Hûd Suresi 98. Ayette “Firavun Kıyamet Günü Kavminin Önüne Düşecek ve Onları Ateşe Götürecektir; Götürüldükleri Yer Ne Kötü Bir Varış Yeridir” İfadesi Ne Anlama Gelir 
⠀
Hûd Suresi 98. Ayet Ne Söylüyor
Ayetin anlamı genel olarak şöyledir:“Kıyamet günü kavminin önüne düşecek ve onları ateşe götürecektir. Varılan o yer ne kötü bir varış yeridir!”
Ayetin Arapçası şöyledir:
“Yakdumu kavmehu yevme’l-kıyâmeti fe-evradehumu’n-nâr. Ve bi’se’l-virdü’l-mevrûd.”
Bir önceki ayette Firavun’un ileri gelenlerinin Hz. Musa’nın getirdiği açık delile rağmen Firavun’un emrine uydukları ve onun emrinin “reşîd”, yani doğru ve sağlıklı bir yol olmadığı bildirilmişti. Hûd 98, bu yanlış yönelişin nihai sonucunu gözler önüne serer: Dünyada takip edilen lider, ahirette de takipçilerinin önündedir; fakat vardıkları yer ateştir.
“Firavun Kavminin Önüne Düşecek” Ne Anlama Gelir
Ayette geçen “yakdumu kavmehu” ifadesi, Firavun’un kavminin önüne geçmesini, onlara önderlik etmesini ve onları bir istikamete sevk etmesini anlatır.Bu çok anlamlıdır; çünkü Firavun dünyada da halkının önünde bulunan yöneticidir. Emir verir, karar alır ve çevresindekiler onu takip eder. Fakat Kur’an bu liderlik görüntüsünü kıyamet gününe taşıyarak acı bir tersine dönüş oluşturur.
Dünyada:
“Beni takip edin.”
diyen lider, ahirette de öndedir.
Fakat artık mesele saray, iktidar veya prestij değildir.
Nereye götürdüğü ortaya çıkmıştır.
Ayet böylece liderliği yalnız “önünde insan yürütme yeteneği” olarak değil, götürülen istikametin sorumluluğu olarak değerlendirir.
Bu Ayet Liderliğin Kendisine mi Karşıdır
Hayır.Kur’an liderliği başlı başına kötü ilan etmez. Toplumların yönetime, organizasyona, sorumluluk paylaşımına ve karar mekanizmalarına ihtiyacı vardır.
Sorun, liderliğin yanlış istikamete götüren bir güce dönüşmesidir.
Bir lider toplumunu adalete, güvenliğe ve iyiliğe yönlendirebilir. Başka bir lider ise korku, zulüm ve kibir üzerinden yönetebilir.
Dolayısıyla Hûd 98’in sorusu:
“Lider var mı?”
değildir.
Asıl soru:
“Lider insanları nereye götürüyor?”
sorusudur.
Liderlik makam değil, istikamet sorumluluğudur.
“Onları Ateşe Götürecektir” İfadesi Ne Anlama Gelir
Ayette:“fe-evradehumu’n-nâr”
denilir.
Bu ifade genel olarak:
“Onları ateşe götürdü/götürecektir.”
anlamındadır.
Kelimenin kökünde bir topluluğu su içilecek yere götürme anlamı dikkat çekicidir. Arapçada “vird” ve ilgili kelimeler suya varmak, su kaynağına götürmek gibi anlamlarla ilişkilidir.
Burada ise son derece çarpıcı bir terslik vardır:
Normalde önder, insanları suya götürür.
Firavun ise kavmini ateşe götürmektedir.
Kur’an’ın belagati burada çok güçlüdür.
İnsanlar kendilerini kurtaracağını sandıkları liderin peşinden giderken, onun yanlış istikameti onları tam tersine felakete sürükleyebilir.
