Bakara Suresi 106. Ayette “Biz Bir Ayetin Hükmünü Yürürlükten Kaldırır veya Onu Unutturursak, Yerine Ondan Daha Hayırlısını ya da Onun Benzerini Getiririz. Allah’ın Her Şeye Gücü Yetmez mi?” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Bakara Suresi 106. Ayette Ne Anlatılmaktadır
Bakara Suresi’nin 106. ayeti, İslam düşüncesinde nesih olarak bilinen önemli bir konuyu gündeme getirir.
Ayetin temel mesajı şudur:
Allah bir ayetin hükmünü kaldırır, erteler, unutturur veya onun uygulamasını değiştirirse, yerine:
daha hayırlısını
ya da:
ona benzerini
getirebilir.
Bunun ardından:
“Allah’ın her şeye gücü yetmez mi?”
sorusu gelir.
Yani hükümlerin zaman içinde farklılaşması:
Allah’ın bilgisizliği veya kararsızlığı
olarak değil,
ilahi hikmet ve kudret
çerçevesinde anlaşılmalıdır.
“Nesih” Ne Anlama Gelir
Nesih kelimesi genel olarak:
kaldırmak,
değiştirmek,
bir hükmün yerine başka bir hüküm getirmek
gibi anlamlarda kullanılır.
İslam hukuk ve tefsir geleneğinde ise:
önceki bir şer‘î hükmün daha sonra gelen vahiy ile uygulamadan kaldırılması veya değiştirilmesi
anlamında kullanılmıştır.
Bu konu tarih boyunca alimler arasında ayrıntılı biçimde tartışılmıştır.
Hangi ayetlerin neshedildiği,
neshin kapsamı,
kaç örneğin gerçekten nesih sayılabileceği
konusunda farklı görüşler vardır.
Ayet Kur’an İçindeki Hükümlerin Değişebileceğini mi Söylüyor
Klasik tefsirlerin önemli bir bölümü ayeti bu şekilde anlamıştır.
Buna göre bazı hükümler:
belirli bir dönem için uygulanmış,
daha sonra başka bir hükümle değiştirilmiştir.
Ancak ayetin yalnızca Kur’an içindeki neshi değil, önceki vahiy geleneklerindeki bazı hükümlerin yeni vahiy ile değiştirilmesini de kapsayabileceğini düşünen yorumcular olmuştur.
Dolayısıyla ayetin tam kapsamı konusunda:
tek bir yorum geleneği yoktur.
Allah Bir Hükmü Neden Değiştirsin
İlk bakışta insan şöyle sorabilir:
“Allah zaten her şeyi biliyorsa neden önce bir hüküm verip sonra başka bir hüküm getiriyor?”
Buradaki temel cevap:
Değişen Allah’ın bilgisi değil, insanın şartları ve eğitim sürecidir.
Bir öğretmen öğrencisine önce:
basit bir görev,
sonra daha zor bir görev
verebilir.
Bu öğretmenin ilk görevi yanlış verdiği anlamına gelmez.
Öğrencinin bulunduğu aşamaya uygun bir eğitim verilmiştir.
Benzer şekilde hükümlerdeki aşamalılık:
insan topluluklarının dönüşüm süreciyle
ilişkilendirilebilir.
Tedricilik Nedir ve Bu Ayetle Nasıl İlişkilidir
Tedricilik:
bir değişimin aşama aşama gerçekleştirilmesi
demektir.
İnsan davranışları bir anda değişmeyebilir.
Özellikle toplumda yerleşmiş alışkanlıklar söz konusu olduğunda:
kademeli değişim
daha etkili olabilir.
Kur’an’ın bazı hükümlerinde böyle bir aşamalılık görüldüğü düşünülmüştür.
En çok verilen örneklerden biri:
içkiyle ilgili hükümlerin aşamalı biçimde sıkılaştırılmasıdır.
Bu açıdan nesih:
eğitimsel ve toplumsal bir süreç
olarak da değerlendirilebilir.
Bir Hükmün Değişmesi İlk Hükmün Yanlış Olduğu Anlamına Gelir mi
Hayır.
Bir hüküm:
belirli bir zaman,
şart,
toplumsal aşama
için doğru ve uygun olabilir.
Daha sonra şartlar değiştiğinde:
başka bir düzenleme daha uygun hale gelebilir.
Örneğin bir çocuğa verilen kurallar ile yetişkin bir insana verilen sorumluluklar aynı değildir.
Bu:
ilk kuralların yanlış olduğu
anlamına gelmez.
Aşamanın farklı olduğu
anlamına gelir.
“Daha Hayırlısını Getiririz” Ne Demektir
Bu ifade son derece önemlidir.
Değişiklik:
rastgele değildir.
Yeni hükmün:
insanlar için,
dinin amacı için,
ahlaki gelişim için
daha uygun olduğu anlamına gelebilir.
Buradaki “daha hayırlı”:
her zaman daha kolay
demek değildir.
