Âl-i İmrân Suresi 23. Ayette “Kendilerine Kitaptan Bir Pay Verilenlerin Allah’ın Kitabına Çağrıldıklarında Bir Kısmının Yüz Çevirmesi” Ne Anlama Gelir 
Âl-i İmrân Suresinin 23. ayetinde özetle şöyle buyrulur:
“Kendilerine Kitap’tan bir pay verilenleri görmedin mi? Aralarında hüküm vermesi için Allah’ın Kitabı’na çağrılıyorlar; sonra onlardan bir grup yüz çevirerek dönüp gidiyor.”
Bu ayet son derece önemli bir çelişkiye dikkat çeker:
Bir topluluk kendisini vahye bağlı kabul etmektedir.
Kutsal kitaba sahiptir.
Dinî bilgi taşımaktadır.
Fakat anlaşmazlık çıktığında aynı kitabın hükmüne çağrıldıklarında bazıları:
yüz çevirmektedir.
Dolayısıyla mesele artık yalnızca:
“Kutsal kitaba inanıyor musun?”
değildir.
Daha zor soru şudur:
Kutsal kitabın hükmü senin çıkarına ters düştüğünde de ona bağlı kalıyor musun?
“Kendilerine Kitaptan Bir Pay Verilenler” Kimlerdir
Ayette:
“ellezîne ûtû nasîben mine’l-kitâb”
ifadesi kullanılır.
Yaklaşık anlamıyla:
“Kendilerine Kitap’tan bir nasip verilenler.”
Bağlamda özellikle önceki vahiy geleneğine sahip Ehl-i Kitap toplulukları kastedilir.
Bu ifade onların:
vahiyden,
dinî bilgiden,
kutsal metin geleneğinden
tamamen habersiz olmadığını gösterir.
Tam tersine ellerinde bir bilgi ve vahiy mirası vardır.
Neden “Kitabın Tamamı” Değil de “Kitaptan Bir Pay” Deniyor
Bu ifade üzerinde klasik müfessirler farklı şekillerde durmuşlardır.
Bir anlamıyla:
onlara ilahî kitaptan bilgi verilmiş olması
vurgulanır.
Başka bir açıdan ise insanın ilahî bilgiden aldığı payın kendi bilgisi kadar olduğu düşünülebilir.
Yani insan:
kutsal metne sahip olabilir,
onu okuyabilir,
bazı bölümlerini bilebilir;
fakat bu, ilahî hakikatin tamamını kuşattığı anlamına gelmez.
Bu ifade insana aynı zamanda bilgi tevazusu da hatırlatır.
“Allah’ın Kitabına Çağrılıyorlar” Ne Anlama Gelir
Ayetin merkezindeki sahne oldukça açıktır.
Bir anlaşmazlık vardır.
Taraflar:
Allah’ın Kitabı hakem olsun
diye çağrılmaktadır.
Yani mesele kişisel görüşlerle çözülecek değildir.
İlahî ölçüye dönülmesi istenir.
Bu, vahyin önemli işlevlerinden birini gösterir:
İnsanlar anlaşamadığında ortak ölçü olmak.
Neden Bir Kutsal Kitaba Hakemlik Görevi Verilir
Çünkü insanlar çıkarları söz konusu olduğunda kendi lehlerine hüküm verebilir.
İnsan:
kendi tarafını haklı görebilir,
sevdiği kişiyi kayırabilir,
işine gelen yorumu seçebilir.
Bu nedenle insanın dışında bir ölçüye ihtiyaç duyulur.
Kur’an’ın vahiy anlayışında ilahî kitap tam da bu işlevlerden birini görür:
İnsan arzusunun üzerinde bir ölçü koymak.
“Aralarında Hüküm Vermesi İçin” İfadesi Ne Söyler
Burada yalnızca kitap okumaktan söz edilmiyor.
Hüküm vermekten söz ediliyor.
Bu çok önemlidir.
Çünkü kutsal metni:
okumak,
ezberlemek,
saygıyla saklamak
başka şeydir.
Onun ahlaki ölçülerini gerçekten hayatın kararlarına uygulamak başka şeydir.
Ayetin eleştirdiği insanlar tam da bu ayrımın içinde görünür.
Kitaba sahiplerdir.
Fakat kitabın kendi hayatları üzerinde hakem olmasına direnmektedirler.
İnsan Neden Kendi İnandığı Kitabın Hükmünden Kaçabilir
Çünkü hüküm her zaman insanın hoşuna gitmeyebilir.
İlahî ölçü:
kendi çıkarına,
ailesinin çıkarına,
grubunun menfaatine,
alışkanlıklarına
ters düşebilir.
İşte gerçek bağlılık tam burada sınanır.
