Hûd Suresi 103. Ayette “Bunda Ahiret Azabından Korkan Kimse İçin Elbette Bir İbret Vardır; O Gün Bütün İnsanların Toplanacağı ve Herkesin Hazır Bulunacağı Bir Gündür” İfadesi Ne Anlama Gelir 
⠀
Hûd Suresi 103. Ayet Ne Söylüyor
Ayetin anlamı genel olarak şöyledir:“Şüphesiz bunda, ahiret azabından korkan kimse için mutlaka bir ibret vardır. İşte o, insanların kendisi için toplanacağı bir gündür ve o, herkesin hazır bulunacağı bir gündür.”
Ayetin Arapçası şöyledir:
“İnne fî zâlike le-âyeten limen hâfe azâbe’l-âhireh. Zâlike yevmun mecmûun lehu’n-nâsu ve zâlike yevmun meşhûd.”
Hûd 102’de Allah’ın zulmeden toplumları yakalamasının ağır olduğu bildirilmişti. Hûd 103 ise bu tarihsel anlatıların neden önemli olduğunu açıklayarak bizi ahiret ve hesap bilincine yöneltir. Geçmişte yaşananlar yalnız geçmişin dosyası değildir; insanın kendi geleceğini düşünmesine vesile olan bir ayet, yani işaret ve ibret olarak sunulur.
“Bunda Elbette Bir Ayet Vardır” Ne Anlama Gelir
Buradaki “âyet” kelimesi yalnız Kur’an’daki numaralandırılmış cümle anlamında değildir. İşaret, delil, düşündürücü gösterge ve ibret anlam alanına da sahiptir.“Bunda” denildiğinde önceki ayetlerde anlatılan toplumların akıbetine ve Allah’ın adaletine işaret edilir. Kur’an okuyucusuna adeta şöyle der:
“Bu kıssaların arkasındaki ahlaki anlamı gör.”
Bir toplumun gücü, serveti veya yerleşik düzeni onu sınırsız kılmamıştır. Bu tarihsel anlatılar, insanın dünya hayatının nihai hesap yeri olmadığını fark etmesi için bir işaret hâline gelir.
Ancak işaretin bulunması, herkesin onu aynı şekilde değerlendireceği anlamına gelmez.
Neden “Ahiret Azabından Korkan Kimse İçin” Deniliyor
Ayette:“limen hâfe azâbe’l-âhireh”
yani:
“Ahiret azabından korkan kimse için”
denilir.
Buradaki korku, insanın sürekli panik içinde yaşaması anlamına gelmez. Asıl vurgu hesabı ciddiye almak, yaptıklarının sonuçsuz olmadığını bilmek ve ahireti gerçek bir sorumluluk alanı olarak görmektir.
Ahireti hiç hesaba katmayan kişi geçmiş kavimlerin anlatısını yalnız eski bir hikâye olarak okuyabilir. Ahiret sorumluluğunu önemseyen kişi ise aynı anlatıda kendi hayatına dönük bir uyarı görebilir.
Bu nedenle ayetin mesajı korkunun kendisini kutsallaştırmak değil, sorumluluk bilincini uyandırmaktır.
Allah’tan ve Ahiretten Korkmak Sürekli Endişeli Yaşamak mıdır
Hayır.Dinî korku ile psikolojik kaygı bozukluğunu birbirine karıştırmamak gerekir.
Bir insan Allah’a karşı sorumluluk taşıdığı hâlde huzurlu, umutlu ve dengeli yaşayabilir. Aynı şekilde yoğun anksiyete yaşayan birinin durumu da otomatik olarak:
“İmanı zayıf.”
diye açıklanamaz.
Kur’an’da korku yanında umut, rahmet, sevgi, bağışlanma ve tevekkül de vardır. Hûd Suresi’nde yalnız birkaç ayet önce Allah Rahîm ve Vedûd olarak tanıtılmıştı.
Bu nedenle sağlıklı ahiret bilinci:
“Her an korkudan titremeliyim.”
değil:
“Yaptıklarımın hesabı var; bu yüzden daha dürüst ve adil yaşamalıyım.”
şeklinde anlaşılmalıdır.
Geçmiş Kavimlerin Kıssaları Ahiretin Delili midir
Hûd 103 geçmiş kıssalarda ahiret açısından bir ayet ve ibret bulunduğunu söyler.Buradaki bağlantı şudur: Dünya hayatında güç sahibi olan bazı insanlar geçici olarak hesap vermekten kaçabilir. Bazı adaletsizlikler dünyada tam olarak karşılığını bulmayabilir. Kur’an ise tarihteki ilahî hüküm örneklerini, daha büyük ve nihai hesap fikrine yönelten işaretler olarak sunar.
