Bakara Suresi 62. Ayette “Şüphesiz İman Edenler, Yahudiler, Hristiyanlar Ve Sâbiîlerden Kim Allah’a Ve Ahiret Gününe İman Eder Ve Salih Amel İşlerse Onların Rableri Katında Ödülleri Vardır; Onlara Korku Yoktur Ve Onlar Üzülmeyeceklerdir” İfadesi Ne Anlama Gelir Ve Farklı Din Mensuplarının Kurtuluşu, Yahudiler, Hristiyanlar Ve Sâbiîler Kimdir, Allah’a Ve Ahirete İman, Salih Amel, Dini Kimlik İle Ahlaki Sorumluluk Arasındaki Fark, Kur’an’ın Kurtuluş Anlayışı Ve “Sadece Hangi Gruba Ait Olduğun” İle “Nasıl Bir İman Ve Hayat Yaşadığın” Arasındaki İlişki Açısından Nasıl Anlaşılmalıdır 
Bakara Suresi 62. Ayet Ne Söyler
Bakara Suresi'nin altmış ikinci ayetinde anlam olarak şöyle buyrulur:
“Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Hristiyanlar ve Sâbiîlerden kim Allah'a ve ahiret gününe iman eder ve salih amel işlerse onların Rableri katında ödülleri vardır. Onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir.”
Bu ayet Kur’an'ın en çok tartışılan ayetlerinden biridir.
Çünkü burada birden fazla dini topluluk aynı cümle içinde anılır:
Müminler.
Yahudiler.
Hristiyanlar.
Sâbiîler.
Ve ardından ortak bir ölçü konulur:
Allah'a iman.
Ahiret gününe iman.
Salih amel.
Bu nedenle ayet, dini kimlik ile kurtuluş arasındaki ilişki hakkında son derece önemli bir tartışma açar.
Ayetin En Çarpıcı Tarafı Nedir
Belki de en çarpıcı tarafı, topluluk adlarının tek başına nihai ölçü olarak sunulmamasıdır.
Ayet:
“Şu gruba ait olmak yeterlidir.”
demez.
Aksine her grubun ardından ortak bir ahlaki ve imanî ölçü getirir.
Bu, insanın dini kimliğini bir tür otomatik kurtuluş belgesi gibi görmesini zorlaştırır.
Dini aidiyet önemli olabilir.
Ama Kur’an'ın burada sorduğu soru daha derindir:
“Bu aidiyetin içinde gerçekten neye inanıyor ve nasıl yaşıyorsun?”
“İman Edenler” Kimlerdir
Ayetteki ilk grup genel olarak Hz. Muhammed'e iman eden Müslümanlar olarak anlaşılmıştır.
Ancak ayetin yapısı ilginçtir.
Müslümanlar bile diğer topluluklarla birlikte aynı değerlendirme cümlesinin içine alınır.
Bu, şu önemli sonucu düşündürür:
“Müslüman” adı da tek başına ahlaki ve manevi sorumluluğu ortadan kaldırmaz.
İslam'a aidiyet değerlidir.
Fakat aidiyet:
iman,
sadakat,
salih amel
ile yaşanmalıdır.
Bir kimlik, insanın yerine ibadet etmez.
Bir isim, insanın yerine ahlak üretmez.
Yahudiler Kimdir
Yahudilik, İsrailoğulları tarihinden gelişen ve Tevrat geleneğiyle ilişkili büyük bir monoteist dini gelenektir.
Kur’an'da Yahudiler hakkında farklı bağlamlarda:
olumlu,
eleştirel,
tarihsel
ifadeler bulunur.
Bu nedenle Kur’an'ın belirli bir Yahudi grubunun belirli davranışına yönelttiği eleştiriyi bütün Yahudilere ve bütün çağlara yaymak doğru değildir.
Bakara 62'de ise Yahudiler doğrudan ortak kurtuluş tartışmasının içine alınır.
