Hûd Suresi 108. Ayette “Saîd Olanlar Cennettedir; Gökler ve Yer Durdukça Orada Kalacaklardır, Rabbinin Dilediği Hariç; Bu Kesintisiz Bir Bağıştır” İfadesi Ne Anlama Gelir 
⠀
Hûd Suresi 108. Ayet Ne Söylüyor
Ayetin anlamı genel olarak şöyledir:“Saîd olanlara gelince, onlar cennettedirler. Rabbinin dilediği hariç, gökler ve yer durdukça orada kalacaklardır. Bu, kesintiye uğramayan bir bağıştır.”
Ayetin Arapçası şöyledir:
“Ve emmellezîne suidû fe-fi’l-cenneti hâlidîne fîhâ mâ dâmeti’s-semâvâtu ve’l-ardu illâ mâ şâe rabbuk, atâen gayra meczûz.”
Bir önceki ayet cehennem ehlinin durumunu anlatmıştı. Hûd 108 ise aynı yapıyı cennet ehli için kullanır ve sonuna çok önemli bir ifade ekler: “atâen gayra meczûz”, yani “kesintiye uğramayan, tükenmeyen bir bağış.”
Bu son ifade, cennet nimetlerinin geçici bir ödül olmadığını özellikle vurgular.
“Saîd Olanlar” Kimlerdir
Ayette:“ve emmellezîne suidû”
yani:
“Saîd olanlara gelince...”
denilir.
“Saîd”, saadete ermiş, iyi sonla karşılaşmış ve kurtuluşa ulaşmış kişi anlam alanına sahiptir. Buradaki saadet, günlük hayattaki:
“Bugün çok mutluyum.”
anlamından daha derindir.
Konu ahiret olduğu için “saîd”, Allah’ın rahmetiyle iyi nihai sonuca ulaşan insanı ifade eder.
Bu nedenle dünya hayatında çok sıkıntı yaşayan bir insanın “saîd” olamayacağını düşünmek yanlıştır. İnsan dünyada ağır acılar yaşayabilir ama ahirette büyük bir saadete ulaşabilir.
Dünyevî rahatlık ile ahiret saadeti aynı şey değildir.
Dünyada Mutsuz Olan Bir İnsan Ahirette Saîd Olabilir mi
Evet.Hûd 108’i doğru anlamanın en önemli noktalarından biri budur.
Bir insan hayatı boyunca maddi sıkıntı yaşayabilir, sevdiği insanları kaybedebilir, hastalanabilir veya psikolojik olarak ağır dönemlerden geçebilir. Bunların hiçbiri onun Allah katındaki nihai durumunu tek başına belirlemez.
Aynı şekilde dünyada çok rahat yaşayan, istediği birçok şeye ulaşan ve sürekli mutlu görünen bir insanın da sırf bu yüzden ahirette kurtulmuş olduğu söylenemez.
Kur’an’ın ölçüsü:
“Kim dünyada daha rahat yaşadı?”
değildir.
Asıl mesele iman, ahlak, sorumluluk ve Allah’ın rahmetiyle ulaşılan nihai sonuçtur.
Bu nedenle depresyon, yas veya hayat zorlukları ahiret şekâvetinin kanıtı değildir.
“Onlar Cennettedir” İfadesi Ne Anlama Gelir
Ayette:“fe-fi’l-cenneti”
yani:
“cennettedirler”
denilir.
Kur’an cenneti gerçek bir ahiret nimeti olarak anlatır. Orada güven, huzur, nimet, korkudan uzaklık ve Allah’ın lütfuyla bağlantılı çok sayıda tasvir bulunur.
Ancak ahiret hayatını bugünkü dünya şartlarının birebir büyütülmüş biçimi gibi düşünmek de doğru değildir.
Kur’an bize anlayabileceğimiz kavramlarla cennetten söz eder; fakat cennetin bütün mahiyetini fizik, biyoloji ve coğrafya ayrıntılarıyla açıklamaz.
Bu nedenle cennet gerçektir; fakat onun bütün yapısını dünya deneyimlerimizle eksiksiz biçimde tasarlayamayız.
Cennet Sadece Maddi Zevklerden mi İbarettir
Hayır.Kur’an cennet hakkında yiyecekler, içecekler, bahçeler ve güzel nimetlerden söz eder; fakat cennet anlayışını sadece bedensel hazlara indirgemek eksik olur.