Ancak bu ayeti:
“Bir harabe gördüm, böylece bütün ahiret ayrıntılarını bilimsel olarak kanıtladım.”
şeklinde okumak gerekmez.
Kur’an’ın yaptığı şey daha çok teolojik ve ahlaki bir çıkarımdır: Dünya nihai hesap yeri değildir; insanın yaptıkları daha büyük bir hesap ufkuna sahiptir.
Bir İşaret Herkesi İnanmaya Mecbur Eder mi
Hayır.Ayet özellikle:
“Ahiret azabından korkan kimse için”
diyerek insanın işarete nasıl yaklaştığının da önemli olduğunu gösterir.
Aynı tarihi iki kişi okuyabilir. Biri yalnız siyasi ve ekonomik nedenlerle ilgilenir; diğeri bunların yanında ahlaki ve metafizik bir anlam da görür.
Bu yüzden:
“Ben bu delili güçlü buldum; sen de mutlaka aynı sonucu çıkarmalısın.”
demek her durumda doğru değildir.
İnsanlar farklı delilleri farklı biçimde değerlendirebilir.
Bu, hakikatin olmadığı anlamına gelmez; yalnızca delilin insan iradesini mekanik olarak ortadan kaldırmadığını gösterir.
“O Gün İnsanlar Toplanacaktır” Ne Anlama Gelir
Ayette:“zâlike yevmun mecmûun lehu’n-nâs”
denilir.
Genel anlamıyla:
“O, insanların kendisi için toplanacağı bir gündür.”
Bu, kıyamet ve hesap günündeki genel toplanmayı ifade eder.
Dünya hayatında insanlar farklı zamanlarda, farklı coğrafyalarda ve farklı toplumlarda yaşamış olabilir. Ahiret tasvirinde ise bütün insanlığın hesap için bir araya gelmesi söz konusudur.
Bu fikir son derece güçlü bir eşitlik mesajı da taşır.
Dünyada biri kral, diğeri işçi olabilir. Biri tanınmış, diğeri tamamen anonim olabilir. Fakat hesap karşısında herkes kul olarak bulunur.
“Bütün İnsanların Toplanması” Sosyal Statülerin Değerini Yok mu Eder
Dünyevî görevler tamamen değersiz değildir. Bir doktorun, yöneticinin, öğretmenin veya işçinin dünyada farklı sorumlulukları bulunabilir.Ancak ahiret perspektifi bu makamların insanın mutlak değerini belirlemediğini gösterir.
Bir kral da hesap verir.
Bir işçi de hesap verir.
Bir zengin de hesap verir.
Bir fakir de hesap verir.
Fakat herkes aynı imkâna ve aynı sorumluluk düzeyine sahip olmadığı için hesabın ayrıntısının da Allah’ın tam adaletiyle yapılacağı düşünülür.
Ahirette eşit kulluk, dünyadaki farklı sorumlulukların yok sayılması değildir; hiç kimsenin hesabın üzerinde olmadığını gösterir.
“Meşhûd Gün” Ne Anlama Gelir
Ayet:“ve zâlike yevmun meşhûd”
der.
“Meşhûd”, hazır bulunulan, şahit olunan ve göz önünde gerçekleşen anlam alanına sahiptir.
Bu nedenle kıyamet günü insanların hazır bulunduğu, kaçırılmayacak ve gizli kalmayacak büyük buluşma günü olarak tasvir edilir.
Burada ayrıntıları ayetin söylemediği şekilde çoğaltmamak gerekir. Ayet bize bütün mahşer sahnesinin teknik düzenini anlatmıyor.
Temel mesaj nettir:
Hesap, kimsenin dışında kalacağı önemsiz bir olay değildir.
İnsan dünya hayatında kendisini kalabalık içinde görünmez hissedebilir; ahiret tasvirinde ise sorumluluğundan kaçan bir anonimlik yoktur.
“Herkesin Hazır Bulunacağı Gün” İnsanın Mahremiyetinin Ortadan Kalkacağı Anlamına mı Gelir
Bu ifade ilahî hesap bağlamındadır ve insanlara dünyada birbirlerinin mahremiyetini araştırma yetkisi vermez.Allah’ın insanın gizlisini ve açığını bilmesi başka bir şeydir; insanların:
“Nasıl olsa ahirette her şey ortaya çıkacak, o hâlde ben de senin özel hayatını araştırabilirim.”
demesi başka şeydir.
