Hûd Suresi 105. Ayette “O Gün Geldiğinde Allah’ın İzni Olmadan Hiç Kimse Konuşamaz; Onlardan Kimi Şakî, Kimi Saîddir” İfadesi Ne Anlama Gelir 
⠀
Hûd Suresi 105. Ayet Ne Söylüyor
Ayetin anlamı genel olarak şöyledir:“O gün geldiğinde, O’nun izni olmadan hiçbir kimse konuşamaz. Onlardan kimi bedbaht, kimi de mutludur.”
Ayetin Arapçası şöyledir:
“Yevme ye’ti lâ tekellemu nefsun illâ bi-iznih. Fe-minhum şakiyyun ve saîd.”
Bir önceki ayette kıyamet gününün “sayılı bir süreye kadar ertelendiği” bildirilmişti. Hûd 105 artık bu ertelenmiş günün gerçekleştiği ana geçer. İnsanların dünyadaki bütün sosyal konumlarının ötesinde, Allah’ın mutlak hükmünün geçerli olduğu hesap sahnesi anlatılır.
“O Gün Geldiğinde” İfadesi Ne Anlama Gelir
Ayetteki “yevme ye’ti”, “o gün geldiğinde” anlamındadır ve bir önceki ayette sözü edilen kıyamet gününe işaret eder.Hûd 104:
“Onu sayılı bir süreye kadar erteliyoruz.”
demişti.
Hûd 105 ise:
“O gün geldiğinde...”
diyerek gecikmenin sonsuz olmadığını gösterir.
Bu iki ayetin birlikte verdiği ölçü çok açıktır: Kıyametin vakti insan tarafından bilinmeyebilir, fakat gerçekleşmesi Kur’an’ın anlatımında belirsiz bir ihtimal değildir.
Bu yüzden insanın görevi tarih hesaplamak değil, o günün gerçekliğini hesaba katarak yaşamaktır.
“Hiçbir Nefis Konuşamaz” Ne Anlama Gelir
Ayette:“lâ tekellemu nefsun”
denilir.
“Nefs” burada insan veya kişi anlamındadır. İfade, kıyamet gününde insanın dünya hayatında alıştığı bağımsız konuşma ve kendisini dilediği gibi savunma imkânının Allah’ın mutlak hükmü altında olduğunu gösterir.
Dünyada bir insan konuşarak gerçeği çarpıtabilir, güçlü avukatlar tutabilir, propaganda yapabilir veya başkalarını susturabilir. Ahiret hesabı ise insanın iletişim gücüyle kontrol edeceği bir mahkeme değildir.
Sözün bile Allah’ın iznine bağlı olması, insanın o gün mutlak egemen olmadığını gösterir.
Kıyamet Gününde Hiç Kimse Hiç Konuşmayacak mı
Ayetin anlamını bütün kıyamet süresince mutlak ve kesintisiz sessizlik şeklinde yorumlamak doğru olmaz.Kur’an’ın başka ayetlerinde insanların konuştuğu, birbirleriyle tartıştığı, mazeret sunduğu veya cevap verdiği sahneler anlatılır. Dolayısıyla Hûd 105’teki vurgu konuşmanın Allah’ın iznine bağlı olduğu belirli hesap sahnesidir.
Bu durumda ayetler arasında çelişki yoktur.
Kıyamet günü farklı aşamalardan oluşabilir; bazı aşamalarda konuşma vardır, bazı sahnelerde ise söz hakkı Allah’ın iznine bağlıdır.
Temel mesaj şudur:
İnsan ahirette Allah’ın hükmünü konuşma gücüyle manipüle edemez.
“Allah’ın İzni Olmadan” Ne Anlama Gelir
Ayette:“illâ bi-iznih”
yani:
“ancak O’nun izniyle”
denilir.
Bu ifade Allah’ın hesap günündeki mutlak otoritesini gösterir. Kimin konuşacağına, ne zaman konuşacağına ve hesap sürecinin nasıl gerçekleşeceğine nihai olarak Allah hükmeder.
Buradaki izin, Allah’ın bilgi edinmek için insanları sırayla dinlemesi gibi düşünülemez. Allah zaten insanın gizli ve açık bütün yaptıklarını bilir.
Konuşmaya izin verilmesi Allah’ın bilgi ihtiyacıyla değil, ilahî hesap düzeniyle ilgilidir.
