu?”
sorusudur.
“Ben Sizi Bir Hayır İçinde Görüyorum” Ne Anlama Gelir
Hz. Şuayb:“innî erâkum bi-hayr”
diyor.
Bu ifade çoğu yorumda onların maddi bolluk, refah ve iyi ekonomik imkânlar içinde bulunduğuna işaret edecek şekilde anlaşılmıştır.
Yani Medyen halkı açlıktan hayatta kalmaya çalışan çaresiz bir topluluk olarak tasvir edilmiyor. Ellerinde imkân vardır.
Tam da bu nedenle ölçü ve tartıda hile daha da anlamsız ve ağır görünür.
Hz. Şuayb adeta şöyle demektedir:
“Zaten Allah size imkân vermişken neden başkasının hakkını eksilterek daha fazlasını almaya çalışıyorsunuz?”
Bu, insanın ekonomik hırsı üzerine son derece güçlü bir sorudur.
Zenginlik Allah’ın Bir İnsandan Razı Olduğunu Gösterir mi
Hayır.Medyen halkının ekonomik imkân içinde bulunması onların Allah katında doğru yolda olduklarını göstermemiştir.
Bu, Kur’an’ın sık sık düzelttiği önemli bir yanılgıdır.
İnsan:
“Param çok, işlerim iyi gidiyor, demek Allah benden razı.”
diye düşünebilir.
Bu sonuç zorunlu değildir.
Maddi başarı:
çalışmanın,
piyasa şartlarının,
mirasın,
fırsatların
ve birçok başka sebebin
sonucu olabilir.
Servet ≠ otomatik ilahî onay.
Aynı şekilde fakirlik de Allah’ın kişiyi sevmediğinin kanıtı değildir.
Medyen örneği, insanın ekonomik başarısına bakarak kendi ahlakı hakkında yanlış güven üretmemesi gerektiğini gösterir.
İnsan Zaten Zenginken Neden Hile Yapar
Çünkü haksız kazancın sebebi her zaman ihtiyaç değildir.Bazen mesele:
daha fazla kazanmak,
rekabette öne geçmek,
alışılmış kâr oranını korumak
veya hiçbir zaman yeterli görmeyen bir hırs
olabilir.
İnsan belli bir servete ulaştığında hırsın otomatik olarak sona ereceğini düşünür.
Fakat bazen tam tersine, daha çok kazandıkça daha fazlasını kaybetme korkusu veya daha fazla büyüme arzusu ortaya çıkar.
Hz. Şuayb’ın:
“Sizi hayır içinde görüyorum.”
sözü bu yüzden çok düşündürücüdür.
Problem:
“Hiçbir şeyiniz yok.”
değil,
“Elinizde olan size yetmiyor ve başkasının hakkına uzanıyorsunuz.”
problemidir.
Kâr Etmek Dinen Yanlış mıdır
Hayır.Hûd 84 ticareti veya kârı yasaklamaz.
Sorun haksız kazançtır.
Bir tüccar:
mal alır,
risk üstlenir,
emek verir,
depolama yapar,
hizmet sunar
ve bunun karşılığında meşru kâr elde edebilir.
Kur’an’ın eleştirdiği şey ticaretin kendisi değil, ticaretin aldatma ve sömürü aracına dönüştürülmesidir.
Dolayısıyla:
kâr ≠ hırsızlık.
Ama:
kâr isteği ≠ sınırsız hak.
Ticaretin ahlakı tam da bu sınırda başlar.
Müşteri de Satıcıyı Aldatabilir mi
Elbette.Ahlaki ilke yalnız satıcıya uygulanmaz.
Müşteri de:
sahte iade yapabilir,
kullanıp bozuk diye geri verebilir,
ödeme yapmamak için yalan söyleyebilir
veya hizmeti aldığı hâlde ücretini vermemeye çalışabilir.
Kur’an’ın adalet anlayışı taraf tutarak işlemez.
Satıcı müşteriyi aldatamaz.
Müşteri de satıcıyı aldatamaz.
İşveren çalışanı sömüremez.