Ayetteki Su ve Ateş Karşıtlığı Neden Önemlidir
Su hayatı çağrıştırır.Susuz insan için su kaynağına ulaşmak kurtuluştur. Bir topluluğun rehberi onları suya götürdüğünde faydalı bir iş yapar.
Kur’an ise:
“Firavun onları ateşe götürdü.”
diyerek liderlik görevini tersine çevrilmiş biçimde sunar.
Adeta:
“Onları ferahlatması gereken kişi, onları felakete götürdü.”
denilmektedir.
Bu yalnız Firavun kıssasına ait çok güçlü bir tasvir değil, liderlik hakkında da kalıcı bir ölçüdür:
Gerçek önder insanları kendisine bağımlı hâle getiren değil, onları hayra götüren kişidir.
Firavun Kavmini Zorla mı Ateşe Götürüyor
Ayeti insan iradesini tamamen yok edecek şekilde anlamamak gerekir.Bir önceki ayette:
“Onlar Firavun’un emrine uydular.”
denilmişti.
Yani Firavun’un liderlik sorumluluğu olduğu gibi takipçilerinin de ona uymaları bakımından sorumlulukları vardır.
Elbette herkesin şartları aynı olmayabilir. Bazı insanlar baskı, tehdit ve zor altında hareket etmiş olabilir. İnsanların bireysel sorumluluğunu Allah tam bilgisiyle değerlendirir.
Fakat ayetin genel mesajında takipçilik tamamen pasif ve sorumsuz bir durum değildir.
Kötü liderin sorumluluğu, onu bilinçli biçimde takip edenlerin bütün sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
“Lider Emretti” Demek Ahirette Yeterli Bir Savunma Olabilir mi
Hûd 97–98 birlikte okunduğunda bunun otomatik bir mazeret olmadığı görülür.Kavim:
Firavun’un emrine uydu.
Sonra Firavun:
onların önüne düşüp ateşe götürdü.
Buradaki anlatım, insanın kendi ahlaki sorumluluğunu tamamen başka birine devredemeyeceğini gösterir.
Bir kişi yanlış bir eyleme gönüllü biçimde katıldığında sadece:
“Bana emredilmişti.”
demesi yapılan fiilin niteliğini değiştirmez.
Ancak tehdit altında davrananla özgürce ve çıkar elde ederek katılan kişinin durumu elbette aynı değildir. Zorlama, imkân ve niyet bireysel sorumluluğun değerlendirilmesinde önemlidir.
Kur’an’ın asıl uyarısı, kişinin vicdanını bütünüyle liderine teslim etmemesidir.
Firavun’un Günahı Sadece Kötü Emir Vermek midir
Hayır.Kur’an’ın farklı surelerinde Firavun çok daha geniş bir zulüm düzeni içinde anlatılır. Kibir, baskı, ilahlık veya mutlak egemenlik iddiası, toplum içindeki ayrıştırma ve Hz. Musa’nın mesajına karşı direnç gibi pek çok unsur vardır.
Ancak Hûd Suresi’nin bu bölümünde özellikle liderlik ve takip edilme teması öne çıkar.
Firavun’un önemli suçlarından biri sadece kendisinin sapması değildir.
Başkalarını da yanlış istikamete taşımasıdır.
Bu nedenle kişinin başkaları üzerindeki etkisi arttıkça sorumluluğunun da artabileceği düşünülmelidir.
Bir insan yalnız kendi tercihlerinden değil, başkalarını sistematik biçimde yönlendirdiği yanlışlardan da sorumlu olabilir.
Çok Takipçisi Olmak Başarılı Liderlik Demek midir
Hayır.Hûd 98 bu konuda son derece sert bir ölçü koyar.
Firavun’un takipçileri vardır.
Emri uygulanmaktadır.
İleri gelenler onu izlemektedir.
Yani dünyevî ölçülerle güçlü bir liderlik görüntüsü vardır.