Allah soru sorabilir, insan cevap verebilir veya şahadetler ortaya çıkabilir; fakat bunların hiçbiri Allah’ın bilmediği bir şeyi öğrenmesi anlamına gelmez.
Bu Ayet İnsanların Dünyada Susturulmasını Meşru Kılar mı
Hayır.“Allah’ın izni olmadan kimse konuşamaz.” ifadesi kıyamet günündeki ilahî hesap sahnesine aittir.
Buradan bir devletin, dinî liderin, aile büyüğünün veya herhangi bir kişinin:
“Ben izin vermeden konuşamazsın.”
diyerek sınırsız otorite kurma hakkı çıkarılamaz.
Allah’ın otoritesi ile insan otoritesi aynı şey değildir.
Dünyada insanların meşru ifade, savunma ve itiraz hakları vardır. Özellikle suçlanan kişinin kendisini savunabilmesi adaletin temel gereklerinden biridir.
İlahî mahşer düzeni, insan sansürüne ruhsat değildir.
Bir Mahkemede Savunma Hakkı Bu Ayetle Sınırlandırılabilir mi
Hayır.İnsan mahkemeleri yanılabilir. Hakim yanlış anlayabilir, tanık hata yapabilir, delil eksik olabilir. Bu nedenle hukukta savunma hakkı son derece önemlidir.
Allah’ın bilgisi ise eksiksizdir.
Dolayısıyla:
“Allah’ın huzurunda izin olmadan konuşulmuyor, insan mahkemesinde de sanığın konuşmasına gerek yok.”
şeklinde bir benzetme kurulamaz.
Tam tersine insanın yanılabilirliği, adil yargılama ve savunma hakkını daha gerekli hâle getirir.
İlahî bilgi eksiksizdir; insan hukuku ise eksik bilgisini adil usullerle telafi etmeye çalışmalıdır.
Ayetteki “Şakî” Ne Anlama Gelir
Ayette:“fe-minhum şakiyyun”
denilir.
“Şakî”, bağlama göre bedbaht, kötü akıbete uğrayan, mutsuz sonla karşılaşan veya kurtuluştan mahrum kalan kişi anlam alanına sahiptir.
Burada sıradan günlük:
“Bugün moralim bozuk.”
anlamındaki mutsuzluktan söz edilmez.
Konu kıyamet ve ahiret olduğu için “şakî”, ahirette kötü sonla karşılaşan kimseyi ifade eder.
Bu ayrım çok önemlidir.
Depresyondaki bir insana:
“Demek sen şakîsin.”
denilemez.
Psikolojik acı, insanın ahirette mahkûm olduğunun göstergesi değildir.
“Saîd” Ne Anlama Gelir
“Saîd” kelimesi mutluluğa, iyi sona ve kurtuluşa erişen kişi anlam alanına sahiptir.Hûd 105’te günlük neşeden çok ahiretteki nihai iyi durum söz konusudur.
Bir insan dünyada çok gülebilir, zengin ve rahat olabilir; fakat bunlar onun ahirette kesin kurtulmuş olduğunu göstermez.
Başka biri hayatı boyunca ağır sıkıntılar yaşayabilir, yas tutabilir veya psikolojik hastalıkla mücadele edebilir; bunlar da onun Allah katında kötü olduğu anlamına gelmez.
Dünyevî mutluluk ≠ ahirette saâdet garantisi.
Dünyevî üzüntü ≠ ahirette şekâvet işareti.
Depresyon veya Yoğun Üzüntü “Şakî” Olmanın İşareti midir
Hayır.Bu kelimeyi ruh sağlığı kavramlarıyla karıştırmak ciddi bir hata olur.
Depresyon tıbbi ve psikolojik boyutları bulunan gerçek bir sağlık durumudur. İnançlı bir insan da depresyon yaşayabilir, ağlayabilir, hayattan zevk almakta zorlanabilir ve profesyonel desteğe ihtiyaç duyabilir.
Böyle bir kişiye:
“Kur’an’da şakîlerden söz ediliyor; demek imanında sorun var.”
demek hem ayetin bağlamını bozar hem de insana gereksiz yük bindirebilir.
Peygamberlerin bile üzüntü ve yas yaşadığı Kur’an’da anlatılır.
Üzüntü insanlıktır; ahiret mahkûmiyeti değildir.