İnsan kitabı yalnızca kendi görüşünü desteklediğinde kabul ediyorsa aslında kitabı hakem yapmıyor olabilir.
Kendisini hakem yapıp kitabı delil olarak kullanıyor olabilir.
Ayetin Asıl Eleştirisi Bilgisizlik midir
Hayır.
İşte ayetin en çarpıcı taraflarından biri budur.
Buradaki insanlar zaten:
“Kitap’tan bir pay verilenlerdir.”
Yani problem:
“Bilmiyorlardı.”
değildir.
Problem daha derindir:
Bildiği şeye teslim olmamak.
Bu, 19. ayetteki:
“Kendilerine ilim geldikten sonra ayrılığa düştüler.”
ifadesiyle de güçlü biçimde bağlantılıdır.
“Yüz Çevirmek” Ne Anlama Gelir
Ayette:
“yetevellâ ferîkun minhum”
anlamında bir ifade bulunur.
Bir grubun dönüp uzaklaşması anlatılır.
Kur’an dilinde yüz çevirmek:
mesajı duymak ama kabul etmemek,
hakikatin çağrısından uzaklaşmak,
bilinçli biçimde ilgisiz kalmak
gibi anlamlar taşıyabilir.
Burada yalnızca yanlış anlamak değil:
bilerek uzaklaşmak
vurgusu vardır.
Neden “Onlardan Bir Grup” Deniyor
Bu ifade son derece önemlidir.
Ayet bütün Ehl-i Kitap topluluklarını tek bir davranışla suçlamaz.
“Onlardan bir grup”
der.
Bu, Kur’an’ın kendi metni içindeki adalet açısından önemlidir.
Çünkü bir topluluk içinde:
dürüst insanlar,
haksız insanlar,
samimi olanlar,
çıkarını önceleyenler
birlikte bulunabilir.
Toplu suçlama yerine belirli davranış sahipleri eleştirilir.
Bir Din Mensubu Olmak Otomatik Olarak O Dinin Ölçülerine Uymak Anlamına Gelir mi
Hayır.
Bir insan kendisini:
Müslüman,
Hristiyan,
Yahudi
veya başka bir dinin mensubu olarak tanımlayabilir.
Fakat kimlik ile davranış her zaman aynı değildir.
İnsan:
adaleti savunduğunu söyleyip haksızlık yapabilir.
Merhamete inandığını söyleyip zalim davranabilir.
Kutsal kitaba inandığını söyleyip onun hoşuna gitmeyen hükümlerini görmezden gelebilir.
Âl-i İmrân 23 işte bu kimlik ile davranış arasındaki mesafeyi sorgular.
Kutsal Metni Kendi Çıkarımıza Göre Seçmek Mümkün müdür
Evet.
İnsan uzun bir metin içinde işine gelen bölümleri öne çıkarıp diğerlerini görmezden gelebilir.
Bugün buna bazen:
seçmeci okuma
denebilir.
Örneğin insan:
kendisine hak veren ayetleri hatırlar,
kendisinden fedakârlık isteyen ayetleri unutur.
Başkalarının hatalarını anlatan ayetleri sever,
kendisini eleştiren ayetlerden rahatsız olabilir.
Bu durum yalnızca geçmiş toplumların değil, bütün din mensuplarının tehlikesidir.
Kur’an Müslümanları da Aynı Hata Konusunda Uyarır mı
Ayet doğrudan belirli Ehl-i Kitap davranışını eleştirir.
Fakat Kur’an’ı okuyan Müslüman:
“Bu yalnızca başkalarıyla ilgili.”
deyip geçerse ayetin ibret yönünü kaçırabilir.
Çünkü Müslüman da Kur’an’ın:
işine gelen hükümlerini kabul edip,
işine gelmeyen ölçülerini görmezden gelebilir.
Bu nedenle ayet aynaya dönüşür:
Ben Allah’ın Kitabı’na gerçekten hakemlik yetkisi veriyor muyum?
İnsan Kutsal Metni mi Yorumlar, Yoksa Kendi Arzusunu mu Metne Söyletir
Yorum kaçınılmazdır.
Her okuyucu dili, bağlamı ve anlamı anlamaya çalışır.
Problem yorum yapmak değildir.
Problem:
sonucu önceden belirleyip metni o sonuca zorlamaktır.
İnsan:
“Ben ne olursa olsun bunu yapmak istiyorum.”
deyip sonra metinden kendisine izin çıkarıyorsa, artık hakikati aramıyor olabilir.
Kendi arzusuna dinî bir gerekçe üretmeye çalışıyor olabilir.
Bu, yorum ahlakının en büyük tehlikelerinden biridir.
Dinî Bilgi Neden Kişiyi Otomatik Olarak Ahlaklı Yapmaz
Çünkü bilgi ile karakter aynı şey değildir.