Cennetin en büyük anlamlarından biri korkunun, kaybın, zulmün ve eksikliğin son bulduğu nihai güven ve mutluluk hâlidir.
İnsan dünyada yalnız açlık çekmez. Haksızlığa uğrar, sevdiğini kaybeder, kaygı duyar, yalnız kalır ve ölüm korkusu yaşar.
Ahiret saadeti bütün bu eksikliklerin aşıldığı bir boyut taşır.
Bu yüzden cennet:
“Sonsuz tüketim alanı.”
gibi dar bir anlayışla değil, Allah’ın rahmetiyle ulaşılan tam bir saadet ve güven alanı olarak düşünülmelidir.
“Gökler ve Yer Durdukça Orada Kalacaklardır” Ne Anlama Gelir
Hûd 107’de cehennem ehli için kullanılan:“mâ dâmeti’s-semâvâtu ve’l-ard”
ifadesi Hûd 108’de cennet ehli için de tekrar edilir.
Bu ifade güçlü bir süreklilik ve kalıcılık anlatımıdır. Tefsirlerde bunun ahiret âlemine ait gökler ve yer ile ilgili olabileceği veya Arap dilindeki çok uzun ve sürekli kalışı ifade eden bir söyleyiş olduğu açıklanmıştır.
Buradan bugünkü Dünya gezegeninin ve mevcut kozmik düzenin sonsuza kadar aynen kalacağı sonucunu çıkarmak gerekmez.
Kur’an’ın amacı burada kozmoloji öğretmek değil, cennetteki kalışın geçici olmadığını vurgulamaktır.
Bu İfade Cennetin Bir Gün Sona Ereceği Anlamına Gelir mi
Ayetin sonundaki:“atâen gayra meczûz”
ifadesi bu konuda son derece önemlidir.
Bu ifade:
“kesintiye uğramayan bir bağış”
anlamına gelir.
Dolayısıyla ayetin genel yönü cennet nimetinin sona ermesine değil, devamlılığına işaret eder.
İslam'ın ana akım tefsir ve akaid anlayışında cennet ehlinin cennetteki saadeti ebedî kabul edilmiştir.
Hûd 108’deki istisna ifadesi de bu genel çerçeve içinde değerlendirilmiştir.
Cennet geçici bir tatil değil, kalıcı bir nimet yurdudur.
“Rabbinin Dilediği Hariç” Cennet İçin Neden Tekrar Ediliyor
Ayet:“illâ mâ şâe rabbuk”
yani:
“Rabbinin dilediği hariç.”
ifadesini cennet ehli için de kullanır.
Bu çok önemlidir; çünkü aynı ifade bir önceki ayette cehennem ehli için de bulunuyordu.
Tefsirlerde burada farklı açıklamalar vardır. Bazıları istisnayı cennete girişten önceki dönemlerle, bazıları Allah’ın mutlak iradesini vurgulamakla, bazıları ise başka teolojik açıklamalarla ilişkilendirmiştir.
Fakat Hûd 108'in sonunda:
“kesintisiz bir bağış”
denilmesi, cennet nimetinin sürekliliğine ilişkin çok güçlü bir açıklamadır.
Bu nedenle:
“Rabbinin dilediği hariç” ifadesi var, demek cennet bir gün kesin bitecek.
sonucu ayetin bütünüyle uyuşmaz.
İstisna Varsa “Kesintisiz Bağış” Nasıl Oluyor
Tam da bu nedenle ayetin iki bölümünü birlikte okumak gerekir.Bir tarafta:
“Rabbinin dilediği hariç.”
denilir.
Diğer tarafta:
“Kesintisiz bir bağış.”
denilir.
İlk ifade Allah’ın mutlak egemenliğini, ikinci ifade ise verdiği cennet nimetinin kesintisizliğini vurgular.
Yani cennetin ebedîliği Allah’tan bağımsız, kendi kendine var olan zorunlu bir özellik değildir. Allah onu devamlı kıldığı için devamlıdır.
Bu çok ince bir tevhid ilkesidir:
Cennetin ebedîliği Allah'ı bağlayan bağımsız bir güç değildir; Allah’ın vaadi ve iradesiyle gerçekleşen kesintisiz nimettir.
“Atâ” Ne Anlama Gelir
Ayetin sonunda:“atâen”
kelimesi kullanılır.
“Atâ”, bağış, ihsan, lütuf ve verilen nimet anlamlarına gelir.