Çalışan da çalışmadığı hâlde sistematik biçimde emek vermiş gibi davranarak haksız kazanç sağlamamalıdır.
Adalet, yalnız bize fayda sağladığında savunduğumuz bir ilke olamaz.
Ölçü ve Tartı Ahlakı Çalışan Ücretlerine de Uygulanabilir mi
Ayetin doğrudan konusu ölçü ve tartıdır; fakat insanın hakkını eksiltmeme ilkesi çalışma hayatına da güçlü biçimde ışık tutar.Bir çalışan sözleşmesine uygun emeği veriyorsa işverenin ücretini keyfî olarak eksiltmesi haksızlık olabilir.
Aynı şekilde işverenin:
fazla mesai yaptırıp karşılığını vermemesi,
söz verilen ücreti değiştirmesi
veya çalışanın çaresizliğini kullanması
ekonomik adalet sorunları doğurur.
Bunun tersi de geçerlidir. Çalışan da kabul ettiği işi sürekli ihmal edip tam emeğin karşılığını alıyormuş gibi davranmamalıdır.
Hûd 84’ün ruhu yalnız terazide değil, karşılıklı hakların eksiltilmediği bütün ekonomik ilişkilerde yankılanır.
“Kuşatıcı Bir Günün Azabından Korkuyorum” Ne Anlama Gelir
Hz. Şuayb:“innî ehâfu aleykum azâbe yevmin muhît”
yani:
“Sizin için kuşatıcı bir günün azabından korkuyorum.”
der.
Buradaki “muhît”, kuşatan, çevreleyen ve kaçış imkânı bırakmayan anlam alanına sahiptir.
Hz. Şuayb kavmini tehdit etmekten zevk alan biri gibi konuşmaz.
Dikkat edilirse:
“Sizin için korkuyorum.”
der.
Bu ifade peygamberlik merhametini gösterir.
Uyarının amacı:
“Başınıza kötü bir şey gelsin.”
demek değil,
“Böyle devam etmeyin; sonunuz ağır olmasın.”
demektir.
Ticari Hile Yapan Herkesin Dünyada Felaket Yaşayacağını Söyleyebilir miyiz
Hayır.Medyen halkıyla ilgili özel hükmü vahiyden öğreneceğiz. Fakat buradan:
“Eksik tartan herkesin dükkânı hemen yıkılır.”
gibi mekanik bir yasa çıkarılmaz.
Bazı insanlar haksız kazançla yıllarca zenginleşebilir.
Bazıları dünyada hukuki cezaya uğrar.
Bazıları uğramaz.
Bu, haksızlığın doğru olduğu anlamına gelmez.
Kur’an’ın ahiret ve hesap anlayışı, dünyada tamamlanmayan adaletin nihai olarak hesapsız kalmadığını söyler.
Bu nedenle ticari dürüstlük:
“Yakalanırsam ceza yerim.”
seviyesinin ötesine geçer.
Asıl soru:
“Kimse görmese de doğru olanı yapıyor muyum?”
sorusudur.
Hûd 83’ten 84’e Geçiş Neden Çok Dikkat Çekicidir
Hûd 83’te Lût kavmi kıssası sona ermişti. Orada cinsel sınır ihlali, saldırganlık, toplu zorbalık ve insan dokunulmazlığı gibi meseleler vardı.Hûd 84’te Kur’an hemen başka bir günah alanına geçiyor:
ticari haksızlık.
Bu geçiş çok öğreticidir.
İnsan bazen dini yalnız başkalarının:
cinsel hayatını,
giyim tarzını
ve özel davranışlarını
denetlemek için kullanabilir.
Fakat Kur’an ardından terazinin başına gelir ve:
“İnsanların hakkını eksiltmeyin.”
der.
Bu bize çok büyük bir denge verir:
Ahlak yalnız yatak odasıyla ilgili değildir; kasa, pazar, sözleşme ve ücret bordrosuyla da ilgilidir.