Bu da Kur’an'ın insanları yalnız topluluk etiketi üzerinden tek bir ahlaki hükme indirmediğini gösterir.
Hristiyanlar Kimdir
Hristiyanlık Hz. İsa'nın öğretileri etrafında gelişmiş büyük bir dini gelenektir.
Kur’an Hz. İsa'yı:
Mesih,
peygamber,
Allah'ın elçisi
olarak kabul eder.
Fakat İslam ile Hristiyanlığın:
İsa'nın mahiyeti,
teslis,
ilahiyat
konularında önemli teolojik farklılıkları vardır.
Buna rağmen Bakara 62 Hristiyanları da aynı cümlede anarak meseleyi sadece topluluk ismiyle çözmez.
Yine:
Allah'a iman, ahiret ve salih amel
ölçüsü öne çıkar.
Sâbiîler Kimdir
Sâbiîlerin tam olarak kimliği tarih boyunca tartışılmıştır.
Tefsir ve tarih kaynaklarında farklı görüşler vardır.
Bazı yorumlarda onları:
Yahudilik ile Hristiyanlık arasında bir topluluk,
tek Tanrı inancına sahip özel bir dini grup,
yıldızlarla ilişkili dini geleneklere mensup kişiler
olarak tanımlayan açıklamalar bulunur.
Modern araştırmalarda da Mandenler gibi bazı topluluklarla ilişkilendirme yapılmıştır.
Fakat kesin bir özdeşleştirme konusunda tam görüş birliği yoktur.
Bu nedenle en doğru yaklaşım:
Kur’an'ın “Sâbiîler” adıyla tarihsel bir dini topluluğu andığını, fakat kimliklerinin ayrıntılarının tartışmalı olduğunu söylemektir.
Ayet “Bütün Dinler Aynıdır” mı Diyor
Hayır.
Bu ayeti:
“Bütün dinlerin bütün inançları aynıdır ve aralarında hiçbir fark yoktur.”
şeklinde yorumlamak metnin söylediğinden daha ileri gitmek olur.
Kur’an farklı dini gelenekler arasında:
teolojik,
ahlaki,
tarihsel
farklar bulunduğunu açıkça kabul eder.
Başka ayetlerde:
tevhid,
peygamberlik,
vahiy,
Hz. İsa'nın konumu
gibi konularda belirgin değerlendirmeler vardır.
Bakara 62'nin söylediği şey daha farklıdır:
Sadece topluluk adıyla övünmek yeterli değildir; Allah'a iman, ahiret bilinci ve salih amel belirleyici ölçülerdir.
Peki Ayet Farklı Din Mensuplarının Kurtulabileceğini Söylüyor Mu
Bu konuda İslam tefsir ve kelâm geleneğinde farklı yorumlar geliştirilmiştir.
Yaygın klasik yorumlardan biri, ayetin Hz. Muhammed'den önce kendi peygamberine samimiyetle uyan Yahudi, Hristiyan ve diğer topluluk mensuplarıyla ilgili olduğunu söyler.
Bu yoruma göre yeni peygamberin mesajı kendisine açık biçimde ulaştıktan sonra ona iman sorumluluğu doğar.
Başka yorumcular ise ayetin daha geniş bir ilke taşıdığını ve Allah'ın nihai hükmünün:
kişinin kendisine ulaşan bilgi,
samimiyeti,
imanı,
ahlaki hayatı
gibi unsurları dikkate alacağını vurgular.
Dolayısıyla ayetin kurtuluş kapsamı konusunda tek ve tartışmasız bir tarihsel yorum varmış gibi davranmak doğru değildir.
Hz. Muhammed’e İman Bu Denklemde Nereye Girer
İslam'ın kendi teolojik sistemi içinde Hz. Muhammed Allah'ın son elçisidir ve Kur’an'a iman merkezi önemdedir.
Dolayısıyla klasik İslam anlayışında bir kişiye Hz. Muhammed'in mesajı:
açık,
doğru,
güvenilir
biçimde ulaştığında bunun karşısındaki tavrı da dini sorumluluğun parçasıdır.
