Hûd Suresi 109. Ayette “Şunların Kulluk Ettikleri Şeyler Hakkında Şüpheye Düşme; Onlar Ancak Daha Önce Atalarının Kulluk Ettiği Gibi Kulluk Ediyorlar. Biz de Onların Paylarını Eksiksiz Vereceğiz” İfadesi Ne Anlama Gelir 
⠀
Hûd Suresi 109. Ayet Ne Söylüyor
Ayetin anlamı genel olarak şöyledir:“Şunların kulluk ettikleri şeyler hakkında sakın şüphe içinde olma. Onlar ancak daha önce atalarının kulluk ettiği gibi kulluk ediyorlar. Şüphesiz Biz onların paylarını eksiltmeden kendilerine tastamam vereceğiz.”
Ayetin Arapçası şöyledir:
“Fe-lâ teku fî miryetin mimmâ ya‘budu hâulâ’. Mâ ya‘budûne illâ kemâ ya‘budu âbâuhum min kabl. Ve innâ le-muveffûhum nasîbehum gayra menkûs.”
Hûd 103–108 arasında hesap günü, şakî ve saîd olanların durumu, cehennem ve cennet ele alınmıştı. Hûd 109’da ise yeniden dünyadaki insan davranışına dönülür. Ayetin merkezinde üç önemli konu vardır: şüphe, ataları taklit ederek sürdürülen inanç ve insanın yaptıklarının karşılığının eksiksiz verilmesi.
“Şunların Kulluk Ettikleri Şeyler Hakkında Şüpheye Düşme” Ne Anlama Gelir
Ayette:“fe-lâ teku fî miryetin mimmâ ya‘budu hâulâ’”
denilir.
“Miryet”, kuşku, tereddüt ve şüphe anlam alanına sahiptir. Ayetin ilk muhatabı Hz. Peygamber’dir ve burada müşriklerin sürdürdükleri ibadet biçiminin hakikat değeri konusunda tereddüde düşmemesi istenir.
Bu ifade Hz. Peygamber’in mutlaka fiilen büyük bir inanç krizi geçirdiğini söylemek zorunda değildir. Kur’an’da bazen hitap, bir hakikati pekiştirmek, muhatabı sabit tutmak ve dinleyicilere de mesaj vermek amacıyla gelir.
Dolayısıyla ayetin temel yönü şudur: Bir uygulamanın yüzyıllardır sürüyor olması veya geniş bir toplum tarafından benimsenmesi, onu kendiliğinden hakikat hâline getirmez.
Ayetteki “Şüphe Etme” Sözü Soru Sormayı Yasaklıyor mu
Hayır.Bu ayrım çok önemlidir.
Kur’an’daki belirli bir bağlamda:
“Bu konuda tereddüde düşme.”
denmesi, bütün insanların din hakkında hiçbir soru soramayacağı anlamına gelmez. İnsan bir konuyu anlamayabilir, delil isteyebilir, tefsirleri karşılaştırabilir veya:
“Buradaki hükmü henüz tam kavrayamadım.”
diyebilir.
Sahici soru sormak ile alaycı reddediş aynı şey değildir. Aynı şekilde:
“Bilmiyorum.”
veya:
“Henüz ikna olmadım.”
demek de otomatik olarak düşmanlık değildir.
Soru sormak, hakikate düşmanlık değildir; samimi araştırma çoğu zaman hakikati daha bilinçli kavramanın yollarından biridir.
Ayet Neden Atalardan Söz Ediyor
Ayet:“Onlar ancak daha önce atalarının kulluk ettiği gibi kulluk ediyorlar.”
der.
Buradaki vurgu, inancın nesilden nesile sorgulanmadan aktarılması üzerindedir. İnsan doğduğu toplumun dilini, geleneklerini, davranış kalıplarını ve çoğu zaman dinî kabullerini ailesinden öğrenir. Bu çok doğal bir süreçtir.
Problem, miras alınmış olmasında değil:
“Atalarım yaptıysa mutlaka doğrudur.”
sonucunun çıkarılmasındadır.
Bir düşüncenin uzun geçmişi bulunması onun tarihsel önemini gösterebilir; fakat doğruluğunun tek başına kanıtı değildir.
Ataların İnancını Sürdürmek Başlı Başına Yanlış mıdır
Hayır.Eğer atalardan gelen bir inanç veya uygulama doğruysa onu sürdürmekte problem yoktur. Ayetin eleştirdiği şey “atalardan gelmek” değil, atalardan gelmiş olmayı doğruluğun yeterli delili saymaktır.
