Bakara Suresi 67. Ayette “Hani Musa Kavmine, ‘Allah Size Bir İnek Kesmenizi Emrediyor’ Demişti de Onlar ‘Bizimle Alay mı Ediyorsun?’ Demişlerdi. Musa da ‘Cahillerden Olmaktan Allah’a Sığınırım’ Demişti” İfadesi Ne Anlama Gelir Ve İnek Kesme Emri Neden Verildi, Hz. Musa’ya “Bizimle Alay mı Ediyorsun?” Denilmesi, İlahi Emri Gereksiz Yere Karmaşıklaştırmak, Soru Sormak İle İşi Yokuşa Sürmek Arasındaki Fark, Dini Vesvese, Aşırı Ayrıntı Arayışı, İtaat, Akıl Ve Basit Bir Görevin İnsan Tarafından Nasıl Zorlaştırılabildiği Açısından Nasıl Anlaşılmalıdır 
Bakara Suresi 67. Ayet Ne Söyler
Bakara Suresi'nin altmış yedinci ayetinde anlam olarak şöyle buyrulur:
“Hani Musa kavmine, ‘Allah size bir inek kesmenizi emrediyor.’ demişti. Onlar, ‘Bizimle alay mı ediyorsun?’ dediler. Musa da, ‘Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım.’ dedi.”
Bu ayet, Bakara Suresi'ne adını veren inek kıssasının başlangıcıdır.
İlk emir son derece kısadır:
Bir inek kesin.
Fakat topluluğun ilk cevabı itaat değil, şaşkınlık ve kuşkudur:
“Bizimle alay mı ediyorsun?”
Bundan sonraki ayetlerde ise sorular artacak:
Nasıl bir inek?
Kaç yaşında?
Rengi ne?
Ne özellikte?
Ve başlangıçta oldukça genel olan emir giderek daha ayrıntılı hâle gelecektir.
Bu yüzden kıssa sadece bir hayvanın kesilmesini değil, insanın basit bir yükümlülüğü nasıl karmaşıklaştırabildiğini de anlatır.
Allah Neden Bir İnek Kesilmesini Emrediyor
Bakara 67 tek başına bu emrin sebebini açıklamaz.
Kıssanın ilerleyen ayetlerinde öldürülmüş bir insan ve onun katilinin ortaya çıkarılmasıyla ilgili bağlantı kurulacaktır.
Dolayısıyla henüz 67. ayette:
“İnek kesin.”
emrinin bütün gerekçesi açıklanmış değildir.
Bu çok önemlidir.
İnsan bazen bir emrin hikmetini daha ilk anda bütünüyle bilmeyebilir.
Ama kıssanın devamı, emrin anlamsız olmadığını gösterecektir.
Bu nedenle burada:
“Neden?”
sorusunun cevabı gecikmiştir; yok değildir.
“Bizimle Alay mı Ediyorsun?” Sözü Neden Problemli Görülüyor
Çünkü Hz. Musa:
“Allah size emrediyor.”
demektedir.
Buna karşı:
“Bizimle alay mı ediyorsun?”
cevabı, peygamberin tebliğini ciddiye almamak anlamına gelebilir.
Bu ifade:
şaşkınlık,
şüphe,
güvensizlik
taşıyor olabilir.
Fakat bağlamda sorun, sadece şaşırmaları değildir.
Daha derin problem, ilahi bir emri ilk anda alay ihtimaliyle karşılamalarıdır.
Hz. Musa'nın cevabı da bu yüzden nettir:
“Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım.”
Yani dini sorumlulukla alay etmek, peygamberlik ahlakına yakışmaz.
Hz. Musa’nın “Cahillerden Olmaktan Allah’a Sığınırım” Sözü Ne Demektir
Buradaki “cahillik” sadece:
bilgi eksikliği,
okumamışlık,
zeka yetersizliği
anlamına gelmez.
Kur’an dilindeki cehl çoğu zaman:
ölçüsüz davranmak,
haddi aşmak,
uygunsuz tavır göstermek,
aklın ve ahlakın gereğine aykırı hareket etmek
anlamlarını da taşıyabilir.
Hz. Musa'nın söylediği:
“Bir peygamber olarak Allah adına ciddi bir emir bildirirken sizinle alay edecek kadar ölçüsüz davranmaktan Allah'a sığınırım.”
anlamına yaklaşır.