Fakat burada çok önemli bir soru ortaya çıkar:
Bir insana gerçekten hangi mesaj ulaştı?
İslam'ın kendisi mi?
Yoksa çarpıtılmış bir görüntüsü mü?
Bu ayrım nihai yargıda önemlidir.
İnsanın iç dünyasını ve kendisine ulaşan bilginin niteliğini eksiksiz bilen yalnız Allah'tır.
İslam’dan Hiç Haberi Olmayan Bir İnsan Nasıl Değerlendirilir
İslam düşüncesinde bu mesele uzun süre tartışılmıştır.
Bir insan:
Hz. Muhammed'in mesajını hiç duymamış,
yalnız ağır biçimde çarpıtılmış bir anlatımla karşılaşmış
veya sağlıklı değerlendirme fırsatı bulamamış olabilir.
Böyle insanların durumu hakkında farklı kelâmî yaklaşımlar vardır.
Ortak ve dikkatli ilke şu olabilir:
Allah hiç kimseyi sahip olmadığı bilgi üzerinden haksız biçimde yargılamaz.
Kur’an'ın ilahi adalet anlayışı, insanın:
imkânını,
bilgisini,
niyetini,
karşılaştığı delilleri
dikkate alan kapsamlı bir hesap fikri sunar.
“Allah’a İman” Burada Ne Anlama Gelir
Ayet kurtuluş ölçülerinin başına:
Allah'a iman
koyar.
Bu, sadece:
“Bir yaratıcı olabilir.”
şeklindeki belirsiz düşünceden daha güçlüdür.
Allah'a iman:
O'nu yaratıcı ve nihai otorite olarak tanımak,
insanın kendisini mutlak merkez görmemesi,
hayatın ilahi bir anlamı olduğunu kabul etmek
gibi boyutlar taşır.
Fakat farklı dini geleneklerde Tanrı anlayışının ayrıntıları değişebilir.
Kur’an ise kendi teolojik ölçüsünde tevhidi temel ilke olarak korur.
“Ahiret Gününe İman” Neden Özellikle Ayrı Olarak Söylenir
Çünkü ahiret inancı ahlakı gelecek sorumluluğa bağlar.
İnsan:
yalnız bugünü,
yalnız dünyadaki sonucu,
yalnız insanların gördüğü kısmı
düşünmez.
Bir gün:
hesap,
adalet,
nihai karşılık
olduğunu kabul eder.
Bu, dini hayatın karakterini değiştirir.
İnsan şöyle düşünmeye başlar:
“Kimse görmese bile bu davranışın anlamı var.”
Ahiret, ahlakı yalnız toplumsal gözetimden çıkarıp vicdani sorumluluğa taşır.
“Salih Amel” Ne Demektir
Salih amel:
iyi,
doğru,
yararlı,
ahlaken düzgün
eylem anlamına gelir.
Bu yalnız dini ritüellerden ibaret değildir.
Dürüstlük.
Adalet.
Merhamet.
Emanete sadakat.
İnsanlara fayda.
Kul hakkından kaçınmak.
Bunların hepsi salih amel düşüncesinin içinde değerlendirilebilir.
Bu nedenle ayet iman ile davranışı birbirinden ayırmaz.
İnandığını söylemek yetmez; inancın hayatta bir karşılığı olmalıdır.
İyi İnsan Olmak Tek Başına Yeterli Midir
Ayet yalnız salih ameli söylemez.
Üçlü bir yapı kurar:
Allah'a iman.
Ahiret gününe iman.
Salih amel.
Dolayısıyla Kur’an'ın kendi kurtuluş anlayışında ahlak ile iman birlikte düşünülür.
Bu nedenle:
“İman önemli değil, iyi insan olmak yeterlidir.”
demek de,
“Ahlak önemli değil, sadece doğru kimliğe sahip olmak yeterlidir.”
demek de ayetin kurduğu dengeyi bozar.