Cennet nimetinin “atâ” olarak adlandırılması son derece anlamlıdır. İnsan salih amel işler, iman eder, mücadele eder ve sorumluluk taşır; fakat nihai kurtuluşu yalnızca kendi performansının Allah üzerinde zorunlu bir alacak oluşturması şeklinde düşünemez.
Cennet Allah’ın lütfu ve bağışıdır.
Bu, amellerin önemsiz olduğu anlamına gelmez.
Tam tersine Kur’an insanı sürekli doğru davranmaya çağırır. Fakat insan yaptığı iyiliklerle Allah'ı kendisine borçlu hâle getiremez.
Salih amel önemlidir; cennet yine Allah’ın lütfudur.
“Gayra Meczûz” Ne Anlama Gelir
“Meczûz”, kesilmiş, koparılmış veya kesintiye uğratılmış anlam alanına gelir. “Gayra meczûz” ise:“kesilmeyen, sona ermeyen, tükenmeyen”
anlamını taşır.
Bu nedenle ayetin son cümlesi:
“Kesintisiz bir bağış.”
şeklinde çevrilir.
Dünya nimetlerinin tamamı kesintilidir.
Sağlık değişebilir.
Servet bitebilir.
Gençlik geçer.
İnsan ilişkileri ölümle ayrılabilir.
En güzel tatilin bile son günü vardır.
Hûd 108 ise cennet nimetini bütün bu dünyevî deneyimlerden ayırır:
Bu nimet kesilmez.
Dünyadaki Mutluluğun Geçici Olması Onu Değersiz mi Yapar
Hayır.Geçici olmak değersiz olmak anlamına gelmez.
İnsan dünyada sevinebilir, ailesiyle güzel zaman geçirebilir, başarılı olabilir, seyahat edebilir, güzel yemek yiyebilir ve Allah’ın verdiği nimetlerden yararlanabilir.
Kur’an dünyadaki her mutluluğu kötülemez.
Sorun, geçici olanı nihai ve mutlak mutluluk sanmaktır.
Dünya nimeti:
“Sonsuza kadar burada kalacağım.”
yanılgısına dönüşmemelidir.
Cennet anlayışı dünya nimetlerini değersizleştirmek yerine onları doğru yere koyar:
Şükret ama mutlaklaştırma.
Cenneti İstemek Çıkarcılık mıdır
Hayır.İnsanın Allah’tan cennet istemesi ve azaptan korunmayı dilemesi Kur’anî duanın ve dinî bilincin doğal parçalarındandır.
Bir insan:
“Allah’ı sadece cennet için seviyorsan çıkarcısın.”
gibi basit bir yargıya indirgenmemelidir.
İnsan Allah’ı sevdiği, O’na şükrettiği ve aynı zamanda O’nun vaat ettiği cenneti istediği bir kulluk yaşayabilir.
Sevgi, şükür, korku ve umut birbirinin düşmanı olmak zorunda değildir.
Cenneti istemek, Allah’ı yalnız menfaat aracı hâline getirmek zorunda değildir.
“Cennet Allah’ın Bağışıdır” Demek Amel Etmemeye Bahane Olabilir mi
Hayır.Bir insan:
“Cennet Allah’ın lütfuysa neden ibadet edeyim veya iyi davranayım?”
diyebilir.
Fakat Kur’an’ın bütünlüğünde Allah’ın rahmetine ulaşmak, insanın ahlaki sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
İman, tövbe, ibadet, kul hakkından sakınma ve iyilik insanın sorumluluk alanıdır.
Lütuf kavramı:
“Hiçbir şey yapmasam da aynı.”
demek değildir.
Asıl mesaj:
“Yaptığın iyilik seni kibirlendirip Allah üzerinde hak iddiasına dönüştürmesin.”
şeklindedir.
Çalış ama kibre düşme.
İbadet et ama başkasını küçümseme.
İyilik yap ama:
“Allah artık bana cenneti borçlu.”
deme.
Bir İnsan Dünyadayken Kendisi İçin “Ben Kesin Cennetliğim” Diyebilir mi
Kişinin Allah’ın rahmetinden umutlu olması güzeldir; fakat kendi nihai ahiret sonucunu kesin biçimde bildiğini iddia etmesi konusunda dikkat gerekir.İnsan hayatının nasıl biteceğini bütünüyle bilmiyor.
Kendi kalbinin bütün kusurlarını da her zaman göremeyebilir.