Bir sonraki ayette Hz. Şuayb bu ekonomik ahlak çağrısını daha da açık hâle getirecek ve “Ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın; insanların mallarını eksiltmeyin ve yeryüzünde bozgunculuk yaparak dolaşmayın” diyecektir. Böylece ekonomik dürüstlük, toplumsal düzenin temel unsurlarından biri olarak çok daha net biçimde ortaya konacaktır.
Sonuç: Hûd Suresi 84. Ayetin Ana Mesajı Nedir
Hûd Suresi 84. ayet, din ile ekonomi arasına duvar örülmesine izin vermeyen son derece güçlü bir ayettir.Hz. Şuayb:
“Allah’a kulluk edin.”
diyor.
Ve hemen ardından:
“Ölçüyü ve tartıyı eksiltmeyin.”
diyor.
Bu sıralama tesadüf değildir.
Çünkü insan:
“Ben Allah’a inanıyorum.”
deyip aynı anda insanları sistematik biçimde kandırıyorsa inancının ahlaki karşılığını ciddi biçimde sorgulaması gerekir.
Allah’a kulluk yalnız:
namazda,
duada
ve ibadet mekânında
görünmez.
Bir müşteri karşısında da görünür.
İnsan seni tanımıyor.
Bir daha gelmeyecek.
Eksik versen fark etmeyecek.
İşte ahlak tam o anda ortaya çıkar.
Kimse görmüyorken teraziyi doğru tutabiliyor musun?
Hûd 84’ün belki de en güçlü sorusu budur.
Çünkü dürüstlük, yalnız denetlenirken doğru davranmak değildir.
Kameranın olmadığı yerde de doğru olmaktır.
Müşteri anlamadığında da hakkını vermektir.
Karşı tarafın bilgi eksikliğini fırsata çevirmemektir.
Ahlak, yakalanmama ihtimalinin bulunduğu yerde sınanır.
Ayetin ikinci büyük mesajı ekonomik gücün emanet olmasıdır.
Medyen halkı imkân içindedir.
Hz. Şuayb:
“Sizi hayır içinde görüyorum.”
diyor.
Yani problem sadece hayatta kalmak için yapılan çaresiz bir yanlış değildir.
İmkânları vardır.
Buna rağmen eksiltiyorlar.
Bu, modern insan için çok tanıdık bir durumdur.
Bir şirket çok kâr ediyor olabilir ama yine de çalışan ücretini aşağı çekmeye çalışabilir.
Bir işletme iyi kazanıyor olabilir ama ürün miktarını gizlice azaltabilir.
Bir satıcı müşterisinin konu hakkında bilgisiz olduğunu görüp gereğinden fazla fiyat çıkarabilir.
Bir mülk sahibi zor durumda olduğunu bildiği kiracının çaresizliğini sömürmeye çalışabilir.
Bütün bunlarda ortak soru şudur:
“Yapabiliyorum; peki yapmaya hakkım var mı?”
Hûd 84 insanı sadece:
“Kazanıyor musun?”
diye sorgulamaz.
“Nasıl kazanıyorsun?”
diye sorar.
Bu ayrım çok önemlidir.
Çünkü toplum çoğu zaman sonucu görür.
Adam zengin olmuş.
İşi büyümüş.
Çok mal satmış.
Ama Kur’an:
“Bu servetin içinde başkasının eksiltilmiş hakkı var mı?”
sorusunu da sorar.
Dolayısıyla:
Büyük servet ≠ büyük ahlak.
Servetin büyüklüğü kazancın meşruiyetini tek başına kanıtlamaz.
Ayetin üçüncü büyük mesajı güven ekonomisidir.
Bir pazarın çalışabilmesi için insanlar birbirine belirli ölçüde güvenmek zorundadır.
Markette kilogram yazıyorsa kilogram olduğuna inanırsın.
Benzin istasyonunda bir litre yazıyorsa bir litre verildiğini varsayarsın.
Elektrik sayacının doğru ölçtüğüne inanırsın.
Bankadaki hesabın doğru tutulduğunu beklersin.
İnternetten ürün aldığında açıklamanın gerçek olduğunu varsayarsın.
Eğer bu güven tamamen çökerse ticaret son derece maliyetli ve zor hâle gelir.