İnsanların mahremiyet hakkı, hukuki delil ilkeleri ve özel hayatın korunması dünyadaki ahlaki düzenin parçasıdır.
İlahî hesap ≠ insanlara sınırsız gözetim yetkisi.
Bir suç şüphesinin hukuka uygun biçimde soruşturulması ayrı, insanların merak nedeniyle birbirlerinin özel hayatlarını takip etmesi ayrıdır.
Ahiret Hesabı Neden Gereklidir
Kur’an perspektifinden bakıldığında ahiret, özellikle tamamlanmamış dünya adaleti açısından büyük önem taşır.Dünyada her suçlu yakalanmaz.
Her mağdur hakkını geri alamaz.
Bazı insanlar işledikleri büyük kötülüklerin hesabını vermeden ölebilir.
Bazı mağdurlar ise hayatları boyunca adalet göremeyebilir.
Eğer insanın bütün hikâyesi ölümle sona erseydi birçok adalet dosyası sonsuza kadar açık kalmış olurdu.
Kur’an’ın ahiret öğretisi, nihai adaletin dünya mahkemelerinin kapasitesinden daha geniş olduğunu söyler.
Bu, insan hukukunu gereksiz kılmaz; onun sınırlarını gösterir.
“Nasıl Olsa Ahirette Hesap Var” Deyip Dünyadaki Adaleti Erteleyebilir miyiz
Hayır.Ahiret inancını:
“Mağdur biraz sabretsin; dünyada bir şey yapmaya gerek yok.”
şeklinde kullanmak doğru değildir.
Bir insan haksızlığa uğradıysa mümkünse hakkı dünyada da korunmalıdır. Suç araştırılmalı, delil değerlendirilmelidir ve mağdur desteklenmelidir.
Ahiretin nihai adaleti, insanın dünyevî adalet yükümlülüğünün yerine geçmez.
Tam tersine:
“Bir gün ben de hesap vereceğim.”
bilinci, hâkimi daha adil olmaya, yöneticiyi yetkisini dikkatli kullanmaya, tüccarı daha dürüst davranmaya ve sıradan insanı başkasının hakkından sakınmaya teşvik etmelidir.
Ahiret inancı adaleti erteleme bahanesi değil, adalet motivasyonu olmalıdır.
Ahiret Bilinci İnsanın Günlük Hayatını Nasıl Değiştirebilir
Ahiret düşüncesi yalnız ölüm ve mezar konuşmak değildir. Çok günlük ve somut davranışlara etki edebilir.Bir insan:
“Kimse fark etmez.”
diye hile yapacakken kendisini durdurabilir. Yetkisini kötüye kullanabilecekken hesap bilinciyle sınır koyabilir. Başkasının hakkını kolayca yiyebileceği bir fırsatta:
“Bu, görünmez kalmayacak.”
diye düşünebilir.
Bu nedenle ahiret inancının güçlü toplumsal yönlerinden biri iç denetimdir.
Kanun insanı her yerde izleyemez.
Kamera her davranışı kaydedemez.
Ama hesap bilinci kişinin yalnız kaldığında da adil davranmasına yardımcı olabilir.
Ahiret Korkusu İnsanları Kontrol Etmek İçin Kullanılabilir mi
Kullanılabilir; fakat böyle kullanılması doğru olduğu anlamına gelmez.Tarih boyunca dinî korkular insanların üzerinde otorite kurmak için kötüye kullanılabilir. Bir kişi:
“Beni dinlemezsen cehenneme gidersin.”
diyerek kendi kişisel görüşünü ilahî hüküm hâline getirmeye çalışabilir.
Bu ciddi bir tehlikedir.
Hûd 103 ahiret hesabını hatırlatır; fakat sıradan bir insanın kendisini cennetin ve cehennemin kapı görevlisi ilan etmesine izin vermez.
Bir dinî öğretici ayetleri ve dinî görüşleri açıklayabilir. Ancak belirli yaşayan insanların nihai ahiret hükmünü Allah adına kesinleştirmek konusunda son derece dikkatli olmalıdır.
Ahiret inancı vicdanı uyandırmak içindir; insanları kişisel otoriteye bağlamak için değil.