Ama Kur’an nihai sonucu gösterdiğinde:
Takipçi sayısının hiçbir kurtarıcı değeri kalmaz.
Bu yüzden bir insanın:
milyonlarca destekçisi bulunması, seçim kazanması, büyük bir topluluğu yönetmesi veya geniş bir hayran kitlesine sahip olması tek başına onun doğru istikamette olduğunun kanıtı değildir.
Aynı şekilde az takipçisi olan biri de sırf azınlıkta bulunduğu için otomatik olarak doğru değildir.
Takipçi sayısı bir sosyal güç ölçüsüdür; hakikat ölçüsü değildir.
Bir Lideri Değerlendirirken Asıl Soru Ne Olmalıdır
Ayetin ruhundan çıkarılabilecek en güçlü sorulardan biri şudur:“Bu insan bizi nereye götürüyor?”
Bir liderin konuşması etkileyici olabilir.
Karizması güçlü olabilir.
Ekonomik başarı sağlayabilir.
İnsanlara büyük hedefler gösterebilir.
Fakat bunların yanında şu sorular da önemlidir:
Adaleti güçlendiriyor mu? İnsan haklarını koruyor mu? Yalanı normalleştiriyor mu? Kendi hatalarının konuşulmasına izin veriyor mu? İnsanları birbirine düşman ederek mi güç kazanıyor?
Bu sorular yalnız devlet yöneticileri için değildir. Bir şirket yöneticisi, aile büyüğü, dinî önder veya topluluk lideri için de geçerlidir.
İyi liderlik, insanları kendine götürmekten çok doğru istikamete götürmekle ölçülür.
Bu Ayet Her Siyasi Lider İçin Kullanılabilir mi
Ayetin tarihsel muhatabı Firavun ve onun kavmidir.Bu nedenle hoşlanmadığımız her güncel yöneticiyi:
“İşte Hûd 98’deki Firavun.”
diye ilan etmek doğru değildir.
Bir yönetici hakkında somut eleştiriler yapılabilir. Politikaları değerlendirilebilir, hukuksuzluk varsa söylenebilir ve gerektiğinde demokratik veya hukuki yollarla karşı çıkılabilir.
Fakat Kur’an’daki özel tarihsel karakterleri günlük siyasi sloganlara dönüştürmek çoğu zaman meseleyi basitleştirir.
Özellikle kişi kendisini otomatik olarak:
“Musa’nın tarafı”
ve rakibini:
“Firavun”
ilan ettiğinde kendi hatalarını görmez hâle gelebilir.
Kıssadan ahlaki ölçü çıkarılır; insanlara gelişigüzel peygamber ve Firavun rolleri dağıtılmaz.
Kıyamet Gününde Firavun’un Önde Olması Gerçek Bir Liderlik midir
Bu, ironik ve korkunç bir liderlik tasviridir.Dünyada önde olmak:
prestij,
otorite
ve üstünlük
anlamına gelebilir.
Kıyamet gününde ise aynı “önde oluş”, onun kavmini ateşe taşıyan önder konumuna dönüşür.
Kur’an böylece dünyevî statünün ahirette tersine dönebileceğini gösterir.
Dünyada:
“Herkes benim arkamdan geliyor.”
diye övünen kişi, ahirette:
“Onları nereye götürdüm?”
sorusuyla yüzleşebilir.
Bu nedenle liderlik yalnız bir ayrıcalık değil, ağır bir hesap sorumluluğudur.
Takipçiler “Biz Liderimizi Seviyorduk” Diyerek Sorumluluktan Kurtulabilir mi
Sevgi başlı başına suç değildir.İnsan bir lideri, hocayı, aile büyüğünü veya düşünce insanını sevebilir. Sorun sevginin eleştirel düşünmeyi tamamen yok etmesidir.
Bir insan:
“Onu seviyorum, o hâlde yaptığı her şey doğrudur.”
dediğinde sevgiyi ahlaki ölçünün yerine koymaya başlar.