Bu nedenle sağlıklı tutum:
“Allah’ın rahmetini umuyorum ve bunun için yaşamaya çalışıyorum.”
demektir.
Aynı şekilde başkaları hakkında da:
“Şu kişi kesin cennetlik, şu kişi kesin cehennemlik.”
şeklinde vahye dayanmayan nihai hükümler dağıtmamak gerekir.
Umut başka, gaybı bildiğini iddia etmek başka şeydir.
Cennete Giden İnsan Dünyadaki Acılarını Hatırlar mı
Hûd 108 bu ayrıntıyı açıklamaz.Kur’an’ın başka ayetlerinde cennet ehlinin korkudan, üzüntüden ve sıkıntıdan kurtulduğunu anlatan ifadeler bulunur. Fakat geçmiş dünya hatıralarının nasıl tecrübe edileceği gibi ayrıntıları bu ayetten kesinleştiremeyiz.
Burada güvenli olan, vahyin açıkça bildirdiği temel gerçeği korumaktır:
Cennet nihai saadet ve kesintisiz nimettir.
Bunun nasıl hissedileceğinin bütün psikolojik ayrıntıları ise gayb alanındadır.
Gayb hakkında:
“Kesin şöyle hissedeceğiz.”
diye hayal ürününü vahiy bilgisi gibi sunmamak gerekir.
Cennette Kesintisiz Nimet İnsanı Sıkar mı
Bu soru dünya psikolojisini ahirete taşıdığımızda doğal olarak ortaya çıkabilir.Dünyada insan aynı şeyden bıkabilir. Çünkü bedenimiz, zaman algımız, ihtiyaçlarımız ve psikolojimiz sınırlıdır. Sürekli tekrar edilen bir haz zamanla sıradanlaşabilir.
Fakat cennet hayatının dünya psikolojisinin birebir devamı olduğunu varsaymak zorunda değiliz.
Kur’an cenneti eksiklik ve bıkkınlıkla bozulan bir nimet olarak anlatmaz. “Kesintisiz bağış” ifadesi bunun tersine sürekli saadete işaret eder.
Dolayısıyla:
“Dünyada sonsuz bir tatil sıkıcı olurdu, o hâlde cennet de sıkıcı olur.”
karşılaştırması ahiret ile dünyayı gereğinden fazla özdeşleştirebilir.
Hûd 107 ve 108 Birlikte Nasıl Okunmalıdır
Bu iki ayet birbirinden koparılmamalıdır.Hûd 107, şakî olanların durumunu anlatır ve:
“Gökler ve yer durdukça... Rabbinin dilediği hariç.”
der.
Hûd 108, saîd olanların cennetteki durumunu anlatır ve yine:
“Gökler ve yer durdukça... Rabbinin dilediği hariç.”
der; fakat sonuna:
“Kesintisiz bir bağış.”
ifadesini ekler.
Bu paralellik bize iki önemli şey öğretir. Birincisi, ahiretteki bütün düzen Allah’ın egemenliği altındadır. İkincisi, cennetin nimeti özellikle kesintisiz olarak tanımlanmıştır.
Bu nedenle iki ayetin aynı istisna ifadesini taşıması, istisnanın:
“Allah’ın mutlak iradesini hatırlatan bir tevhid vurgusu”
olarak okunmasını önemli ölçüde destekleyen unsurlardan biridir.
Bir sonraki ayette Hûd Suresi yeniden dünya hayatındaki muhataplara dönecek ve yaklaşık olarak “Şunların kulluk ettikleri şeyler hakkında şüpheye düşme; onlar ancak daha önce atalarının kulluk ettiği gibi kulluk ediyorlar. Biz onların paylarını eksiksiz vereceğiz” buyuracaktır. Hûd 109’da özellikle ataları taklit etmenin doğruluk kanıtı olmadığı, fakat atalara ait her şeyin sırf eski olduğu için yanlış sayılamayacağı üzerinde dikkatle durmak gerekecektir.
Sonuç: Hûd Suresi 108. Ayetin Ana Mesajı Nedir
Hûd Suresi 108, önceki ayetin ağır cehennem tasvirinden sonra rahmet ve saadet tarafını önümüze koyar:“Saîd olanlar cennettedir.”
Bu cümle ilk olarak insana şunu öğretir:
Dünya hayatındaki durumun, nihai sonucun tamamı değildir.
Bugün üzgün olabilirsin.
Hayatın zor olabilir.
Büyük kayıplar yaşamış olabilirsin.