Bir insan ailesinden dürüstlüğü öğrenebilir.
Merhameti öğrenebilir.
Güzel bir dinî gelenek öğrenebilir.
Bunları sırf eski oldukları için terk etmek anlamsız olur.
Aynı şekilde atadan gelen bir yanlış da:
“Biz hep böyle yaptık.”
denilerek korunmamalıdır.
Gelenek ne otomatik kutsaldır ne de otomatik yanlıştır.
Ölçü, geleneğin yaşı değil hakikat değeridir.
Eski Olan Yanlış, Yeni Olan Doğru mudur
Hayır.Ayetin mesajını ters yönden aşırılaştırmak da doğru değildir.
Bazen insan:
“Ataları taklit etmek eleştiriliyorsa eski olan her şey kötüdür.”
sonucuna varabilir. Bu da başka bir dogmaya dönüşür.
Yeni bir fikir yalnız yeni olduğu için doğru değildir.
Eski bir fikir de yalnız eski olduğu için yanlış değildir.
Bir görüş bin yıllık olabilir ve doğru olabilir. Başka bir görüş dün ortaya çıkmış olabilir ve yanlış olabilir. Bunun tersi de mümkündür.
Yaş, hakikatin ölçüsü değildir.
Bir düşünceyi değerlendirmek için deliline, içeriğine ve sonuçlarına bakmak gerekir.
Müslüman Bir Ailede Doğmak Kişiyi Otomatik Olarak Bilinçli Mümin Yapar mı
İnsan Müslüman bir ailede doğabilir ve dini büyük ölçüde ailesinden öğrenebilir. Bu son derece doğal bir durumdur. Fakat Hûd 109’un ortaya koyduğu ilke Müslümana da öz eleştiri imkânı verir.İnsan:
“Ben Müslümanım çünkü ailem Müslüman.”
noktasında kalmak yerine inandığı şeyleri öğrenmeye, Kur’an’ı anlamaya ve inancını bilinçli hâle getirmeye çalışabilir.
Bu, ailesinin inancını küçümsemek değildir.
Tam tersine miras alınan değeri bilinçli sahiplenmeye dönüşebilir.
Kur’an’ın atalardan kör taklidi eleştirmesi yalnız başkalarına karşı kullanılacak bir argüman değildir; Müslümanın kendi inanç biçimini de sorgulamasına yardımcı olabilir.
Ataları Eleştirmek Onlara Saygısızlık mıdır
Hayır.Bir insan atasının hatalı bir görüşünü kabul etmeyebilir ve yine de ona saygılı davranabilir.
Ebeveynleri veya önceki kuşakları sevmek:
“Onlar hiçbir konuda yanılmadılar.”
demeyi gerektirmez.
İnsan annesine veya babasına:
“Sizi seviyorum fakat bu konuda farklı düşünüyorum.”
diyebilir.
Aynı şekilde geçmiş kuşaklara eleştiri yöneltmek onları aşağılamak anlamına gelmez.
Saygı ≠ yanılmazlık kabulü.
Atalara hakaret etmek başka, onların düşüncelerini delille değerlendirmek başka şeydir.
Aileden Gelen Dinî Gelenek ile Vahiy Arasında Fark Var mıdır
Evet.Bir toplumda insanlar zamanla dinî uygulamalara kültürel unsurlar ekleyebilir. Bazı davranışlar:
“Din böyle emrediyor.”
diye aktarılabilir; oysa kaynağı gelenek olabilir.
Bu nedenle:
“Bizim ailede hep böyle yapılır.”
cümlesi ile:
“Kur’an veya güvenilir dinî kaynaklarda böyle bir hüküm vardır.”
cümlesi aynı değildir.
Gelenek değerli olabilir fakat vahiy değildir.
Aynı şekilde bir âlimin yorumu da vahyin kendisi değildir. Âlim delilleri değerlendirir ve yorum yapar; samimi biçimde doğruya ulaşmaya çalışırken yanılabilir.
Vahiy ilahîdir; insanın vahyi anlama biçimi ise yorumdur.
“Onlar Atalarının Kulluk Ettiği Gibi Kulluk Ediyorlar” İfadesi İnsan Psikolojisi Hakkında Ne Söyler
İnsan yalnız mantıkla yaşayan bir varlık değildir. İnançlarımız kimlik, aile, çocukluk hatıraları, toplum ve aidiyet duygusuyla iç içe olabilir.Bu yüzden insanın atalarından öğrendiği bir düşünceyi sorgulaması bazen sadece:
“Bir fikir doğru mu?”
sorusundan ibaret değildir.