Sağlıklı sevgi:
“Seni seviyorum ama burada yanlış yaptığını düşünüyorum.”
cümlesine izin verir.
Bir lidere sadakat, hakikate sadakatimizin üstüne çıkarsa Hûd 98’in uyarısı çok güncel hâle gelir.
Kişiye bağlılık, vicdanın iptali olmamalıdır.
Dinî Liderler İçin Bu Ayetin Mesajı Nedir
Dinî liderlik açısından ayet çok ciddi bir sorumluluk hatırlatır.İnsanları Allah’a çağıran bir kişi farkında olmadan onları kendi şahsına aşırı bağımlı hâle getirebilir.
Bir topluluk:
“Hocamız ne derse kesin doğrudur.”
noktasına geldiğinde problem başlar.
Dinî rehberin görevi insanı kendisine kulluk ettirmek değil, Allah’ın mesajını mümkün olduğunca doğru anlamasına yardımcı olmaktır.
Âlim veya öğretici hata yapabilir.
Bu yüzden dinî otorite eleştirilebilir ve delil göstermelidir.
Bir kişinin Allah adına konuşması ona otomatik olarak sınırsız otorite vermez.
Dinin merkezinde lider değil, Allah vardır.
Bir Lider İnsanları Yanlış Yola Götürüyorsa Takipçiler Ne Yapmalıdır
Durumun şartlarına göre insanın bilgi edinmesi, delili değerlendirmesi, itiraz etmesi, meşru yollarla karşı çıkması veya yanlış eyleme katılmaması gerekebilir.Ancak her insanın imkânı aynı değildir.
Bir kişi ağır tehdit altında olabilir.
Başka biri ekonomik olarak tamamen bağımlı olabilir.
Bir başkasının açıkça karşı çıkması hayatını tehlikeye atabilir.
Bu nedenle dışarıdan insanların bireysel durumları hakkında kolay hüküm vermemek gerekir.
Ayetin temel ilkesi daha geneldir:
Liderin yanlışını kendi vicdanında doğruya çevirmemelisin.
Bazen yüksek sesle karşı çıkamayabilirsin; fakat yine de zulmü içinden meşru ve güzel ilan etmek zorunda değilsin.
Hûd 98 Bireysel Sorumluluk ile Sistem Sorumluluğunu Nasıl Birleştiriyor
Firavun tek başına vardır ama yanında kavmi ve ileri gelenleri de vardır.Bu bize büyük kötülüklerin bazen yalnız bir kişinin eylemi olmadığını düşündürür.
Bir sistemin işlemesi için emir verenler, uygulayanlar, meşrulaştıranlar ve bundan faydalananlar bulunabilir.
Ancak herkesin sorumluluk derecesi aynı olmak zorunda değildir.
Emri tasarlayan kişi ile zorla uygulamak zorunda bırakılan kişi aynı konumda olmayabilir. Bilerek çıkar sağlayan kişiyle gerçeğe erişemeyen sıradan kişinin durumu da aynı olmayabilir.
Adalet, bireysel şartları dikkate alır.
Kur’an’ın Firavun kıssası sistemi görmemizi sağlar ama insanları tek kalıpta mahkûm etmeyi gerektirmez.
“Varılan Yer Ne Kötüdür” İfadesi Ne Anlama Gelir
Ayet:“ve bi’se’l-virdü’l-mevrûd”
ifadesiyle sona erer.
Anlamı genel olarak:
“Varılan o yer ne kötü bir varış yeridir!”
şeklindedir.
Burada yine su kaynağına varma çağrışımı taşıyan kelimeler ateş için kullanılarak güçlü bir ironi oluşturulur.
Bir önderin görevi insanları güvenli bir yere götürmek olmalıdır.
Firavun ise onları en kötü varışa götürmüştür.