“Ahiret Azabından Korkmak” Allah’ın Rahmetine Güvenmemek midir
Hayır.Korku ve umut İslamî ahlakta birbirini dışlayan kavramlar değildir.
İnsan Allah’ın rahmetinden umut ederken yaptıklarının sorumluluğunu da ciddiye alabilir.
Sadece korku olursa umutsuzluk tehlikesi doğabilir. Sadece:
“Nasıl olsa affedilirim.”
düşüncesi olursa sorumsuzluk gelişebilir.
Sağlıklı denge:
“Allah’ın rahmeti geniştir; fakat ben de yaptıklarımdan sorumluyum.”
bilincidir.
Hûd 90’daki Rahîm ve Vedûd vurgusuyla Hûd 103’teki ahiret korkusu birlikte okunduğunda bu denge açıkça görülür.
Kıyamet Gününün Tarihini Bu Ayetten Çıkarmak Mümkün müdür
Hayır.Hûd 103 kıyamet gününün gerçekliğini ve insanların orada toplanacağını bildirir; tarihini vermez.
Buradan sayı hesapları, gizli kodlar veya harflerin numerolojik değerleri üzerinden:
“Kıyamet şu yılda olacak.”
sonucuna ulaşılamaz.
Kur’an’ın başka yerlerinde de kıyametin vaktinin insanlara açık bir takvim olarak verilmediği görülür.
Bu nedenle ahiret bilincinin amacı tarih tahmini yapmak değil, bugünkü hayatı sorumlulukla yaşamaktır.
İnsan kıyametin tarihini bilmeden de dürüst olabilir.
Kıyamet Günü Herkes Aynı Şekilde mi Hesap Verecek
Hûd 103 herkesin toplanacağını bildirir; fakat herkesin şartlarının, bilgisinin ve sorumluluğunun aynı olduğunu söylemez.İslam’ın adalet anlayışında insanın:
bildiği, yapabildiği, niyeti, imkânı ve içinde bulunduğu şartlar
önemlidir.
Bir çocukla yetişkinin, zorlananla özgür iradeyle hareket edenin veya hakikate sağlıklı biçimde ulaşabilenle ulaşamayanın şartları aynı değildir.
Bu ayrıntıların nihai değerlendirmesi Allah’a aittir.
Dolayısıyla:
“Herkes toplanacak.”
ifadesi:
“Herkes hiçbir fark gözetilmeden aynı ölçüde suçlanacak.”
demek değildir.
Evrensel hesap, bireysel adaleti ortadan kaldırmaz.
Hûd 102 ve 103 Birlikte Nasıl Okunmalıdır
Hûd 102:“Rabbin zulmeden şehirleri yakaladığında işte böyle yakalar.”
demişti.
Hûd 103 ise:
“Bunda ahiret azabından korkan kimse için bir ayet vardır.”
diyor.
Yani geçmişteki ilahî hüküm anlatıları okuyucuyu yalnız:
“Bu toplumlara ne oldu?”
sorusunda bırakmıyor.
Daha büyük soruya götürüyor:
“Benim nihai hesabım ne olacak?”
Bu geçiş son derece önemlidir. Çünkü insan geçmiş kavimlere bakıp kendisini güvenli tarafta sanabilir. Kur’an ise bakışı tekrar okuyucuya çevirir.
Bir sonraki ayette, bu büyük günün hemen gerçekleşmemesinin unutulduğu anlamına gelmediği açıklanacak ve “Biz onu yalnızca sayılı bir süreye kadar erteliyoruz” denilecektir. Böylece Hûd 104, gecikme ile iptal arasındaki farkı gündeme getirecektir.
Sonuç: Hûd Suresi 103. Ayetin Ana Mesajı Nedir
Hûd Suresi 103. ayet, önceki kıssaları yeni bir bakış açısından okumamızı ister.Nûh kavminin sonunu okuduk.
Âd’ı okuduk.
Semûd’u okuduk.
Lût kavmini okuduk.
Medyen’i ve Firavun düzenini okuduk.
Bütün bunlardan sonra insan kolayca:
“Ne kötü toplumlarmış.”
deyip kitabı kapatabilir.
Fakat Hûd 103 buna izin vermez.
Ayet adeta:
“Onlara bakıp sadece onları yargılama; kendi geleceğini de düşün.”
der.
İşte ilk büyük ders budur.
Kur’an kıssası yalnız başkasının ahlakını incelemek için değildir. Okuyucunun kendisine tuttuğu aynadır.