Aynı zamanda:
“Aileme ihanet etmiş olur muyum, çevrem beni dışlar mı, bütün geçmişimi yanlış mı kabul etmiş olacağım?”
gibi duygusal sorular doğabilir.
Bu nedenle dinî veya felsefi fikir ayrılıklarında insanlara kaba biçimde:
“Nasıl anlamıyorsun?”
demek yerine, aidiyetlerin ne kadar güçlü olabileceğini anlamak gerekir.
Hakikati anlatmak, insan psikolojisini küçümsemeyi gerektirmez.
Aile Baskısıyla Bir İnancı Sürdürmek ile Bilinçli İnanç Aynı mıdır
Hayır.İnsan dışarıdan aynı davranışı sergiliyor olabilir; fakat iç dünyası farklı olabilir.
Bir kişi gerçekten inanarak ibadet eder.
Başka biri ailesinden korktuğu için aynı davranışı yapar.
Bir başkası henüz ne düşündüğüne karar verememiş olabilir.
Biz insanların kalplerindeki bütün ayrıntıları bilemeyiz.
Bu nedenle:
“Aynı davranışı yapıyorlar, demek hepsinin niyeti aynı.”
diyemeyiz.
Dinî inanç açısından bilinçli yöneliş önemlidir; fakat aile içindeki inanç meselelerinde zorlamayla gerçek iman üretilemeyeceğini de unutmamak gerekir.
İman kalbin tasdikini içerir; baskı yalnız dış davranışı kontrol edebilir.
Hûd 109 Başka İnançtaki İnsanları Küçümsememize İzin Verir mi
Hayır.Kur’an’ın belirli müşrik toplum hakkındaki eleştirisi, bugün farklı inançtaki her insanla alay etme yetkisi vermez.
Bir insan başka bir dine ailesinden geçmiş olabilir.
Bir Müslüman da İslam’ı ailesinden öğrenmiş olabilir.
Dolayısıyla:
“Sen yalnız atalarını taklit ediyorsun.”
ithamını başkasına yöneltmeden önce kendi inançlarımızın ne kadarını bilinçli olarak öğrendiğimizi düşünmek gerekir.
İslam açısından teolojik farklılıklar gerçektir ve ele alınabilir. Fakat teolojik anlaşmazlık, insana hakaret veya zorbalık ruhsatı değildir.
İnanç eleştirilebilir; insan onuru korunmalıdır.
“Biz Onların Paylarını Eksiksiz Vereceğiz” Ne Anlama Gelir
Ayetin ikinci bölümünde:“ve innâ le-muveffûhum nasîbehum gayra menkûs”
denilir.
Genel anlamıyla:
“Biz onların paylarını eksiltmeden tastamam vereceğiz.”
Tefsirlerde bu “pay”ın anlamı bağlama göre açıklanmıştır. Hûd Suresi’nin geçmiş kavimler, hesap ve ilahî karşılık bağlamı dikkate alındığında ifade özellikle onların yaptıklarının karşılığını eksiksiz alacakları yönünde anlaşılmıştır.
Bazı açıklamalarda onların dünyadaki nasiplerinin de eksiksiz verilmesi anlamına dikkat çekilmiştir. Bu nedenle kelimenin bütün anlam alanını tek bir dar karşılığa hapsetmemek gerekir.
Kesin olan nokta şudur:
Allah’ın hesabında hiçbir hak ve hiçbir karşılık eksik bırakılmaz.
“Nasiplerini Vermek” Onlara İyi Bir Ödül Verileceği Anlamına mı Gelir
“Nasip” kelimesi Türkçede çoğu zaman güzel bir pay veya kısmet çağrıştırdığı için böyle anlaşılabilir. Ancak kelime yalnız olumlu ödül anlamına gelmez; kişiye düşen pay veya karşılık anlamında da kullanılabilir.Hûd 109’un bağlamında ayet, müşriklerin uygulamalarını onayladıktan sonra onlara ödül vaat etmiyor. Tam tersine önceki kıssalar ve hesap bağlamıyla birlikte, yaptıklarının karşılığının eksiksiz verileceğini bildiriyor.
Bu nedenle buradaki “nasip”i:
“Allah onların şirkini beğeniyor ve ödüllendiriyor.”
şeklinde yorumlamak bağlama aykırı olur.