Böylece Kur’an liderlik başarısının ölçüsünü tamamen değiştirir.
Dünyada saray sahibi olmak başarı değildir.
Çok kişinin sana itaat etmesi başarı değildir.
İnsanları doğru sonuca götürmek gerçek başarıdır.
Hûd 97 ve 98 Birlikte Nasıl Okunmalıdır
Hûd 97:“Onlar Firavun’un emrine uydular; Firavun’un emri reşîd değildi.”
der.
Hûd 98:
“Firavun kıyamet günü kavminin önüne düşecek ve onları ateşe götürecektir.”
der.
Bu iki ayet arasında son derece güçlü bir sebep-sonuç bağı vardır.
Dünyada yanlış emre uymak, ahirette kötü bir istikametin takipçisi olmak şeklinde tasvir edilir.
Kur’an böylece:
“Kimi takip ettiğin önemli değildir.”
demez.
Tam tersine:
“Kime ve neye uyduğuna dikkat et.”
mesajı verir.
Bir sonraki ayette Firavun ve kavminin dünya hayatında da kıyamet gününde de lanetin kendilerini takip ettiği ve bunun ne kötü bir “armağan” olduğu ifade edilecektir. Böylece Hûd 99, dünyadaki kötü miras ile ahiretteki sonuç arasındaki bağlantıyı daha da derinleştirecektir.
Sonuç: Hûd Suresi 98. Ayetin Ana Mesajı Nedir
Hûd Suresi 98. ayet liderlik hakkında Kur’an’ın en çarpıcı tasvirlerinden birini ortaya koyar.Firavun liderdir.
Kavmi onun arkasından gelir.
Emirleri uygulanır.
İleri gelenler onu takip eder.
Dışarıdan bakıldığında bu bir başarı görüntüsü olabilir.
Fakat Kur’an zaman çizgisini kıyamete kadar uzattığında bütün tablo değişir.
Firavun yine öndedir.
Kavmi yine arkasındadır.
Ancak vardıkları yer ateştir.
Böylece ayet bize şu soruyu öğretir:
“Kaç kişi seni takip ediyor?”
sorusundan önce:
“Onları nereye götürüyorsun?”
sorusunu sor.
Bu, liderliğin bütün anlamını değiştiren bir ölçüdür.
Bir şirket yöneticisinin arkasında binlerce çalışan olabilir. Eğer sistem çalışanı sömürüyor ve insanları haksızlığa zorluyorsa sadece şirketin büyüklüğü başarı ölçüsü olamaz. Bir dinî lider milyonlara hitap ediyor olabilir. Eğer insanları kendisine bağlayıp sorgulamayı yasaklıyorsa takipçi sayısı tek başına manevî doğruluk kanıtı değildir. Bir siyasetçi çok büyük destek alabilir. Fakat destek oranı, bütün kararlarının adil olduğu anlamına gelmez.
Kalabalık, istikametin doğruluğunu garanti etmez.
Ayetin ikinci büyük mesajı takipçinin ahlaki sorumluluğudur.
İnsanlar bazen güçlü bir kişiye bağlandıktan sonra bütün sorumluluğu ona bırakabilir.
“O biliyordur.”
“O söylediyse vardır bir hikmeti.”
“Biz sadece takip ediyoruz.”
Bu düşünce belirli ölçüler içinde normal güven olabilir. İnsan her konuda uzman olamaz ve başkalarına güvenmek zorundadır.
Fakat bu güven:
“Artık kendi vicdanımı tamamen kapattım.”
noktasına gelirse tehlikeli olur.
Hûd 97’de insanlar Firavun’un emrine uyuyor.
Hûd 98’de onun götürdüğü yere varıyorlar.
Bu iki ayet birlikte insana şunu söyler:
Takip ettiğin kişinin istikameti seni de etkiler.
Üçüncü büyük mesaj karizmayla hakikati ayırmaktır.
Firavun sıradan bir insan gibi görünmez.