İnsanlar seni anlamamış olabilir.
Maddi olarak çok rahat yaşamıyor olabilirsin.
Bunların hiçbiri:
“Allah katında mutsuz sona mahkûmsun.”
anlamına gelmez.
Ahiret saadeti, dünya hayatındaki konfor grafiğinin devamı değildir.
Aynı şekilde dünya hayatında çok rahat olmak da:
“Ben kesin kurtuldum.”
demek değildir.
Bu, özellikle modern başarı anlayışına güçlü bir eleştiridir.
Bugün insanlar mutluluğu çoğu zaman:
para, seyahat, ev, kariyer, beden görünümü ve sosyal statü
üzerinden ölçebilir.
Bunların bazıları gerçek nimetlerdir.
Ama Hûd 108 daha büyük bir mutluluk kavramı ortaya koyar:
Saadet, yalnız iyi hissetmek değil, iyi bir sona ulaşmaktır.
İkinci büyük ders cennetin Allah’ın bağışı olmasıdır.
İnsan iyilik yaptığında bazen kendisini başkalarından üstün görmeye başlayabilir.
“Ben bu kadar ibadet ediyorum.”
“Ben kimsenin hakkını yemiyorum.”
“Ben onlar gibi değilim.”
Bu düşünceler insanın ibadetini bile kibir aracına çevirebilir.
Hûd 108 ise cenneti:
“atâ” — bağış
olarak isimlendirir.
Bu insanın emeğini değersizleştirmez.
Tam tersine emeği tevazuyla buluşturur.
İnsan:
“Elimden geleni yapıyorum ama kurtuluşumu yalnız kendi başarı puanımın zorunlu sonucu gibi görmüyorum.”
der.
Bu, dindarlığın kibirden korunması için son derece önemli bir ilkedir.
Üçüncü büyük ders nimetin kesintisizliğidir.
Dünyadaki hemen her güzel şeyin sonunda ayrılık vardır.
Çocukluk biter.
Gençlik geçer.
Tatiller sona erer.
Sağlık değişebilir.
Mal el değiştirebilir.
Sevdiğimiz insanlardan ölümle ayrılabiliriz.
İşte insanın dünya mutluluğundaki gizli hüzünlerinden biri budur:
Kaybetme ihtimali.
Bir şeye sahip olduğumuz anda bile bir gün onu kaybedebileceğimizi biliriz.
Hûd 108 cennet nimetini bundan ayırır:
“Kesintisiz bir bağış.”
Bu ifade cennetin yalnız çok güzel olması değil, kaybetme korkusunun da sona ermesi anlamını düşündürür.
Dördüncü büyük ders Allah’ın mutlak iradesi ile güvenilir vaadi arasında çelişki kurmamaktır.
Ayet:
“Rabbinin dilediği hariç.”
der.
Sonra:
“Kesintisiz bağış.”
der.
Yani Allah’ın egemenliği devam eder ama bu egemenlik insanın:
“Acaba Allah sözünden keyfî biçimde vazgeçer mi?”
şeklinde sürekli güvensizlik yaşaması için anlatılmaz.
Kur’an Allah’ın vaatlerini güvenilir olarak sunar.
Allah mutlak kudret sahibidir ve cennet nimetini kesintisiz biçimde vermeyi dilemiştir.
Bu nedenle:
Allah’ın kudreti ≠ güvenilmezlik.
Mutlak irade, verilen vaadin değersizleşmesi anlamına gelmez.
Beşinci büyük ders rahmet umudunu tembelliğe dönüştürmemektir.
İnsan:
“Cennet zaten bağışsa istediğim gibi yaşayabilirim.”
diyemez.
Çünkü aynı Kur’an:
adaleti,
ibadeti,
tövbeyi,
kul hakkını
ve ahlaki sorumluluğu
sürekli hatırlatır.
Rahmet insanı gevşetmek için değil, düşüp kalkarken yeniden doğruya yönelme cesareti vermek için önemlidir.
Rahmeti günaha ruhsat yapmak, rahmeti yanlış anlamaktır.
Altıncı büyük ders dünyadaki nimeti küçümsememektir.
Cennetin sonsuzluğu:
“Dünyada hiçbir şeyden keyif alma.”
anlamına gelmez.
İnsan güzel bir sofraya oturabilir.
Sevdiği insanlarla gülebilir.
Başarı kazanabilir.
Maddi olarak rahat yaşayabilir.