İnsan:
çok ayet bilebilir,
çok kitap okuyabilir,
din tarihinde uzmanlaşabilir.
Fakat aynı zamanda:
kibirli,
haksız,
çıkarcı
olabilir.
Bilginin ahlaka dönüşebilmesi için insanın kendi egosunu da sorgulaması gerekir.
Âl-i İmrân’ın önceki ayetlerinde de bu tema tekrar tekrar karşımıza çıkmıştır:
Bilmek yeterli değildir; hakikate teslim olmak gerekir.
Bir Anlaşmazlıkta Gerçekten Adalet İstediğimiz Nasıl Anlaşılır
En güçlü testlerden biri şudur:
Karar aleyhimize çıktığında da aynı ölçüyü kabul ediyor muyuz?
Bir kural yalnızca bizim lehimize olduğunda güzelse, belki gerçekten o kuralı sevmiyoruzdur.
Sadece sonucunu seviyoruzdur.
Gerçek adalet ise:
kendi aleyhimize olduğunda bile adil hükmü kabul edebilme
cesareti gerektirir.
Bu açıdan Âl-i İmrân 23 yalnızca dinî değil, çok güçlü bir ahlak ayetidir.
Allah’ın Kitabına Çağrılmak Neden Bir Sınavdır
Çünkü kitap insanın yalnızca fikirlerini doğrulamaz.
Onu eleştirebilir.
İnsan kendisini:
haklı,
iyi,
dürüst
zannedebilir.
Fakat vahyin ölçüsü onun davranışını sorgulayabilir.
Bu nedenle kutsal kitap bazen insana rahatlık değil:
rahatsız edici bir ayna
sunabilir.
Gerçek bağlılık aynayı kırmak değil, aynada gördüğünü değiştirmeye çalışmaktır.
22. ve 23. Ayetler Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
- ayette bazı insanların:
amellerinin dünyada ve ahirette boşa çıktığı
söylenmişti.
- ayette ise onların düşünsel ve ahlaki tavrının bir yönü gösterilir:
Allah’ın Kitabı’na çağrıldıklarında yüz çevirmeleri.
Bu bağlantı bize önemli bir şey söyler:
İnsan yalnızca büyük suçlarla değil,
hakikatin ölçüsünü sistematik biçimde reddederek
de ahlaki çöküşe doğru ilerleyebilir.
İnsan Neden Kendi Dinini Bile Kendi Çıkarına Karşı Kullanmak İstemez
Çünkü insan kendi hayatında egemen olmak ister.
Kendi kararlarının:
son söz
olmasını arzulayabilir.
Fakat dinî teslimiyet tam tersini söyler:
Sen nihai ölçü değilsin.
İşte insan egosu ile vahiy arasında asıl çatışma burada ortaya çıkar.
İnsan kitabı:
kendisine destek veren bir sembol
olarak seviyor olabilir.
Fakat kitap ona:
“Sen yanlışsın.”
dediğinde onu hâlâ kabul edebiliyor mu?
Asıl sınav budur.
Kutsal Kitaba Gerçekten İnanmak Ne Demektir
Âl-i İmrân 23 çok temel bir soruyu insanın önüne koyar.
Kutsal kitaba inanmak:
onu evde bulundurmak mı?
Onu öpmek mi?
Ezberlemek mi?
Onun adına tartışmak mı?
Yoksa onun:
kendi hayatımız hakkında hüküm verebilmesine izin vermek mi?
Ayetin eleştirdiği insanlar kitaptan habersiz değildir.
Tam tersine kitaba sahiptirler.
Fakat problem tam da burada başlar:
Kitabı taşımak ile kitabın ölçüsünü taşımak aynı şey değildir.
Bir insan Kur’an’ı çok sevebilir.
Fakat Kur’an:
adalet emrettiğinde kendi yakınını kayırıyorsa,
dürüstlük istediğinde yalan söylüyorsa,
merhamet istediğinde zalim davranıyorsa,
kibirden sakındırdığında kendisini üstün görüyorsa,
o zaman şu soru kaçınılmaz hâle gelir:
Biz gerçekten kitabın hükmüne mi uyuyoruz, yoksa kitabın yalnızca bize uyan kısmını mı seviyoruz?
Belki Âl-i İmrân 23’ün bütün çağlara uzanan en güçlü mesajı budur:
Hakikate bağlılık, hakikat bizim lehimize konuştuğunda değil, aleyhimize konuştuğunda sınanır.
Çünkü gerçek teslimiyet:
“Kitap benim istediğimi söylesin.”
demek değildir.
“Kitap ne söylüyorsa, ben kendimi ona göre sorgulayayım.”
diyebilmektir.