Her şeyi tekrar ölçmek, kontrol etmek ve doğrulamak gerekir.
Demek ki ticari dürüstlük yalnız bireysel sevap meselesi değildir.
Toplumsal güven altyapısıdır.
Bir tüccar teraziyi bozduğunda yalnız birkaç gram çalmıyor; toplumun güven sermayesini de azaltıyor.
Bu nedenle Hz. Şuayb’ın çağrısı son derece medenî bir ilkedir:
Ölçü doğru olsun ki insanlar birbirine güvenebilsin.
Ayetin dördüncü büyük mesajı küçük haksızlığın küçümsenmemesidir.
Satıcı:
“Sadece birkaç gram.”
diyebilir.
Bir işletme:
“Müşteri zaten fark etmez.”
diyebilir.
Bir çalışan:
“Sadece birkaç dakika.”
diyebilir.
Bir işveren:
“Bir miktar ücret eksik olsa ne olacak?”
diyebilir.
Fakat küçük miktar tekrarlandığında büyük haksızlığa dönüşebilir.
Bin müşteriden yüz gram eksiltmek artık küçük değildir.
On bin çalışandan küçük ücret kesintileri yapmak devasa rakama ulaşabilir.
Bu nedenle ahlak yalnız tek işlemin miktarına değil, davranışın sistematik niteliğine de bakar.
Küçük haksızlık normalleştiğinde kurum kültürüne dönüşebilir.
Ve bir gün herkes:
“Böyle gelmiş böyle gider.”
demeye başlar.
Hz. Şuayb işte bu normalleşmeye karşı çıkar.
Ayetin beşinci büyük mesajı ibadet ile kul hakkının birbirinden koparılamamasıdır.
Bir insan dinî olarak çok görünür olabilir.
Ama çalışanının ücretini vermiyorsa ciddi bir çelişki vardır.
Bir kişi çok bağış yapabilir.
Ama servetini insanları kandırarak kazanıyorsa bağış, haksız kazancı otomatik olarak temizleyen bir makine değildir.
İnsan:
önce birinin hakkını alıp,
sonra başka yere hayır yaparak
ahlaki hesabı kapatamaz.
Sadaka, haksızlığın satın alınmış affı değildir.
Hak sahibinin hakkı ayrı bir meseledir.
Bu, ekonomik ahlak açısından son derece önemlidir.
Din insanı:
“Biraz hayır yap, geri kalanında istediğini yap.”
anlayışına çağırmaz.
Allah’a kulluk, insan ilişkilerinde de adalet ister.
Ayetin altıncı büyük mesajı, yoksulluğun olduğu kadar zenginliğin de sınav olabileceğidir.
İnsan çoğu zaman imtihan deyince yalnız sıkıntıyı düşünür.
Parasızlık imtihandır.
Hastalık imtihandır.
Kayıp imtihandır.
Bunlar doğrudur.
Ama bolluk da imtihandır.
Medyen halkının problemi tam burada görünür.
Ellerinde imkân vardır.
Şimdi soru şudur:
Bu imkânı şükürle mi kullanacaklar, yoksa daha fazlası için insanların hakkını mı eksiltecekler?
Servet insana seçenek verir.
Seçenek arttıkça sorumluluk da artabilir.
Bu nedenle maddi başarı sadece:
“Ne güzel, kazandım.”
değil,
“Bu kazancı hangi ahlakla taşıyorum?”
sorusunu da gerektirir.
Ayetin yedinci büyük mesajı peygamber uyarısının merhamet dilidir.
Hz. Şuayb:
“Sizin için kuşatıcı günün azabından korkuyorum.”
diyor.
Dikkat edin:
“Umarım başınıza gelir.”
demiyor.
“Korkuyorum.”
diyor.
Bu, tebliğ ahlakı açısından çok önemlidir.
Bir insanı yanlışından uyarmanın amacı onun felaketinden zevk almak olmamalıdır.
Gerçek uyarı:
“Bunu bırak ki zarar görme.”
der.