Saray vardır.
Otorite vardır.
Çevresinde ileri gelenler vardır.
Sistem onun etrafında işler.
Böyle ortamlarda insan:
“Bu kadar güç hata yapıyor olamaz.”
diye düşünebilir.
Oysa Kur’an tam tersini gösterir.
Bir insanın:
güçlü konuşması,
güvenli görünmesi,
kalabalıkları etkilemesi
ve kararlarını uygulattırabilmesi
onun doğru istikamette bulunduğunu kanıtlamaz.
Karizma, ahlaki doğruluğun yerine geçemez.
Dördüncü büyük mesaj liderin sorumluluğunun takipçi sayısıyla büyümesidir.
Bir insan yalnız kendi davranışından başkasını etkilemiyorsa sorumluluk alanı daha sınırlı olabilir.
Fakat bir kişi milyonlarca insanı yönlendiriyorsa sözünün etkisi büyür.
Yanlış bilgi yayarsa daha çok insan etkilenebilir.
Nefret üretirse daha çok insan birbirine düşman olabilir.
Adaleti teşvik ederse de büyük bir iyiliğe vesile olabilir.
Bu nedenle liderlik yalnız ayrıcalık değildir.
Etkisi büyük olanın sorumluluğu da büyüktür.
Beşinci büyük mesaj kötü liderliği takip eden herkesin aynı derecede suçlu olduğunu düşünmemektir.
Kur’an bireysel sorumluluğu korur.
Bazı insanlar Firavun sisteminin parçası olabilir ama aynı özgürlüğe sahip olmayabilir.
Birisi korkudan susmuş olabilir.
Başka biri çıkar için desteklemiş olabilir.
Bir başkası yapılan zulmü bizzat uygulamış olabilir.
Bir diğeri gerçeğe hiç ulaşamamış olabilir.
Allah bütün ayrıntıyı bilir.
Biz ise çoğu zaman bilmeyiz.
Bu nedenle ayetin genel uyarısını alırken bireylerin gizli niyetleri hakkında Allah adına kesin hükümler üretmemek gerekir.
Altıncı büyük mesaj, dünya başarısıyla ahiret başarısını birbirinden ayırmaktır.
Firavun dünyada başarısız görünmeyebilir.
Güç sahibidir.
Emirleri uygulanmaktadır.
İnsanlar onu takip etmektedir.
Ama Hûd 98:
“Sonuna bak.”
der.
Bu yalnız siyaset için değil hayatın tamamı için geçerli bir ölçüdür.
Bir insan çok para kazanabilir ama o para haksızlıkla kazanılmışsa sadece banka hesabına bakarak:
“Başarılı.”
demek eksiktir.
Bir kişi çok ünlü olabilir ama insanları zarar verici bir yöne taşıyorsa sadece şöhretine bakarak başarı ölçemeyiz.
Sonuç yalnız dünyadaki görünür kazanç değildir.
Yedinci büyük mesaj lideri putlaştırmamaktır.
İnsan bir lidere hayran olabilir.
Onun sayesinde kendisini güçlü hissedebilir.
Kendi kimliğini liderle özdeşleştirebilir.
Bu durumda lidere yapılan her eleştiriyi kendisine yapılmış saldırı gibi algılamaya başlayabilir.
Sonra liderin açık hatalarını bile savunabilir.
Bu, insanın kendi muhakemesini yavaş yavaş kaybetmesine yol açabilir.
Hûd 98 bize:
“Liderin arkasında yürümeden önce nereye yürüdüğüne bak.”
der.
Bir insanı desteklemek başka, ona ahlaki teslimiyet göstermek başka şeydir.
Sekizinci büyük mesaj dinî liderliğin de aynı sınava tabi olmasıdır.
Bir dinî kişi insanların gönlünde çok büyük yer edinebilir.
Bu güzel de olabilir.