“Eksiksiz Vereceğiz” Allah’ın Adaleti Açısından Ne Söyler
Ayetin:“gayra menkûs”
yani:
“eksiltilmeden”
ifadesi önemli bir adalet vurgusudur.
İnsan mahkemelerinde hata olabilir. Bir insan yaptığından fazla suçlanabilir veya yaptığı kötülüğün bir kısmı hiç ortaya çıkmayabilir.
Allah’ın hesabı ise Kur’an’ın anlatımında eksiksiz bilgiye dayanır.
Bu yüzden kimseye yaptığı kötülükten fazlası yüklenmez; hiçbir şey de Allah’ın bilgisinden kaybolmaz.
Bu ilke aynı surenin:
“Biz onlara zulmetmedik.”
ifadesiyle uyumludur.
İlahî hesap eksik bilgiye veya kişisel öfkeye dayanmaz.
Bu Ayet “Atalarının Hatasının Cezasını Çocukları Çekecek” mi Diyor
Hayır.Ayet tam tersine her neslin kendi tercihlerinin sorumluluğunu düşündürür.
Onlar atalarının yaptığı gibi ibadet ediyor olabilirler; fakat bu, atalarının günahının genetik biçimde kendilerine aktarıldığı anlamına gelmez. Problem, kendilerinin de aynı tercihi sürdürmesidir.
Bir insan:
“Babam yanlış yaptı, o hâlde ben de cezalandırılacağım.”
diye düşünmek zorunda değildir.
Aynı şekilde:
“Atalarım iyiydi, demek ben otomatik olarak kurtuldum.”
da diyemez.
Ahlaki sorumluluk miras belgesi değildir.
İnsan kendi tercihleriyle değerlendirilir.
Atalarımızın Yanlışını Fark Ettiğimizde Ne Yapmalıyız
Önce gerçeği dürüstçe kabul etmek gerekir.Bir aile geleneğinde yanlış varsa bunu görmek, aileye ihanet değildir. İnsan:
“Atalarımız o günün şartlarında böyle düşünmüş olabilir; fakat bugün bunun yanlış olduğunu görüyorum.”
diyebilir.
Sonra yanlış sürdürülmemelidir.
Eğer geçmişten kalan haksızlık telafi edilebiliyorsa mümkün olduğu ölçüde düzeltilebilir.
Ama geçmiş kuşakları bugünün bütün bilgisine sahipmiş gibi yargılamak da her zaman adil olmayabilir. İnsanların bilgiye erişimi, şartları ve anlayışları farklıydı.
Geçmişten ders almak, geçmişe kör bağlılık kadar geçmişe kibirle bakmaktan da kaçınmayı gerektirir.
Hûd 108 ve 109 Birlikte Nasıl Okunmalıdır
Hûd 108 cennet ehlinin kesintisiz bağışa ulaşacağını anlatmıştı. Hûd 109 ise yeniden dünyaya dönerek insanların atalarından devraldıkları kulluk biçimlerini ve yaptıklarının karşılığını gündeme getirir.Bu geçiş çok anlamlıdır.
Kur’an cenneti anlattıktan sonra insanı hayal dünyasında bırakmıyor. Yeniden bugünkü tercihlerine döndürüyor.
Adeta:
“Nihai saadeti duydun; şimdi neye ve neden inandığını düşün.”
diyor.
Bir sonraki ayette, yani Hûd 110’da Hz. Musa’ya Kitap verildiği, fakat onun hakkında ihtilafa düşüldüğü; Allah’ın önceden belirlenmiş sözü olmasaydı aralarında hükmün hemen verilmiş olacağı ve insanların onun hakkında kuşku verici bir tereddüt içinde bulundukları anlatılacaktır. Böylece konu vahiy geldikten sonra insan yorumlarının ve ihtilafların nasıl ortaya çıkabildiğine geçecektir.
Sonuç: Hûd Suresi 109. Ayetin Ana Mesajı Nedir
Hûd Suresi 109. ayet, insanın en güçlü düşünsel alışkanlıklarından birini sorgular:“Biz bunu hep böyle gördük.”
Bu cümle hayatın birçok alanında karşımıza çıkar.
Dinî uygulamalarda söylenir.
Aile geleneklerinde söylenir.
Ticarette söylenir.
Toplumsal ilişkilerde söylenir.
Bazen bir davranışın neden yapıldığını sorarsınız ve cevap şudur:
“Atalarımız da böyle yapardı.”
Fakat Hûd 109 bize şunu düşündürür:
Bir şeyin uzun zamandır yapılması, neden doğru olduğunu açıklamaz.