Nefret dili ise:
“İnşallah cezanı bulursun.”
der.
Peygamber dili birincisine daha yakındır.
Hakikati söylemek ile insanın felaketini istemek aynı şey değildir.
Ayetin sekizinci büyük mesajı, ekonomik suçların ahlaken ikincil görülmemesi gerektiğidir.
Bazı toplumlarda cinsel ahlak konusunda çok hassas olunurken:
vergi kaçırma,
rüşvet,
sahte fatura,
işçi hakkı,
ticari hile
ve borçta sahtekârlık
daha hafif görülebilir.
Hûd Suresi’nin akışı bu çifte standardı çok güçlü biçimde sorgular.
Lût kavmi kıssası biter.
Hemen Şuayb kıssası başlar.
Bir tarafta beden ve cinsel sınırlar vardır.
Diğer tarafta mal ve ekonomik haklar vardır.
Kur’an her ikisini de ahlakın parçası sayar.
Bu nedenle dindarlık:
başkasının özel hayatını çok konuşup kendi ticaretindeki haksızlığı görmezden gelmek
değildir.
İnsanın kendi terazisine de bakması gerekir.
Gerçek dinî öz eleştiri tam burada başlar:
Ben başkasının günahını ne kadar kolay görüyorum, kendi kazancımdaki haksızlığı ne kadar kolay görmezden geliyorum?
Hûd 84’ün dokuzuncu büyük mesajı ölçünün günümüzde değişse de ilkenin değişmemesidir.
Hz. Şuayb döneminde terazi fiziksel olabilir.
Bugün ise dijitaldir.
Ama soru aynıdır.
Bir sistem müşteriye yanlış hesap mı çıkarıyor?
Bir algoritma kullanıcıya açıklanmayan biçimde haksız ücret mi yüklüyor?
Bir abonelik, insan fark etmeden ek ücret mi alıyor?
Bir şirket reklamda vaat ettiği hizmeti gerçekten veriyor mu?
Teknoloji geliştikçe ahlakın gereksizleşmesi değil, daha karmaşık hâle gelmesi söz konusu olur.
Çünkü eski teraziyi herkes görebiliyordu.
Bugünün dijital terazisi bazen insanların hiç göremediği kodların içinde çalışıyor.
Bu nedenle modern dünyada dürüstlük kadar şeffaflık ve denetlenebilirlik de önem kazanır.
Hûd 84’ün bütün mesajını birkaç cümlede toplamak mümkündür:
Allah’a kulluk et ve kulun hakkını eksiltme.
Ticaret yap ama aldatma.
Kâr et ama haksız kazancı kâr sanma.
Zenginliği ilahî onay belgesi sayma.
Müşterinin bilgisizliğini fırsat olarak kullanma.
Terazini yalnız devlet denetlediğinde değil, kimse görmediğinde de doğru tut.
Ve başkasının ahlakını konuşmadan önce kendi kazancının nasıl oluştuğunu sorgula.
Bir sonraki ayette Hz. Şuayb’ın ekonomik adalet çağrısı daha da belirginleşecek ve şu temel ilkeler vurgulanacaktır: “Ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın, insanların mallarını eksiltmeyin ve yeryüzünde bozgunculuk yaparak dolaşmayın.” Böylece Hûd 85, ticari dürüstlüğü yalnız bireysel erdem değil, doğrudan toplumsal düzen ve adalet meselesi hâline getirecektir.
Ve belki Hûd Suresi 84. ayetin bugün bize yönelttiği en güçlü soru şudur:
Allah’a kulluk ettiğimizi söylerken terazimiz, faturamız, sözleşmemiz ve kazancımız da aynı imanı taşıyor mu? Karşı tarafın anlamayacağını bildiğimiz yerde hakkını eksiltiyor muyuz, yoksa kimsenin görmediği anda bile adil kalabiliyor muyuz? Ve sahip olduğumuz bolluğu “Daha fazlasını nasıl alırım?” sorusuyla mı, yoksa “Bana verilen imkânı kimsenin hakkını yemeden nasıl taşırım?” sorusuyla mı yönetiyoruz?