Dünyada Mutlu Olan İnsan “Saîd” Sayılır mı
Dünyadaki mutluluk güzeldir ve insanın nimetlerden sevinmesi başlı başına problem değildir. Fakat Hûd 105’teki “saîd” kavramı günlük mutluluk ölçümü değildir.Bir insan:
çok başarılı, sağlıklı, zengin ve neşeli
olabilir.
Bunlar nimet olabilir; fakat ahiretteki nihai durumunu tek başına göstermez.
Aynı şekilde insanın sıkıntı içinde bulunması da ilahî değersizlik kanıtı değildir.
Kur’an insanın değerini sadece dünyadaki konfor düzeyiyle ölçmez.
Dünya refahı ilahî onayın otomatik göstergesi değildir.
“Kimi Şakî, Kimi Saîd” Demek İnsanların Kaderi Baştan Zorla Belirlenmiştir mi
Ayeti insanın hiçbir gerçek tercihi bulunmadığı şeklinde anlamak doğru değildir.Hûd Suresi’nin önceki ayetlerinde defalarca insanların:
uyarıldığı, seçim yaptığı, peygamberleri reddettiği, zulmettiği, tövbeye çağrıldığı ve davranışlarından sorumlu tutulduğu
anlatılmıştır.
Eğer bütün insanlar hiçbir iradeleri bulunmadan zorla bir sonuca sürüklenseydi bu kadar geniş sorumluluk dili anlamsızlaşırdı.
Allah’ın kimin nasıl bir sonla karşılaşacağını bilmesi, insanı o tercihlere zorladığı anlamına gelmez.
İlahî bilgi ≠ insan iradesinin iptali.
Allah Kimin Şakî Kimin Saîd Olacağını Biliyorsa Neden İmtihan Var
Bu soru kader meselesinin en derin sorularından biridir.Allah’ın bilgisi zaman içinde öğrenilen insan bilgisine benzemez. İslam inancında Allah insanın bütün hayatını bilir; fakat bu bilgi insanı ahlaki tercih yapmayan bir kuklaya dönüştürmez.
İmtihan Allah’ın:
“Sonucu bilmiyorum, bakalım ne olacak.”
demesi değildir.
İmtihan, insanın gerçek seçimlerinin fiilen ortaya çıktığı ve sorumluluğunun gerçekleştiği hayat alanıdır.
Biz Allah’ın ezelî bilgisinin nasıl olduğunu bütünüyle kavrayamayabiliriz; fakat Kur’an aynı anda iki ilkeyi korur: Allah bilir ve insan sorumludur.
Birini kabul etmek için diğerini yok etmek gerekmez.
İnsan Hayattayken Birine “Sen Kesin Şakîsin” Denebilir mi
Hayır.Yaşayan bir insanın nihai ahiret durumunu bizim kesin biçimde mühürlememiz doğru değildir.
Bir insan bugün çok yanlış bir hayat yaşayabilir fakat sonra samimi biçimde tövbe edebilir.
Başka biri bugün çok iyi görünebilir fakat hayatının sonunda nasıl bir durumda olacağını biz bilemeyiz.
Bu nedenle:
“Sen kesin cehennemliksin.”
gibi ifadeler çok ağır iddialardır.
Davranış hakkında:
“Bu İslam’a göre günahtır veya zulümdür.”
denebilir.
Ama insanın nihai ahiret hükmünü kesinleştirmek başka bir şeydir.
Fiili değerlendirmek ile kişinin ebedî sonucunu ilan etmek aynı değildir.
“Şakî ve Saîd” Ayrımı İnsanları Daha Dünyadayken İki Sabit Sınıfa mı Böler
Hayır.Ayet ahirette ortaya çıkacak nihai durumdan söz eder.
Dünya hayatında insan değişebilir.
İnancını gözden geçirebilir.
Tövbe edebilir.
Yanlışını düzeltebilir.
Haksız aldığı hakkı geri verebilir.
Kendisine yapılan doğru uyarıyı sonradan kabul edebilir.
Bu nedenle yaşayan insanlara:
“Sen zaten şakî grubundasın, değişemezsin.”
demek Kur’an’ın tövbe ve hidayet çağrısıyla uyuşmaz.
Nihai hüküm sona aittir; dünya ise hâlâ seçim ve dönüş alanıdır.