Hz. Şuayb'ın kavmi terazide hile yaptıysa soru:
“Onlar neden böyleydi?”
kadar:
“Ben hakkı eksiltiyor muyum?”
olmalıdır.
Firavun’un çevresi yanlış lidere körü körüne uyduysa soru:
“Onlar nasıl böyle yaptılar?”
kadar:
“Ben sevdiğim insanın yanlışını görebiliyor muyum?”
olmalıdır.
İşte ibret budur.
Geçmişi yalnız seyretmek değil, geçmiş üzerinden bugünkü kendini okumaktır.
Ayetin ikinci büyük mesajı ahiret bilincinin dünyadan kaçış olmadığıdır.
Bazen ahiret inancı yanlış biçimde:
“Dünya önemsiz, hiçbir şeyle ilgilenmeyelim.”
şeklinde anlaşılabilir.
Oysa Hûd Suresi boyunca tam tersini gördük.
Kur’an teraziyi konuştu.
Ticareti konuştu.
İnsan hakkını konuştu.
Liderliği konuştu.
Zulmü konuştu.
Yani ahiret bilinci insanı dünyadan uzaklaştırmak yerine dünyadaki davranışını ciddileştirmelidir.
Çünkü dünya önemsiz olsaydı burada yaptığımız davranışlardan hesap vermemizin anlamı olmazdı.
Dünya geçicidir ama önemsiz değildir.
Ahiret bilinci dünyayı değersizleştirmez; ona sorumluluk anlamı kazandırır.
Üçüncü büyük mesaj gizli kalan haksızlıkların gerçekten gizli kalmadığıdır.
Dünyada bazı şeyleri kimse öğrenmeyebilir.
Bir insan şirket hesabında küçük bir hile yapabilir.
Bir kişi başkasının hakkını gizlice yiyebilir.
Bir yönetici kendisine verilen yetkiyi kimsenin fark etmediği biçimde kötüye kullanabilir.
Birisi yaptığı kötülüğü iyi bir görüntüyle yıllarca örtebilir.
Hûd 103 ise bütün insanlığın toplanacağı meşhûd bir gün olduğunu söyler.
Bu inancın ahlaki gücü büyüktür:
“Kimse görmedi.”
ile:
“Kimsenin hesabı yok.”
aynı şey değildir.
Fakat bu bilinç bizi başkalarının gizlisini araştırmaya değil, kendi gizli davranışlarımızı düzeltmeye yöneltmelidir.
Dördüncü büyük mesaj mazlum için umuttur.
Ahiret hesabı yalnız suçlu için tehdit değildir.
Haksızlığa uğrayıp hakkını alamadan ölen insan açısından da nihai adalet umududur.
Bir insan yıllarca zulme uğrayabilir ve dünyada tam adalet göremeyebilir.
Bu acıyı küçültmez.
Fakat Kur’an ona:
“Dosyan kapanmadı.”
der.
İnsan mahkemesi başarısız olmuş olabilir.
Tanık bulunamamış olabilir.
Fail güçlü olduğu için cezasız kalmış olabilir.
Ama Kur’an’ın ahiret perspektifinde nihai hesap eksik kalmaz.
Bu nedenle ahiret inancı yalnız korku değil, aynı zamanda adalet umududur.
Beşinci büyük mesaj, güç sahiplerinin ahiret karşısında ayrıcalıklı olmadığını anlamaktır.
Dünyada bazı insanların önünde kapılar açılır.
Parası vardır.
Çevresi vardır.
Makamı vardır.
Kendisini koruyacak insanlar vardır.
Hukuku bile etkileyebilir.
Fakat Hûd 103:
“İnsanlar toplanacak.”
der.
Bu ifade son derece eşitleyicidir.
Firavun da gelecek.
Onun sıradan tebaası da.
Zengin de.
Fakir de.
Meşhur olan da.
Hayatı boyunca kimsenin tanımadığı insan da.
Dünya hiyerarşileri, Allah huzurunda insanı hesapsız bırakacak dokunulmazlık üretmez.
Altıncı büyük mesaj ahiret korkusunu sağlıksız korku kültürüne çevirmemektir.
Bir çocuk sürekli:
“Bunu yaparsan Allah seni yakar.”
diliyle yetiştirilirse Allah tasavvuru yalnız tehdit üzerine kurulabilir.
Oysa Kur’an:
rahmeti,
bağışlanmayı,
sevgiyi,
adaleti
ve sorumluluğu
birlikte anlatır.