Dolayısıyla ayet akıl yürütmeyi değil, ciddiyetsizliği eleştirir.
Soru Sormak Yanlış Mıdır
Hayır.
Bu kıssanın en yanlış okumalarından biri:
“Din konusunda soru sormayın.”
sonucuna varmaktır.
Kur’an'ın kendisi birçok yerde:
düşünmeyi,
akletmeyi,
delil istemeyi,
öğrenmeyi
teşvik eder.
Bir insan:
“Bu hükmün anlamı nedir?”
diye sorabilir.
“Bunu nasıl uygulayacağım?”
diye açıklama isteyebilir.
Bunlar meşru olabilir.
Sorun soru sormak değil, sorunun işlevinin ne olduğudur.
Soru anlamak için mi?
Yoksa sorumluluğu geciktirmek için mi?
Soru Sormak İle İşi Yokuşa Sürmek Arasındaki Fark Nedir
Bu fark niyet ve sonuçta ortaya çıkar.
Anlamak için soran kişi:
cevabı aldığında ilerler.
İşi yokuşa süren kişi ise:
cevaptan sonra yeni engel üretir.
Örneğin:
“Ne yapmalıyım?”
diye sorar.
Cevap gelir.
Sonra:
“Tam olarak ne zaman?”
Sonra:
“Hangi renkte?”
Sonra:
“Şu özellik de gerekli mi?”
Soruların her biri tek başına makul görünebilir.
Ama bütün süreç, açık görevi sürekli ertelemeye dönüşebilir.
Bakara kıssasında tehlike tam burada büyür.
Basit Bir Emir Nasıl Karmaşık Hâle Gelir
İlk emir şudur:
Bir inek kesin.
Bu oldukça genel bir ifadedir.
Genel emir daha geniş hareket alanı bırakır.
Fakat insanlar ayrıntı sordukça seçenekler daralır.
Sonunda bulmaları gereken inek:
belirli yaşta,
belirli renkte,
belirli özelliklerde
olacaktır.
Kıssanın ironisi burada görünür:
İnsan daha fazla kesinlik isterken kendi özgürlük alanını daraltabilir.
Başlangıçtaki kolaylık, aşırı sorgulamayla zorluğa dönüşebilir.
Her Ayrıntıyı Bilmek Her Zaman İyi Midir
Hayır.
Ayrıntı bazen gereklidir.
Ama her zaman değil.
Bir doktor ameliyat yapacaksa ayrıntı hayati olabilir.
Bir mühendis köprü kuracaksa ölçüler kesin olmalıdır.
Fakat bazı durumlarda fazla ayrıntı:
kararsızlık,
erteleme,
vesvese
üretebilir.
İnsan bazen şöyle düşünür:
“Bütün ihtimalleri yüzde yüz bilmeden hiçbir şey yapmayacağım.”
Bu yaklaşım teoride dikkatli görünür.
Pratikte ise eylemsizliğe dönüşebilir.
Dini Vesvese İle Dini Titizlik Aynı Şey Midir
Hayır.
Titizlik:
doğru olanı dikkatle yapmaktır.
Vesvese ise:
bitmeyen kuşku,
aşırı kontrol,
sürekli yeniden sorgulama
üretebilir.
Örneğin bir insan ibadetini doğru yapmak ister.
Bu güzel bir şeydir.
Ama sürekli:
“Acaba oldu mu?”
“Belki şu ayrıntıda hata yaptım.”
“Bir daha yapmalıyım.”
diye kendisini tüketiyorsa dini hayat kolaylık ve yön yerine kaygı üretmeye başlayabilir.
Bakara kıssası, her ayrıntı arayışının otomatik olarak takvâ olmadığını düşündürür.
İtaat Akıl Kullanmamak Mıdır
Hayır.
İslam düşüncesinde itaat ile akıl birbirinin düşmanı değildir.
İnsan önce:
emrin gerçekten ilahi olup olmadığını,
peygamberin güvenilirliğini,
vahyin doğruluğunu
aklıyla değerlendirebilir.
Fakat bir otoriteyi gerçekten ilahi olarak kabul ettikten sonra her emir karşısında:
“Benim aklıma tam oturmazsa uygulamam.”
demek farklı bir problem doğurur.