Fakat bir noktadan sonra insanlar:
“O hata yapmaz.”
demeye başlarsa tehlike doğar.
Peygamber olmayan hiçbir dinî insanın sözü vahyin kendisi değildir.
Âlimlere saygı duyulur ama delilleri incelenebilir.
Bir hocaya sevgi duyulur ama insanın Allah ile ilişkisi tamamen o kişinin onayına bağlanmaz.
Dinî rehber insanı Allah’a yaklaştırmalıdır; kendisini Allah ile kul arasındaki vazgeçilmez kapıya dönüştürmemelidir.
Dokuzuncu büyük mesaj ise insanın kendi küçük liderlik alanlarını düşünmesidir.
Hûd 98’i yalnız devlet başkanlarına bırakırsak ayetin bize bakan yönünü kaçırabiliriz.
Bir anne veya baba da çocuğuna yön verir.
Bir öğretmen öğrencilerini etkiler.
Bir patron çalışanlarının davranış kültürünü belirler.
Bir sosyal medya hesabı binlerce insanı etkileyebilir.
Bir arkadaş grubunda bir kişi diğerlerinden daha belirleyici olabilir.
Yani çoğumuz bir ölçüde başkalarının yönünü etkiliyoruz.
O hâlde soru yalnız:
“Ben kimi takip ediyorum?”
değildir.
Bir de:
“Beni takip edenleri nereye götürüyorum?”
sorusu vardır.
Çocuğuma dürüstlüğü mü öğretiyorum, yoksa kazanmak için her yolu meşru görmeyi mi? Çalışanlarıma adaleti mi gösteriyorum, yoksa korkuyla yönetmeyi mi? Beni dinleyen insanlara düşünmeyi mi öğretiyorum, yoksa sorgusuz biçimde bana bağlanmalarını mı istiyorum?
İşte Hûd 98’in yaşayan tarafı budur.
Her etki bir sorumluluktur.
Hûd 98’in bütün mesajını birkaç cümlede toplamak mümkündür:
Liderin büyüklüğünü takipçi sayısıyla değil, götürdüğü istikametle ölç.
Bir insana sevgi ve sadakati vicdanının yerine koyma.
“Emir aldım” sözünü açık haksızlığın otomatik mazereti sanma.
Zorlama altında olanla gönüllü zulüm destekçisini aynı kefeye koyma.
Her modern yöneticiyi gelişigüzel Firavun ilan etme.
Ve başkaları üzerinde etkin varsa, onları hangi yöne taşıdığını kendine sürekli sor.
Bir sonraki ayette Firavun ve onu izleyenlerin bıraktıkları kötü miras daha da çarpıcı biçimde anlatılacaktır. Hûd 99, onların bu dünyada bir lanetle takip edildiklerini, kıyamet gününde de bunun devam edeceğini söyleyecek ve “Bu ne kötü armağandır” anlamındaki ironik ifadeyle kıssanın sonucunu derinleştirecektir. Burada da lanet kavramının kişisel nefret dili olmadığı, vahyin belirli tarihsel hükmü olduğu; yaşayan insanlara gelişigüzel ebedî mahkûmiyet dağıtılamayacağı özellikle önem taşıyacaktır.
Ve belki Hûd Suresi 98. ayetin bugün bize yönelttiği en güçlü soru şudur:
Bir kişiyi takip ederken gerçekten nereye götürdüğüne bakıyor muyuz, yoksa güçlü olması, bizim tarafta bulunması veya hoşumuza gelen şeyleri söylemesi yeterli mi geliyor? Sevdiğimiz bir lider açıkça yanlış yaptığında bunu görebilecek kadar bağımsız bir vicdanımız var mı? Ve biz de ailemizde, işimizde veya çevremizde başkalarını etkiliyorsak, arkamızdan gelenleri suya mı götürüyoruz, yoksa farkında olmadan ateşe doğru mu sürüklüyoruz?