Allah’ın azabını tamamen yok saymak doğru olmadığı gibi Allah’ı yalnız korku nesnesine çevirmek de eksik bir din anlayışı üretir.
Hûd 103'ün istediği korku, insanı felç eden korku değil, zulme karşı fren olan sorumluluk duygusudur.
Yedinci büyük mesaj hesap gününü tarih hesaplarına indirmemektir.
İnsan bazen kıyametin tam tarihini öğrenmeye, sayılardan veya gizli kodlardan sonuç çıkarmaya büyük enerji harcar.
Fakat Kur’an’ın ahlaki sorusu daha basittir:
“Bugün nasıl yaşıyorsun?”
Kıyametin 10 yıl sonra mı, 1000 yıl sonra mı olduğunu bilmek insanın şu anda müşterisini kandırmasını doğru yapmaz.
Kıyametin tarihini bilmeden de kul hakkından sakınılabilir.
Bu nedenle en yararlı hazırlık gizli tarih aramak değil, açık sorumluluğu yerine getirmektir.
Sekizinci büyük mesaj, hesap gününün insan özgürlüğüne anlam kazandırmasıdır.
Eğer insanın yaptığı hiçbir tercihin nihai önemi olmasaydı ahlaki sorumluluğun anlamı zayıflardı.
Kur’an ise insana:
“Seçimin önemlidir.”
der.
Birine merhamet etmen önemlidir.
Haksızlığa katılmaman önemlidir.
Parayı nasıl kazandığın önemlidir.
Gücünü nasıl kullandığın önemlidir.
Kimsenin görmediği yerde ne yaptığın önemlidir.
Ahiret fikri insan hayatını küçültmez; tam tersine küçük görünen davranışlara bile nihai ahlaki anlam verir.
Dokuzuncu büyük mesaj ise hesabı hatırlarken rahmeti unutmamaktır.
Aynı Hûd Suresi bize:
“Rabbin Rahîm ve Vedûd’dur.”
dedi.
Şimdi:
“Ahiret azabından korkan...”
diyor.
Bu iki ifade birlikte okunmalıdır.
İnsan:
“Nasıl olsa Allah merhametlidir.”
deyip zulmü önemsememelidir.
Ama:
“Ben hata yaptım, artık dönüş yok.”
diye Allah’ın rahmetinden de ümit kesmemelidir.
Sağlıklı dinî bilinç iki hakikati birlikte taşır:
Hesap gerçektir ve rahmet gerçektir.
Bu denge insanı hem sorumsuzluktan hem umutsuzluktan korur.
Hûd 103’ün bütün mesajını birkaç cümlede toplamak mümkündür:
Geçmiş kıssaları yalnız geçmişe ait hikâyeler olarak okuma.
Ahireti sürekli psikolojik korku hâline dönüştürme.
Dünya adaletini “nasıl olsa ahirette” diyerek ihmal etme.
Allah’ın hesabını insanlara sınırsız gözetim yetkisi olarak kullanma.
Kıyametin tarihini hesaplamaya çalışmak yerine bugünkü sorumluluğunu düzelt.
Ve bütün insanların bir gün aynı hesap ufkunda toplanacağını bilerek gücünü, paranı ve makamını mutlaklaştırma.
Bir sonraki ayette bu büyük günün henüz gerçekleşmemiş olması hakkında önemli bir açıklama gelecektir:
“Biz onu ancak sayılı bir süreye kadar erteliyoruz.”
Hûd 104 böylece çok önemli bir yanılgıyı ele alacaktır: Bir şeyin gecikmesi onun hiç gerçekleşmeyeceği anlamına gelmez. Ancak bu ifadeden kıyametin tarihini hesaplamak, gizli takvimler oluşturmak veya belirli yılları kesin ilan etmek de mümkün değildir.
Ve belki Hûd Suresi 103. ayetin bugün bize yönelttiği en güçlü soru şudur:
Geçmiş kavimlerin kıssalarını okurken yalnız “Onlar ne kadar yanlış yapmış” mı diyoruz, yoksa “Benim hesabımda ne var?” diye de düşünüyor muyuz? Kimsenin görmediği yerde yaptığımız davranışları da bir gün hesap vereceğimiz bilinciyle değerlendirebiliyor muyuz? Ve ahireti yalnız korkulacak bir son olarak değil, dünyada yarım kalan adaletin tamamlanacağı ve hiçbir insanın makamıyla hesabın dışına çıkamayacağı bir gün olarak görebiliyor muyuz?