Çünkü insan bu durumda teorik olarak Allah'ı kabul eder ama pratikte nihai ölçüyü yine kendi mevcut anlayışına verir.
İtaat burada aklın iptali değil, aklın kendi sınırını da bilmesi olarak düşünülebilir.
Her İlahi Emrin Hikmetini Bilmek Zorunda Mıyız
Her zaman değil.
Bazı hükümlerin hikmeti açık olabilir.
Bazıları zamanla daha iyi anlaşılabilir.
Bazılarında ise insan kesin sebebi hiç bilemeyebilir.
Bu, insanın tamamen düşünmemesi gerektiği anlamına gelmez.
Hikmet araştırılabilir.
Ama:
“Hikmetini tamamen kavrayamazsam emir geçersizdir.”
demek insan bilgisini ilahi bilginin üzerine koyar.
Burada epistemik tevazu gerekir:
Anlamaya çalışırım; ama anlayamadığım her şeyi anlamsız saymam.
İnsan Neden Açık Bir Görevi Sürekli Erteler
Çünkü görev bazen maliyetlidir.
İnsan yapması gereken şeyi bilir.
Ama:
zor,
zahmetli,
rahatsız edici
olduğu için erteleyebilir.
Sonra zihni çok yaratıcı gerekçeler üretir:
“Biraz daha araştırayım.”
“Şartlar tam oluşmadı.”
“Doğru zamanı bekliyorum.”
Bazen bunlar gerçekten makul sebeplerdir.
Ama bazen sadece ertelemenin entelektüel kılığıdır.
İnsan yapmamak için düşünmüyor gibi görünmez.
Tam tersine çok düşünüyor görünür.
Aşırı Analiz Neden Eylemsizliğe Dönüşür
Bugün buna bazen analiz felci denir.
İnsan çok fazla seçenek ve bilgiyle karşılaşınca karar veremez.
Bir iş kuracak.
On yıl araştırır.
Bir proje başlayacak.
Her ayrıntıyı mükemmel yapmak ister.
Bir karar verecek.
Sürekli yeni veri bekler.
Sonunda:
yanlış karar vermekten kaçarken
hiç karar vermez.
Bakara 67'nin kıssası modern insanın bu psikolojisini çok güçlü biçimde düşündürür.
Bazen mükemmel kesinlik arayışı, doğru eylemin düşmanına dönüşebilir.
İlahi Emir Neden Başta Bu Kadar Genel Verilmiş Olabilir
Ayet bunu açıkça açıklamaz.
Fakat kıssanın yapısı şu düşünceyi doğurur:
Başlangıçta geniş bir kolaylık alanı vardır.
Bir inek.
Bu yeterlidir.
Daha sonra insanlar ayrıntı istedikçe alan daralır.
Bu durum dini hayatta önemli bir ilke düşündürür:
Allah'ın geniş bıraktığı bir alanı insan kendi eliyle gereksiz yere daraltmamalıdır.
Her sessizliği yeni yasakla doldurmak,
her belirsizliği zorunlu ayrıntıya çevirmek,
dini hayatı olduğundan daha ağır hâle getirebilir.
Dinde Gereksiz Zorluk Üretmek Neden Sorun Olabilir
Çünkü dinin amacı insanı anlamsız yüklerle ezmek değildir.
Kur’an'da kolaylık ve güç yetirebilme ilkeleri de vardır.
İnsan bazen dindarlığı:
ne kadar zorlaştırırsa o kadar samimi
gibi düşünebilir.
Oysa zorluk kendi başına erdem değildir.
Bir ibadetin zor tarafı olabilir.
Fedakârlık gerekebilir.
Ama insan kendi eliyle yeni zorunluluklar üretip sonra onları Allah'ın emri gibi sunarsa dinin sınırlarını değiştirmiş olur.
Bu nedenle takvâ ile gereksiz katılık aynı şey değildir.
“Bizimle Alay mı Ediyorsun?” Sözü Güven Problemini de Gösteriyor Mu
Evet.
Bu cümle Hz. Musa'nın sözüne karşı ciddi bir güven meselesi düşündürür.
Topluluk:
“Bu gerçekten ilahi bir emir olabilir mi?”