Ayet Şefaat Konusuyla İlişkili midir
Ayet doğrudan şefaatin ayrıntılarını açıklamaz; ancak Allah’ın izni olmadan konuşulamaması, ahiret gününde hiçbir varlığın Allah’tan bağımsız mutlak yetki sahibi olmadığını gösteren genel tevhid ilkesiyle uyumludur.Kur’an’ın şefaatle ilgili diğer ayetlerinde de şefaatin Allah’ın izninden bağımsız olmadığı vurgulanır.
Bu nedenle:
“Falanca kişi Allah istemese bile beni kesin kurtarır.”
şeklinde bağımsız kurtarıcı anlayışı Kur’an’ın tevhid çizgisiyle bağdaşmaz.
Peygamberlere sevgi ve saygı başka, onlara Allah’tan bağımsız mutlak karar gücü vermek başka şeydir.
Bu Ayet Dünyadaki Konuşma Gücümüz Hakkında Ne Düşündürür
Dünyada söz çok büyük bir güçtür.İnsan konuşarak:
hakikati anlatabilir, barışı sağlayabilir, birinin onurunu koruyabilir veya tam tersine yalan, iftira ve propaganda ile büyük zarar verebilir.
Hûd 105, dünyada bazen çok güçlü görünen bu söz yeteneğinin bile ahirette mutlak olmadığını hatırlatır.
Bu, konuşmayı değersizleştirmez; daha sorumlu hâle getirir.
Bugün konuşabiliyoruz.
O hâlde sözümüzü:
iftira için değil doğruluk için, insanları aşağılamak için değil gerektiğinde hakkı savunmak için
kullanmalıyız.
Konuşabilmek bir güçtür; güç ise sorumluluk taşır.
Hûd 104 ve 105 Birlikte Nasıl Okunmalıdır
Hûd 104:“Biz o günü ancak sayılı bir süreye kadar erteliyoruz.”
demişti.
Hûd 105:
“O gün geldiğinde Allah’ın izni olmadan hiçbir nefis konuşamaz.”
diyor.
İlk ayet insanın zaman üzerindeki bilgisinin sınırlılığını, ikinci ayet ise o gün üzerindeki kontrolünün sınırlılığını gösterir.
Yani insan ne kıyametin tarihini belirleyebilir ne de kıyamet geldiğinde hesabı kendi istediği şekilde yönetebilir.
Bu iki ayetin mesajı insanı çaresizliğe değil bugünkü sorumluluğa yöneltir.
Çünkü bugün hâlâ konuşabiliyoruz, tövbe edebiliyoruz, hakkı geri verebiliyor ve yönümüzü değiştirebiliyoruz.
Bir sonraki ayette “şakî” olanların akıbeti ayrıntılandırılacak ve onların ateş içinde bulunacağı, orada “zefîr” ve “şehîk” olarak ifade edilen güçlü nefes ve ses tasvirlerinin yer aldığı bildirilecektir. Hûd 106’yı ele alırken bu ifadeleri gereksiz fiziksel spekülasyonlara dönüştürmeden, ahiret azabının ciddiyetini gösteren güçlü Kur’anî tasvirler olarak değerlendirmek önemli olacaktır.
Sonuç: Hûd Suresi 105. Ayetin Ana Mesajı Nedir
Hûd Suresi 105. ayet, dünyada insanın elinde çok güçlü görünen iki şeyi bir anda sınırlar:söz ve statü.
Dünyada bir insan çok konuşabilir.
Televizyonlarda görünebilir.
Milyonlarca kişiye hitap edebilir.
Mahkemede kendisini güçlü biçimde savunabilir.
Siyasi veya ekonomik nüfuzuyla anlatıyı kendi lehine değiştirebilir.
Fakat Hûd 105:
“O gün Allah’ın izni olmadan hiçbir nefis konuşamaz.”
der.
Bu ifade insana:
“Sözünün de bir sınırı var.”
diye hatırlatır.
Dünya hayatında bazen insanlar haklı oldukları için değil, daha yüksek sesle konuştukları için üstün görünürler.
Bir insan gerçeği bilmeyebilir ama son derece özgüvenli konuşabilir.
Başka biri haklı olabilir ama kendisini iyi ifade edemeyebilir.
Hûd 105’in ahiret tablosunda bu tür iletişim üstünlüklerinin hiçbiri nihai hükmü değiştiremez.