Bu ayetin ilk büyük mesajıdır.
Gelenek insan için çok değerlidir. İnsan geçmişsiz yaşayamaz. Dilimizi, birçok ahlaki değerimizi, yemek kültürümüzü ve aile bağlarımızı önceki kuşaklardan öğreniriz. Dolayısıyla Kur’an’ın eleştirisi hafızayı yok etmek değildir.
Problem, hafızanın sorgulanamaz otoriteye dönüşmesidir.
Atalarımız insanlardı.
Sevebiliriz.
Saygı gösterebiliriz.
Onlardan çok şey öğrenebiliriz.
Ama onları yanılmaz kabul edemeyiz.
Onların da bilgileri sınırlıydı.
Onlar da hata yapabilirdi.
Bu yüzden:
“Babam böyle söyledi.”
bir düşüncenin tarihini açıklayabilir ama doğruluğunu tek başına kanıtlamaz.
İkinci büyük mesaj bunun tersini de unutmamaktır:
Yeni olan otomatik olarak üstün değildir.
İnsan modern olduğu için kendisini bütün geçmiş kuşaklardan daha akıllı sanabilir.
Bu da başka bir kibirdir.
Bugünkü insanın teknolojisi daha gelişmiş olabilir ama bu, her ahlaki kararının önceki nesillerden daha doğru olduğu anlamına gelmez.
Eski kuşaklardan öğrenilecek çok şey bulunabilir.
Dolayısıyla sağlıklı yaklaşım ne:
“Eskiler yaptı, mutlaka doğrudur.”
ne de:
“Eskiler yaptı, mutlaka yanlıştır.”
olmalıdır.
Daha doğru soru şudur:
“Bunun gerekçesi nedir?”
Üçüncü büyük mesaj, inancımızı başkalarını eleştirmeden önce kendimiz için bilinçli hâle getirmektir.
Bir Müslüman başka bir inançtaki insana:
“Sen yalnız ailenden gördüğünü yapıyorsun.”
diyebilir.
Ama karşı taraf da:
“Sen İslam’ı nereden öğrendin?”
diye sorabilir.
Eğer tek cevabımız:
“Benim ailem Müslümandı.”
ise Hûd 109’un sorusu bize de yönelmiş olur.
Bu, Müslüman ailede doğmanın değersiz olduğu anlamına gelmez. Güzel bir miras büyük nimettir.
Fakat o mirası:
öğrenmek, anlamak, düşünmek ve bilinçli biçimde sahiplenmek
insanın kendi sorumluluğudur.
Taklit olarak başlayan inanç, bilgi ve tefekkürle bilinçli imana dönüşebilir.
Dördüncü büyük mesaj aile sevgisi ile hakikat arayışını birbirine düşman yapmamaktır.
Bir insan ailesinden farklı düşündüğünde çok büyük suçluluk yaşayabilir.
“Babamı reddediyor muyum?”
diye düşünebilir.
Oysa düşünce ayrılığı her zaman sevginin reddi değildir.
İnsan:
“Seni seviyorum ama bu konuda aynı düşünmüyorum.”
diyebilir.
Bu cümle aile ilişkilerinde son derece değerlidir.
Bir çocuğu:
“Bizim gibi düşünmezsen artık bizden değilsin.”
diye tehdit etmek dış davranışı değiştirebilir; fakat gerçek inanç üretmez.
İman zorlamayla kalbe yerleştirilemez.
Beşinci büyük mesaj din ile kültürü ayırmayı öğrenmektir.
Bazı toplumlarda kültürel davranışlar zamanla dinî zorunluluk gibi sunulabilir.
Birisi:
“Bu haram.”
der.
Sorarsınız:
“Kaynağı nedir?”
Cevap:
“Bizim burada ayıp sayılır.”
olabilir.
“Ayıp”, “gelenek”, “haram” ve “farz” aynı kategori değildir.
Toplumsal nezaket kuralları değerli olabilir; ancak onları Allah’ın açık hükmüymüş gibi sunmak başka bir meseledir.
Kültür ile vahiy birbirine karıştırıldığında insan geleneğini Allah adına konuşmaya başlayabilir.
Altıncı büyük mesaj, insan yorumunu vahiy seviyesine çıkarmamaktır.
Atalardan aktarılan din anlayışının içinde yalnız vahiy değil, yıllar boyunca oluşmuş yorumlar da bulunabilir.
Âlimler büyük emek vermiş olabilir.
Onların bilgisine saygı duymak gerekir.