Bazen yeni hüküm:
daha ağır bir sorumluluk
da getirebilir.
Ama genel ilahi amaç açısından:
daha uygun
olabilir.
“Ya da Onun Benzerini” İfadesi Ne Anlama Gelir
Bu ifade her değişikliğin mutlaka:
daha kolay,
daha zor,
daha üstün
bir hüküm getirmesi gerekmediğini gösterir.
Bazen yerine gelen hüküm:
benzer değerde
olabilir.
Bu durumda mesele üstünlükten çok:
farklı bir uygulama veya yeni bir bağlam
olabilir.
Ayet böylece ilahi hükümlerin değişiminde tek tip bir model olmadığını gösterir.
“Unutturursak” İfadesi Nasıl Anlaşılmalıdır
Bu ifade tefsirlerde farklı şekillerde yorumlanmıştır.
Bazıları:
bir ayetin okunmasının veya hükmünün unutturulmasını
anlamıştır.
Bazıları ise kelimenin:
ertelemek veya bırakmak
gibi anlamlara da gelebileceğini söylemiştir.
Bu nedenle burada dilsel ve tefsirî bir tartışma vardır.
Kesin olan nokta şudur:
Ayet vahiy sürecinin nihai kontrolünün:
Allah’a ait olduğunu
vurgular.
Nesih Kur’an’da Çelişki Olduğu Anlamına Gelir mi
Klasik İslam düşüncesine göre hayır.
Çünkü çelişki:
aynı anda,
aynı şartlarda,
aynı konuda
birbirini dışlayan iki hükmün birlikte geçerli olmasıdır.
Nesihte ise:
zaman sıralaması
vardır.
Bir hüküm belirli bir dönemde geçerlidir.
Daha sonra yeni hüküm gelir ve öncekinin uygulamasını değiştirir.
Bu nedenle mesele:
aynı anda iki zıt hüküm
değil,
hükmün zaman içinde değiştirilmesi
olarak görülür.
İnsan Hukukunda da Hükümler Değişmiyor mu
Evet.
Toplumların yasaları sürekli değişebilir.
Bir kanun:
yetersiz kalabilir.
Yeni şartlar ortaya çıkabilir.
Yeni teknoloji gelişebilir.
Toplumsal ihtiyaç değişebilir.
Sonra yeni bir düzenleme yapılır.
Elbette ilahi hukuk ile insan hukuku aynı şey değildir.
Fakat bu örnek şu noktayı anlamaya yardımcı olur:
Bir düzenlemenin değişmesi tek başına önceki düzenlemenin anlamsız olduğunu göstermez.
Zaman ve şart önemlidir.
Değişmeyen İlkeler İle Değişebilen Hükümler Arasında Fark Var mıdır
İslam düşüncesinde bu ayrım önemlidir.
Tevhid,
adalet,
dürüstlük,
merhamet,
kul hakkı
gibi temel ilkeler:
değişmez ahlaki eksenler
olarak görülür.
Fakat bazı uygulama biçimleri:
zaman,
şart,
toplumsal durum
bağlamında farklılaşabilir.
Bu nedenle:
amaç ile araç
birbirinden ayrılmalıdır.
Bir Hüküm Değişirken İlahi Amaç Aynı Kalabilir mi
Evet.
Örneğin amaç:
toplumu korumak
olabilir.
Ama farklı dönemlerde bunun için farklı düzenlemeler gerekebilir.
Amaç:
adalet
olabilir.
Ama uygulanma biçimi şartlara göre değişebilir.
Bu nedenle ayetin düşündürdüğü önemli bir ilke şudur:
Biçimler değişebilir; temel ahlaki amaç devam edebilir.
Bu Ayet “Din Sürekli Değişebilir” Anlamına Gelir mi
Hayır.
Nesih vahiy dönemine ait özel bir kavramdır.
Hz. Muhammed’in vefatıyla vahiy sona erdiği için klasik İslam anlayışında:
yeni vahiy yoluyla yeni nesih gerçekleşmez.
Dolayısıyla bugün bir insan:
“Bu ayeti artık kaldırdım.”
diyemez.
Ancak mevcut hükümlerin:
nasıl anlaşılacağı,
hangi şartlarda uygulanacağı,
amaçlarının ne olduğu
konusunda yorum ve içtihat tartışmaları yapılabilir.
Nesih İle Yorum Arasında Ne Fark Vardır
Nesih:
bir hükmün vahiy yoluyla kaldırılması veya değiştirilmesidir.
Yorum ise:
mevcut hükmün ne anlama geldiğini,
hangi bağlamda uygulanacağını
anlamaya çalışmaktır.
Bu ikisini karıştırmamak gerekir.
Bir ayeti farklı şekilde yorumlamak:
onu neshetmek
demek değildir.
Nesih özel bir vahiy ilişkisini ifade eder.
“Allah’ın Her Şeye Gücü Yetmez mi?” Sorusu Neden Ayetin Sonunda Yer Alır
Çünkü ayetin sonunda mesele doğrudan:
ilahi kudrete
bağlanır.