Doğayı sevebilir.
Sanattan zevk alabilir.
Bunların hepsi Allah’a şükürle birlikte güzel olabilir.
Problem, bunları nihai amaç ve insan değerinin tek ölçüsü hâline getirmektir.
Dünya nimeti şükür ister.
Ahiret nimeti ise nihai saadettir.
Yedinci büyük ders başkasının dünya şartlarından ahiret hükmü çıkarmamaktır.
Bir insan fakir diye:
“Allah onu sevmiyor.”
diyemezsin.
Bir başkası zengin diye:
“Allah onu seçti.”
diyemezsin.
Bir insan sürekli mutlu fotoğraflar paylaşıyor diye:
“Hayatı tamam.”
sanamazsın.
Bir başkası psikolojik sıkıntı yaşıyor diye:
“İmanı eksik.”
diyemezsin.
İnsanların görünmeyen mücadeleleri vardır.
Allah'ın değerlendirmesi bizim sosyal medya görüntülerimizden çok daha derindir.
Dışarıdan görünen mutluluk, nihai saadetin ölçüsü değildir.
Sekizinci büyük ders cennetin insanın Allah’la ilişkisinden bağımsız bir ödül makinesi olmadığını anlamaktır.
Din sadece:
“Şu kadar davranış yap, karşılığında şu ödülü al.”
şeklinde mekanik bir alışveriş değildir.
Kullukta:
sevgi,
şükür,
iman,
sadakat,
ahlak
ve Allah’a yönelme
vardır.
Cennet bunların sonunda Allah'ın rahmetiyle verilen büyük bir bağıştır.
Bu yüzden mümin yalnız cennetin nimetlerini değil, nimeti veren Rabbi de merkeze alır.
Dokuzuncu büyük ders ise Hûd 107 ve 108’in birlikte insana öğrettiği korku ve umut dengesidir.
Bir ayette cehennem vardır.
Hemen ardından cennet vardır.
Bir tarafta ağır sonuç vardır.
Diğer tarafta kesintisiz bağış vardır.
İnsan yalnız korkuyla yaşayamaz.
Yalnız rahatlık duygusuyla da sorumluluğunu koruyamayabilir.
Kur’an ikisini birlikte verir:
Yanlışını ciddiye al ama Allah’ın rahmetinden ümidini kesme.
Cenneti umut et ama o umudu ahlaki gevşekliğe dönüştürme.
Azaptan sakın ama korkuyu psikolojik umutsuzluğa çevirme.
İşte dengeli kulluk budur.
Hûd 108’in bütün mesajını birkaç cümlede toplamak mümkündür:
Dünya mutluluğunu ahiret saadetiyle karıştırma. Dünyadaki sıkıntıyı Allah’ın seni reddettiğinin kanıtı sayma. Cenneti Allah’ın kesintisiz bağışı olarak gör, fakat bu bağışı sorumsuzluğa mazeret yapma. “Rabbinin dilediği hariç” ifadesini yok sayma, fakat “kesintisiz bağış” ifadesini de görmezden gelme. Allah’ın egemenliğini güvenilmezlik gibi düşünme. Ve cenneti isterken nimetten önce nimeti veren Allah’ı unutma.
Bir sonraki ayet olan Hûd 109, ahiret tablosundan tekrar dünyadaki atalardan devralınan inançlara ve kör taklit problemine dönecektir. Ayet, insanların atalarının ibadet ettiği gibi ibadet etmelerine dikkat çekerken önemli bir denge kurmayı gerektirecektir: Bir inancın atalardan gelmesi onun doğru olduğunu kanıtlamaz; fakat sırf eski olması da onu yanlış yapmaz. Hakikat, yalnız geleneğin yaşıyla değil, delil ve vahiy ölçüsüyle değerlendirilmelidir.
Ve belki Hûd Suresi 108. ayetin bugün bize yönelttiği en güçlü soru şudur:
Mutluluğu sadece dünyada ne kadar rahat yaşadığımızla mı ölçüyoruz, yoksa iyi bir hayat ile iyi bir son arasındaki farkı görebiliyor muyuz? Allah’ın rahmetini umut ederken ahlaki sorumluluğumuzu koruyabiliyor muyuz? Ve bütün dünya nimetlerinin bir gün sona ereceğini bildiğimiz hâlde, “kesintisiz bağış” olarak tanımlanan gerçek saadet için bugün nasıl bir hayat hazırlıyoruz?