Fakat bir tefsir veya fıkıh yorumu:
Allah’ın kelamının kendisi değildir.
Bu yüzden farklı ilmî yorumların varlığı dinin tamamen belirsiz olduğu anlamına gelmez; insanın vahyi anlamaya çalışırken yorum ürettiğini gösterir.
Samimi yorum yanılabilir.
Yanlışını düzeltmek de erdemdir.
Yedinci büyük mesaj ataları taklit etmenin psikolojik gücünü anlamaktır.
İnsan bir düşünceyi yalnız zihninde taşımaz.
O düşüncenin içinde çocukluğu vardır.
Annesi vardır.
Babası vardır.
Mahallesi vardır.
Bayramları vardır.
Hatıraları vardır.
Bu yüzden:
“Yanlış düşünüyorsun, hemen değiş.”
demek teoride kolay, pratikte zor olabilir.
İnsanların düşüncelerini değiştirmesi bazen kimliklerini yeniden düzenlemelerini gerektirir.
Bu nedenle hakikati anlatırken merhamet, sabır ve insan psikolojisini anlama da önemlidir.
Bir fikri eleştirmek insanı aşağılamayı gerektirmez.
Sekizinci büyük mesaj karşılığın eksiksiz verilmesidir.
Ayet:
“Onların paylarını eksiltmeden vereceğiz.”
der.
Bu ifade bize ilahî hesabın eksiksizliğini hatırlatır.
İnsan dünyada:
“Kimse görmedi.”
diye düşünebilir.
Bir iyilik de görünmez kalabilir.
Bir kötülük de.
Fakat Allah’ın bilgisi açısından hiçbir şey kaybolmaz.
Bu düşünce hem uyarı hem teselli olabilir.
Gizli bir haksızlık yapan için uyarıdır.
Kimsenin görmediği iyiliği yapan için ise tesellidir.
İnsanların görmemesi, Allah’ın bilmemesi değildir.
Dokuzuncu büyük mesaj, ataların hatasını torunlara yüklememektir.
Bir insanın babası yanlış yapmış olabilir.
Dedesi başka bir inançta bulunmuş olabilir.
Bir toplumun geçmiş kuşakları büyük haksızlıklara katılmış olabilir.
Fakat bugün doğan insanın suçluluğu kanından gelmez.
Onu kendi tercihiyle değerlendirmek gerekir.
Geçmişin hatasını hatırlamak başka, torunu otomatik suçlu ilan etmek başka şeydir.
Tarih miras alınabilir; suç otomatik miras alınmaz.
Hûd 109’un bütün mesajını birkaç cümlede toplamak mümkündür:
Atana saygı duy ama onu yanılmazlaştırma. Geleneğini sev ama hakikatin yerine koyma. Yeni olanı sırf yeni olduğu için doğru sanma. Eski olanı da sırf eski olduğu için küçümseme. Din ile kültürü, vahiy ile yorumu birbirinden ayır. Başka inançtaki insanı “atalarını taklit ediyor” diye küçümsemeden önce kendi inancını ne kadar bilinçli yaşadığını sorgula. Ve yaptığın hiçbir şeyin Allah’ın eksiksiz hesabından kaybolmayacağını unutma.
Bir sonraki ayette Hûd Suresi, Hz. Musa’ya Kitap verildiği hâlde insanlar arasında onun hakkında ihtilaf çıktığını bildirecektir. Hûd 110 böylece çok önemli bir başka konuyu gündeme getirecektir: Vahyin varlığı neden bütün insanların otomatik olarak aynı yoruma ulaşmasını sağlamaz? Dinî ihtilaf her zaman kötü niyet midir? İnsan yorumu ile vahyin kendisini nasıl ayırmalıyız? Bu ayette ayrıca Allah’ın hükmünün ertelenmesi ve insanların “kuşku veren bir şüphe” içinde bulunmaları da ele alınacaktır.
Ve belki Hûd Suresi 109. ayetin bugün bize yönelttiği en güçlü soru şudur:
İnandığımız ve yaptığımız şeylerin ne kadarını gerçekten neden yaptığımızı bilerek, ne kadarını sadece “Bizim ailede hep böyleydi” diyerek sürdürüyoruz? Atalarımıza saygıyı onları yanılmaz görmekten, modern olmayı da geçmişi küçümsemekten ayırabiliyor muyuz? Ve çocuklarımıza yalnız hazır cevapları değil, doğru soruları sorabilecek kadar bilinçli bir inanç mirası bırakabiliyor muyuz?