şaşkınlığı yaşayabilir.
Fakat burada Hz. Musa sıradan bir yabancı değildir.
Daha önce:
Firavun'a karşı durmuş,
kavmini kurtuluşa taşımış,
vahiy getirmiş
bir peygamberdir.
Buna rağmen yeniden:
“Bizimle alay mı ediyorsun?”
denmesi, insanın geçmişteki bütün kanıtları bile yeni bir rahatsızlık karşısında unutabileceğini gösterir.
Güven de sürekli hafıza ister.
Bu Ayet Mümin İçin Nasıl Bir Öz Muhasebe Olmalıdır
İnsan kendisine şu soruları sorabilir:
Gerçekten anlamak için mi soru soruyorum, yoksa yapmayı ertelemek için mi?
Allah'ın kolay bıraktığı alanları kendi korkularımla zorlaştırıyor muyum?
Bir işi başlatmak için imkânsız bir kesinlik mi bekliyorum?
Dini titizlik adı altında vesveseye mi teslim oluyorum?
Doğru olduğunu bildiğim hangi şeyi sürekli yeni gerekçelerle erteliyorum?
Cevap aldığım hâlde aynı konuyu başka biçimde yeniden sorarak aslında sorumluluktan mı kaçıyorum?
Ve belki en zor soru:
“Gerçekten bilgi mi eksik, yoksa cesaret mi?”
Modern Dünyada Bakara 67’nin En Güçlü Karşılığı Nedir
Bugün insan bilgi eksikliğinden çok bilgi fazlalığı yaşayabilir.
Bir şey satın alacak.
Yüzlerce inceleme okur.
Bir kariyer seçecek.
Binlerce yorum izler.
Bir ilişki hakkında karar verecek.
Sonsuz tavsiye toplar.
Bir süre sonra yeni bilgi kararı kolaylaştırmaz.
Tam tersine daha da zorlaştırır.
Çünkü her cevabın yanında başka ihtimal ortaya çıkar.
Bu nedenle modern insanın önemli becerilerinden biri sadece bilgi toplamak değil:
“Yeterince bilgi ne zaman yeterlidir?”
sorusuna cevap verebilmektir.
Bakara 67 bu açıdan çok günceldir.
Bazen daha fazla soru özgürleştirmez.
Karar verme sorumluluğunu erteler.
İnsan Bazen Görevin Zorluğundan Değil, Görevi Yapmadan Önce Her Şeyi Kusursuz Biçimde Bilme Arzusundan Yorulur
Bakara Suresi'nin altmış yedinci ayeti çok sade bir emirle başlar:
“Bir inek kesin.”
Bundan daha açık ne olabilir?
Fakat insan zihni devreye girer.
İlk cevap:
“Bizimle alay mı ediyorsun?”
olur.
Bu cümlede sadece şaşkınlık değil, belki de insanın kendisine anlamlı gelmeyen bir sorumluluk karşısındaki ilk savunması vardır.
İnsan sık sık şöyle düşünür:
“Bunun ne anlamı var?”
Bu soru değerlidir.
Ama bazen başka bir cümleye dönüşür:
“Ben anlamıyorsam anlamsızdır.”
İşte aradaki fark önemlidir.
Birinci cümlede merak vardır.
İkincisinde insan kendi zihnini hakikatin nihai ölçüsü hâline getirir.
Bakara 67'nin kıssası bu yüzden akıl karşıtı değildir.
Tam tersine aklın doğru kullanımını düşündürür.
Akıl:
sorar,
araştırır,
anlamaya çalışır.
Ama aynı zamanda kendi sınırını da bilir.
İnsan hayatında bunun çok somut örnekleri vardır.
Bir doktor sana tedavi önerir.
Sen nedenini sorarsın.
Bu sağlıklıdır.
Ama her cevaptan sonra:
“Peki ya şu?”
“Ya böyle olursa?”
“Ya yüzde sıfır virgül bir ihtimal varsa?”
diye sonsuz kuşku üretirsen tedavi hiç başlamayabilir.
Aynı şekilde insan dini hayatta da:
“Acaba?”
kelimesini o kadar büyütebilir ki artık hiçbir şey yapamaz.
Bu noktada soru hakikat aracı olmaktan çıkar.
Kaçış aracına dönüşür.