Allah:
bir hüküm koymaya da,
onu değiştirmeye de,
yerine başka bir hüküm getirmeye de
kadir olarak tanımlanır.
Bu retorik soru şunu hatırlatır:
İlahi hüküm insanın Allah’a sınır çizmesiyle belirlenmez.
Allah’ın vahiy üzerindeki egemenliği tamdır.
Bakara 105 Ve 106 Arasında Nasıl Bir Bağlantı Vardır
- ayette:
Allah’ın rahmetini dilediğine verdiği
ve büyük lütuf sahibi olduğu
anlatılmıştı.
- ayette ise:
Allah’ın bir hükmü kaldırıp yerine başka bir hüküm getirebileceği
bildirilir.
İki ayetin ortak teması:
İlahi tasarrufun insan beklentileriyle sınırlı olmamasıdır.
İnsan:
“Vahiy neden ona geldi?”
veya:
“Bu hüküm neden değişti?”
diye itiraz edebilir.
Kur’an’ın cevabı:
Allah’ın rahmeti ve hükmü O’nun hikmeti altındadır.
Bakara 106’dan Çıkarılabilecek En Büyük Hayat Dersi Nedir
Belki şöyle özetlenebilir:
Bir yöntemi amaçla karıştırma.
İnsan bazen bir şeyi:
“Biz hep böyle yaptık.”
diye savunur.
Ama asıl soru şudur:
Neden böyle yapıyorduk?
Eğer amaç unutulursa araç kutsallaştırılır.
Hayatta da bazen:
alışkanlık değişebilir,
yöntem değişebilir,
plan değişebilir.
Ama temel değer:
aynı kalabilir.
Olgunluk:
değişimi ihanet sanmadan, değişmeyen özü koruyabilmektir.
Son Söz Bakara 106 Bize “Değişen Hüküm mü, Yoksa Hakikatin Farklı Bir Aşamada Uygulanış Biçimi mi?” Diye mi Soruyor
Bakara Suresi 106. ayet, insanın din hakkında en zorlandığı meselelerden birine dokunur:
Değişim.
İnsan kutsal olanı düşündüğünde çoğu zaman:
hiç değişmeyen,
her zaman aynı biçimde kalan
bir yapı hayal eder.
Fakat Kur’an’ın vahiy tarihi bize daha karmaşık bir tablo gösterir.
Farklı peygamberler gelir.
Farklı toplumlar vardır.
Farklı şartlar ortaya çıkar.
Bazı uygulamalar değişir.
Ama temel çağrı devam eder:
Allah’a yönelmek.
Adaletli olmak.
Ahlaki sorumluluk taşımak.
İnsana zulmetmemek.
İşte burada biçim ile öz arasındaki fark ortaya çıkar.
Bir hüküm belirli bir dönem için uygulanmış olabilir.
Sonra başka bir hüküm gelebilir.
Bu ilk hükmün:
yanlış olduğu
anlamına gelmek zorunda değildir.
Belki insanlık başka bir aşamaya taşınmıştır.
Belki yeni toplumsal şartlar ortaya çıkmıştır.
Belki eğitim sürecinin yeni bir basamağı başlamıştır.
Ayetin:
“Daha hayırlısını veya benzerini getiririz.”
ifadesi tam burada önem kazanır.
Çünkü değişim:
boşluk bırakmaz.
Bir şey kaldırılıyorsa yerine anlamlı bir düzenleme gelir.
Bu düşünce yalnızca vahiy tarihini anlamak için değil, insan hayatını anlamak için de son derece değerlidir.
İnsan bazen geçmişte kendisini ayakta tutan bir yöntemi gelecekte de sonsuza kadar sürdürmek ister.
Ama hayat değişir.
İnsan değişir.
Şartlar değişir.
Bazen aynı değeri koruyabilmek için:
yöntemi değiştirmek gerekir.
Bir zamanlar seni koruyan alışkanlık bugün seni sınırlıyor olabilir.
Bir dönem doğru olan strateji bugün yetersiz olabilir.
Bir yöntemi değiştirmek:
ilkeni terk etmek anlamına gelmeyebilir.
Belki tam tersine:
ilkeyi korumanın tek yolu değişebilmek olabilir.
Bakara 106’nın sonunda:
“Allah’ın her şeye gücü yetmez mi?”
sorusu gelir.
Bu soru insana kendi sınırını hatırlatır.
İnsan geçmişin bir anını görür.
Allah ise bütün süreci bilir.
İnsan:
“Niçin değişti?”
diye sorar.
Ayet ise:
Değişimin de ilahi hikmet içinde olabileceğini
hatırlatır.
Belki Bakara 106’nın bugünün insanına yönelttiği en güçlü soru şudur:
Hayatında sırf yıllardır aynı şekilde yaptığın için koruduğun şeylerin kaçı gerçekten değişmez bir değer, kaçı yalnızca eski bir yöntemdir?