Allah’ın adaleti hitabet yarışması değildir.
Ayetin ikinci büyük mesajı, mahşer gününün insan eşitliğini görünür hâle getirmesidir.
Dünyada bazı insanların sözü diğerlerinden daha fazla dinlenir.
Bir devlet başkanının sözü milyonları etkileyebilir.
Bir zenginin erişebildiği imkânlara fakir ulaşamayabilir.
Bir ünlünün tek cümlesi bütün dünyaya yayılırken sıradan bir insanın sesi küçük çevresinde bile duyulmayabilir.
Fakat ahiret hesabında insanın değeri:
mikrofonunun büyüklüğüyle ölçülmez.
Allah’ın huzurunda herkes kulluk konumundadır.
Firavun da.
Onun halkı da.
Hz. Şuayb’ı küçümseyenler de.
Dünyada unutulmuş sıradan insan da.
Bu, ahiret öğretisinin en güçlü eşitlik boyutlarından biridir:
Hiç kimsenin makamı onu Allah’ın hükmünün üzerine çıkarmaz.
Üçüncü büyük mesaj “şakî” kavramını psikolojik mutsuzlukla karıştırmamaktır.
İnsan bazen hayatının ağır döneminden geçer.
Yakınını kaybeder.
Depresyon yaşar.
Kaygıyla mücadele eder.
İşleri kötü gider.
Sabah yataktan kalkmak bile zor gelebilir.
Bu insan Hûd 105’teki anlamıyla “şakî” ilan edilemez.
Ayetin konusu ahiretteki nihai durumdur.
Psikolojik acı ise insanın dünyadaki sağlık ve yaşam deneyiminin parçasıdır.
Bu ayrımı yapmamak din adına büyük yaralar açabilir.
Depresyondaki bir insana ihtiyacı olan şey:
suçlama değil destek, gerektiğinde de uygun profesyonel yardımdır.
Ruhsal hastalık, Allah katında değersizliğin işareti değildir.
Dördüncü büyük mesaj, aynı şekilde “saîd” kavramını dünya konforuyla karıştırmamaktır.
Bir insan sürekli tatilde olabilir.
Çok parası bulunabilir.
Sağlıklı olabilir.
İstediği şeylerin büyük bölümünü elde etmiş olabilir.
Bunlar gerçek nimetlerdir ve küçümsenmemelidir.
Ama:
“Hayatı güzel, demek Allah ondan kesin razı.”
sonucu çıkarılamaz.
Tersi de geçerlidir.
Bir insan fakir ve hasta olabilir ama bu:
“Allah onu sevmiyor.”
demek değildir.
Dünya hayatındaki konfor düzeyi ile ahiretteki nihai durum aynı ölçüm sistemi değildir.
Beşinci büyük mesaj kaderi fatalizme çevirmemektir.
Ayet sonunda insanların “şakî” ve “saîd” olarak ayrılacağından söz ediyor diye:
“O zaman zaten her şey belli, ben ne yaparsam yapayım fark etmez.”
denilemez.
Çünkü Hûd Suresi’nin önceki yüzlerce ayeti insanı sürekli:
seçmeye, tövbe etmeye, adil olmaya, zulmü bırakmaya ve doğruya yönelmeye
çağırmaktadır.
Kur’an insanı sorumlu tutuyorsa insanın tercihini anlamsız saymıyor demektir.
Allah sonucu bilir.
Ama insan kendi hayatını bilmediği bir ilahî kaydı bahane ederek yaşamaz.
Bizim açımızdan soru hâlâ şudur:
“Bugün neyi seçiyorum?”
Altıncı büyük mesaj yaşayan insanın üzerine nihai mühür basmamaktır.
Bir insan bugün yanlış yapıyor olabilir.
Çok kötü bir hayat sürüyor olabilir.
Biz davranışını eleştirebiliriz.
Gerekirse hukuk karşısında hesap vermesini isteyebiliriz.
Fakat:
“Bu insan kesinlikle sonsuza kadar mahvoldu.”
deme yetkimiz yoktur.
Hayat devam ettiği sürece tövbe ihtimali vardır.
Hûd Suresi’nde Hz. Şuayb’ın ağır yanlışlar içindeki kavmine bile:
“Rabbinizden bağışlanma dileyin ve O’na tövbe edin.”
dediğini gördük.