İman ve amel birbirinden koparılmaz.
Dini Kimlik Hiç Mi Önemli Değildir
Elbette önemlidir.
Dini gelenek insanın:
inancını,
ibadetini,
ahlakını,
topluluk bağını
şekillendirebilir.
Fakat dini kimlik araçtan amaca dönüşmemelidir.
İnsan:
“Ben doğru gruptayım, dolayısıyla nasıl yaşadığım artık önemli değil.”
diye düşünürse aidiyet ahlaki uyuşukluk üretir.
Ayet tam tersine kimliği sorumluluğa bağlar.
Hangi gruba ait olduğun kadar, o aidiyetin sende ne ürettiği de önemlidir.
“Onlara Korku Yoktur Ve Onlar Üzülmeyeceklerdir” Ne Demektir
Bu ifade Kur’an'da kurtuluş ve ilahi güven bağlamında tekrar edilir.
Buradaki anlam insanın dünyada hiç korku veya üzüntü yaşamayacağı değildir.
Mümin de:
korkar,
üzülür,
yas tutar,
kaygılanabilir.
İfade daha çok nihai akıbete yöneliktir.
Allah'ın rahmeti ve ödülüne ulaşanların:
geleceklerinden korkmayacakları,
geçmiş kayıpları nedeniyle nihai bir hüsrana düşmeyecekleri
anlatılır.
Yani bu, ahiret güvenliği dilidir.
Bu Ayet Mümin İçin Nasıl Bir Öz Muhasebe Olmalıdır
İnsan kendisine şu soruları sorabilir:
Müslüman olmamı otomatik kurtuluş garantisi gibi mi görüyorum?
Dini kimliğim davranışlarıma gerçekten yansıyor mu?
Başka din mensuplarını yalnız etiketleri üzerinden mi değerlendiriyorum?
Allah'ın benim hakkımdaki hükmünü garanti sanarken başkalarının hükmünü kolayca mı veriyorum?
İmanım beni daha dürüst, daha adil ve daha merhametli yapıyor mu?
Salih amel benim hayatımda gerçekten neye karşılık geliyor?
Ayet insanın dikkatini başkalarının akıbetinden önce kendi sorumluluğuna çevirebilir.
Bu Ayet Dinler Arası İlişkiler Açısından Neden Çok Önemlidir
Çünkü farklı dini toplulukların aynı ayet içinde anılması, insanlara toplu biçimde hükmetme alışkanlığını kırabilir.
Bir Yahudi yalnız Yahudi olduğu için otomatik olarak kötü değildir.
Bir Hristiyan yalnız Hristiyan olduğu için otomatik olarak ahlaksız değildir.
Bir Müslüman da yalnız Müslüman olduğu için otomatik olarak erdemli değildir.
İnsanlar:
inançları,
niyetleri,
davranışları
bakımından bireysel farklılıklar taşır.
Bu nedenle dini farklılıkların varlığını kabul etmekle insan onuruna saygı birbiriyle çelişmez.
Teolojik anlaşmazlık düşmanlık zorunluluğu değildir.
Belki de Ayetin En Büyük Uyarısı Şudur: Allah’ın Hükmünü Kendi Grubumuzun Kimlik Kartına Dönüştürmeyelim
Bakara Suresi'nin altmış ikinci ayeti, insanın dini psikolojisindeki çok güçlü bir eğilime dokunur:
“Biz kurtulacağız çünkü biz biziz.”
Bu düşünce hemen hemen her toplulukta ortaya çıkabilir.
Bir grup:
“Biz seçildik.”
der.
Diğeri:
“Tek doğru biziz.”
der.
Bir başkası:
“Bizim geleneğimiz varsa tamamdır.”
diye düşünebilir.
Dini aidiyet zamanla ahlaki sorumluluğun yerine geçebilir.
İnsan:
hangi grupta olduğunu
çok önemser.
Ama:
o grubun savunduğu değerleri yaşayıp yaşamadığını
daha az düşünür.