Kıssanın devamında bunun daha açık örneğini göreceğiz.
İnsanlar ineğin:
yaşını,
rengini,
özelliğini
soracaklar.
Ve her cevap onların seçeneklerini azaltacak.
Başlangıçta çok kolay olan görev giderek zorlaşacak.
Bu, insan psikolojisi hakkında son derece güçlü bir metafor gibi okunabilir:
Her belirsizliği yok etmeye çalışmak, bazen hayatı daha yaşanabilir değil daha ağır hâle getirir.
Çünkü insan hayatı yüzde yüz kesin değildir.
Evlilik yaparken eşinin gelecekte hiç değişmeyeceğini bilemezsin.
İş kurarken başarının garantisini alamazsın.
Bir dostluğun sonsuza kadar sürüp sürmeyeceğini bilemezsin.
Bir kararın bütün sonuçlarını önceden göremezsin.
Hayat belli miktarda belirsizlik içinde karar vermeyi gerektirir.
Olgunluk, bilgisizlikle hareket etmek değildir.
Yeterli bilgiyle, kalan belirsizliği kabul ederek hareket edebilmektir.
Bu dini hayat için de geçerlidir.
İnsan:
öğrenir,
sorar,
araştırır.
Ama bir noktada bildiğini yaşamaya başlamak zorundadır.
Çünkü bilgi sadece davranışı ertelemek için kullanılırsa insan çok şey öğrenebilir ama hiçbir şey değişmeyebilir.
Bakara 67'nin bir başka önemli tarafı Hz. Musa'nın:
“Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım.”
cevabıdır.
Bu cümle dini liderlik açısından da önemli bir ölçü verir.
Din adına insanlarla alay etmek,
onları aşağılamak,
ciddiyetsiz biçimde manipüle etmek
peygamberlik ahlakıyla bağdaşmaz.
Musa:
“Ben Allah adına konuşurken sizinle oyun oynayamam.”
der gibidir.
Bu, dini otorite kullanan herkes için önemli bir uyarıdır.
Din:
insanları korkutmak için uydurulan bilgilerle,
keyfî yasaklarla,
kişisel güç oyunlarıyla
kullanılmamalıdır.
İlahi emre sadakat, aynı zamanda insana karşı dürüstlük gerektirir.
Kıssanın modern insan açısından bir başka yönü de mükemmeliyetçiliktir.
Bazı insanlar bir şeyi doğru yapmak isterken hiçbir zaman başlayamaz.
Bir kitap yazacak.
İlk cümle mükemmel olmalı.
Bir spor programına başlayacak.
En kusursuz programı bulmalı.
Bir işe girişecek.
Bütün riskler sıfırlanmalı.
Bir ibadet düzeni kuracak.
İlk günden kusursuz olmalı.
Sonuç?
Başlangıç sürekli ertelenir.
Belki Bakara 67'nin verdiği en sade derslerden biri şudur:
Bazen doğru bir işi eksiksiz bilmeden de doğru yönde başlatmak gerekir.
Çünkü öğrenmenin bir kısmı hareket ettikten sonra gelir.
Burada elbette kör acelecilik savunulmaz.
Soru sormak önemlidir.
Ama soru ile kaçış arasındaki çizgi fark edilmelidir.
Bunu anlamanın güzel bir yolu şu olabilir:
Cevap geldiğinde ilerliyor musun?
Eğer evetse soru muhtemelen öğrenmek içindir.
Ama cevap geldikçe sadece yeni engeller üretiyorsan belki mesele artık bilgi değildir.
Belki dirençtir.
Ve insanın kendisine sorabileceği en dürüst soru burada ortaya çıkar:
“Ben gerçekten neyi bilmiyorum?”
Ardından ikinci soru:
“Yoksa bildiğim şeyi yapmaktan mı kaçıyorum?”
Bakara 67'nin insanın zihnine bıraktığı en güçlü ayrım belki budur.
Çünkü her tereddüt cehalet değildir.
Bazen korkudur.
Her soru merak değildir.
Bazen ertelemedir.
Her ayrıntı titizlik değildir.
Bazen vesvesedir.
Ve her karmaşıklık hayatın kendisinden gelmez.
Bazen insan, kolay bırakılmış şeyi kendi eliyle zorlaştırır.