Demek ki insanın bugünkü hatası ile nihai hükmü aynı şey değildir.
Yedinci büyük mesaj konuşma hakkının dünyadaki değerini fark etmektir.
Ahirette söz Allah’ın iznine bağlıdır.
Bugün ise bize konuşma imkânı verilmiştir.
O hâlde bu imkânı nasıl kullanıyoruz?
Bir insan hakkında doğruluğunu bilmediğimiz şeyi yayıyor muyuz?
Öfkelenince iftira ediyor muyuz?
İnternette karşımızdakini insanlık değerinden düşürüyor muyuz?
Yoksa sözümüzü:
doğruyu söylemek, özür dilemek, teşekkür etmek, bir hakkı savunmak ve insanları barıştırmak
için mi kullanıyoruz?
Bir gün söz hakkımızın bile tamamen bize ait olmadığını hatırlamak, bugünkü dilimizi daha dikkatli hâle getirebilir.
Sekizinci büyük mesaj ilahî hesap ile insan mahkemesini karıştırmamaktır.
Allah insanın içini bilir.
İnsan mahkemesi bilmez.
Allah bütün delilleri bilir.
İnsan onları toplamak zorundadır.
Allah yanılmaz.
İnsan yanılabilir.
Bu nedenle dünyadaki hukuk sistemlerinde:
savunma hakkı, delil, bağımsız yargılama ve masumiyet ilkeleri
önemlidir.
“Allah gerçeği biliyor.”
demek insan mahkemesinde delil göstermenin yerine geçmez.
Birini suçluyorsak bunu ispatlamak zorundayız.
Allah’ın bilgisi insanın keyfî hükmüne yetki vermez.
Dokuzuncu büyük mesaj ise ayetin bizi şu çok temel soruya götürmesidir:
Dünyada hangi sonuç için yaşıyoruz?
İnsan hayatını yalnız:
para, şöhret, konfor veya insanların alkışı
üzerinden kurarsa bütün değer ölçülerini bu dünyaya sıkıştırabilir.
Hûd 105 ise daha uzun bir perspektif açar.
Bir gün insanın:
kaç takipçisi olduğu, kaç evi bulunduğu veya kaç kişinin ondan korktuğu
nihai ölçü olmayacaktır.
Asıl mesele Allah’ın huzurundaki durumudur.
Bu, dünyayı küçümsemek değildir.
Tam tersine dünyadaki her davranışı daha anlamlı hâle getirir.
Çünkü bugün söylediğin söz, verdiğin hak, yaptığın haksızlık ve gösterdiğin merhamet nihai hesabın parçası olabilir.
Hûd 105’in bütün mesajını birkaç cümlede toplamak mümkündür:
Ahirette insan mutlak söz sahibi değildir.
Allah’ın izni dışında hiçbir otorite bağımsız değildir.
Bu hükmü dünyada insanları susturma bahanesi yapma.
Şakîliği depresyonla, saîdliği dünya neşesi veya zenginliğiyle karıştırma.
Allah’ın bilgisi insan iradesini anlamsızlaştırmaz.
Yaşayan insanın nihai hükmünü kendi elinle mühürleme.
Ve bugün konuşabiliyorken sözünü hakikat, merhamet ve adalet için kullan.
Bir sonraki ayette Hûd Suresi, bu ayrımın ilk tarafını açıklayacak ve “Şakî olanlar ateştedir; orada onlar için zefîr ve şehîk vardır” buyuracaktır. Bu ifadeleri ele alırken Kur’an’ın güçlü ahiret tasvirini ciddiye almak, fakat ayetin vermediği biyolojik veya fiziksel ayrıntıları üretmemek gerekecektir.
Ve belki Hûd Suresi 105. ayetin bugün bize yönelttiği en güçlü soru şudur:
Dünyada konuşma ve kendimizi savunma imkânımız varken sözümüzü nasıl kullanıyoruz? Bir insan üzgün veya depresyonda olduğunda onu manevî açıdan mahkûm mu ediyoruz, yoksa acısını anlamaya mı çalışıyoruz? Ve Allah’ın kimin nihai olarak “şakî” veya “saîd” olduğunu bildiğini kabul ederken, başka insanların ebedî hükmünü kendi elimizle vermekten kaçınabilecek kadar tevazu gösterebiliyor muyuz?