Bakara 62 bu güveni sarsar.
Çünkü farklı dini toplulukları saydıktan sonra hepsinin önüne ortak bir ölçü koyar:
İman.
Ahiret bilinci.
Salih amel.
Bu, dini kimliklerin anlamsız olduğu anlamına gelmez.
Ama isimlerin tek başına yeterli olmadığını düşündürür.
Bir insanın nüfus kâğıdında:
Müslüman
yazabilir.
Ama yalan söylüyorsa?
Haksızlık yapıyorsa?
Güçsüzü eziyorsa?
İnsanların hakkını yiyorsa?
O zaman şu soru ortaya çıkar:
Kimlik ile hayat arasında ne kadar bağ kaldı?
Aynı şekilde başka bir dini topluluğun mensubunu da yalnız ismi üzerinden küçümsemek ahlaki açıdan sorunludur.
Çünkü insanın:
hangi bilgiye ulaştığını,
ne kadar samimi olduğunu,
hangi şartlarda yaşadığını,
kalbindeki niyeti
tam olarak bilemeyiz.
İnsan dışarıyı görür.
Allah ise Kur’an'ın anlatımında iç ve dış bütünlüğü bilir.
Bu nedenle nihai kurtuluş hakkında konuşurken mütevazı olmak gerekir.
Teoloji prensipler koyabilir.
Ama tek tek insanların kesin akıbetini ilan etmek başka bir şeydir.
Belki bu ayetin en önemli ahlaki sonucu şudur:
Cennetin kapısında bekleyen görevli biz değiliz.
Bu ifade dini hakikat iddialarını terk etmek anlamına gelmez.
Bir Müslüman İslam'ın doğru olduğuna inanabilir.
Kur’an'ın vahiy olduğuna inanabilir.
Hz. Muhammed'in son peygamber olduğuna inanabilir.
Ama aynı zamanda:
“Allah'ın adaleti benim insanları yüzeysel değerlendirmemden çok daha kapsamlıdır.”
diyebilir.
Bu iki düşünce birbiriyle çelişmek zorunda değildir.
Ayetin salih amel vurgusu ise son derece güçlüdür.
Çünkü insan bazen dini tartışmalarda:
hangi mezhep,
hangi topluluk,
hangi yorum
sorularına o kadar odaklanır ki daha temel soruları unutabilir:
Dürüst müsün?
Merhametli misin?
Emanete sadık mısın?
İnsan hakkı yiyor musun?
Gücünü nasıl kullanıyorsun?
Belki insanın kurtuluş hakkındaki en büyük yanılgılarından biri, doğru teolojik cümleleri bilmenin doğru karakterin yerine geçebileceğini sanmasıdır.
Oysa Kur’an sürekli olarak:
iman + amel
birlikteliğini hatırlatır.
İman iç yönü verir.
Amel o yönün görünür hâlidir.
Bu nedenle insanın dini kimliği bir başlangıç noktası olabilir.
Ama nihai soru şudur:
Bu kimlik seni neye dönüştürüyor?
Daha kibirli mi?
Daha merhametli mi?
Daha yargılayıcı mı?
Daha adil mi?
Kendini üstün mü hissediyorsun?
Yoksa daha fazla sorumluluk mu?
Belki Bakara 62'nin bütün din mensuplarına yönelttiği en rahatsız edici soru budur:
“Allah'a ait olduğunuzu söylüyorsunuz; peki bu iddianın hayatınızdaki kanıtı nedir?”
Ve belki kurtuluş tartışmasında insanın en sağlıklı başlangıç noktası başkasının nereye gideceğini hesaplamak değil, kendi hayatına bakmaktır.
Çünkü başkasının kalbini bilmiyoruz.
Ama kendi davranışımıza bakabiliriz.
Başkasının hesabı Allah'a aittir.
Bizim önümüzde ise bugün hâlâ açık duran bir görev vardır:
Daha doğru inanmak ve daha doğru yaşamak.
