A‘râf Suresi 12. Ayette “Sana Emrettiğim Hâlde Seni Secde Etmekten Alıkoyan Nedir” ve İblis’in “Ben Ondan Üstünüm” Sözü Ne Anlama Gelir 
A‘râf Suresi'nin 11. ayetinde Allah’ın meleklere Âdem’e secde etmelerini emrettiği ve İblis’in bu emre karşı çıktığı anlatılmıştı.
- ayette ise İblis’in bu davranışının nedeni açıkça ortaya konur:
Bu ayet Kur’an’daki kibir anlatısının en önemli sahnelerinden biridir.
Çünkü İblis Allah’ı inkâr etmez.
Allah’ın emrini de duyar.
Fakat buna rağmen:
“Ben ondan üstünüm.”
der.
İşte problem tam burada başlar.
Bilmek başka şeydir.
Hakikate teslim olmak başka şeydir.
“Seni Secde Etmekten Alıkoyan Nedir” Sorusu Ne Anlama Gelir
Allah elbette İblis’in neden karşı çıktığını biliyordu.Buradaki soru bilgi edinmek için değildir.
İblis’in:
kendi gerekçesini ortaya koyması
içindir.
Bu, Kur’an’daki birçok sorgu sahnesinde görülen bir yöntemdir.
Kişiye:
“Neden yaptın?”
diye sorulur.
Ve böylece insan veya varlık kendi düşüncesini kendi ağzıyla açığa çıkarır.
İblis’in Cevabı Neden Bu Kadar Önemlidir
Çünkü cevap onun iç dünyasını ortaya çıkarır:“Ben ondan üstünüm.”
İblis:
“Emri anlamadım.”
demez.
“Duymadım.”
demez.
“Yanlışlıkla yapmadım.”
demez.
Doğrudan:
üstünlük iddiasında bulunur.
Bu nedenle mesele bilgi eksikliği değil:
kibirdir.
İblis Allah’ın Varlığını Kabul Ediyor muydu
Ayetlerin anlatımına göre evet.İblis:
Allah’ın varlığını,
yaratıcı olduğunu,
kendisini yarattığını
bilir.
Hatta:
“Beni ateşten yarattın.”
der.
Bu son derece önemli bir noktadır.
Çünkü Kur’an burada insana şunu gösterir:
Allah’ın varlığını bilmek tek başına insanı doğru yapmaz.
İtaat ve ahlak da gerekir.
“Ben Ondan Üstünüm” Düşüncesi Neden Tehlikelidir
Çünkü bir insan kendisini diğerlerinden üstün görmeye başladığında:başkalarını küçümseyebilir,
onların hakkını önemsemeyebilir,
kendisine ayrıcalık tanıyabilir.
Üstünlük duygusu zamanla:
adaletsizliğe
dönüşebilir.
İblis’in ilk cümlesinin:
“Ben daha hayırlıyım.”
olması bu yüzden çok dikkat çekicidir.
İblis Üstünlüğünü Neye Dayandırdı
Yaratıldığı maddeye.İblis:
“Beni ateşten, onu çamurdan yarattın.”
der.
Yani şöyle bir varsayım yapar:
Ateş çamurdan üstündür.
Ben ateştenim.
Âdem çamurdandır.
Öyleyse:
ben Âdem’den üstünüm.
Fakat bu sonuç Allah tarafından kabul edilmez.
Ateş Gerçekten Çamurdan Üstün müdür
Kur’an böyle bir üstünlük kuralı koymaz.Ateşin farklı özellikleri vardır.
Toprağın da farklı özellikleri vardır.
Toprak:
üretir,
besler,
bitkileri büyütür,
hayatı taşır.
Ateş ise:
ısıtır,
aydınlatır,
ama aynı zamanda yakabilir.
Dolayısıyla:
“Ateş çamurdan mutlaka üstündür.”
şeklindeki hüküm İblis’in kendi varsayımıdır.
İblis’in Akıl Yürütmesindeki Temel Hata Nedir
İblis yalnızca maddi kökene bakar.Âdem’in:
bilgisine,
kendisine öğretilenlere,
ahlaki sorumluluğuna,
Allah’ın ona verdiği değere
bakmaz.
Yani insanı yalnızca:
“Neyden yapıldı?”
sorusuna indirger.
Bu da çok büyük bir değerlendirme hatasıdır.
İnsanları Kökenlerine Göre Değerlendirmek Aynı Mantık mıdır
Ayetin genel ahlaki mesajı bu yönde son derece güçlüdür.İnsanları:
ırkına,
soyuna,
ailesine,
ülkesine,
ten rengine,
sınıfına
göre üstün veya aşağı görmek benzer bir kibir mantığı üretebilir.
Çünkü insanın ahlaki değeri:
doğduğu şeyle değil, nasıl yaşadığıyla
ilişkilidir.
Soyla Övünmek Neden Sorun Olabilir
İnsanın ailesini sevmesi veya geçmişiyle gurur duyması başlı başına problem değildir.Problem:
“Benim soyum seninkinden üstün.”
düşüncesidir.
Çünkü hiç kimse:
hangi ailede,
hangi ülkede,
hangi toplumda
doğacağını seçmez.
Seçmediğimiz bir özelliği başkasını küçümsemek için kullanmak ahlaken sorunludur.
Servet Üstünlük Sebebi midir
Hayır.Para insanın imkanlarını artırabilir.
Fakat:
ahlaki değerini otomatik olarak artırmaz.
Zengin bir insan kötü olabilir.
Fakir bir insan çok erdemli olabilir.
Tam tersi de mümkündür.
Kur’an’ın ahlak anlayışında temel ölçü:
insanın karakteri ve davranışıdır.
Bilgi İnsanı Kibirli Yapabilir mi
Evet.Bilgi büyük bir nimet olabilir.
Ama insan:
“Ben biliyorum, diğerleri hiçbir şey bilmiyor.”
dediğinde bilgi kibire dönüşebilir.
Gerçek bilgi çoğu zaman insanın:
ne kadar çok şeyi bilmediğini
de fark etmesini sağlar.
Bu nedenle bilginin doğal sonucu kibir değil:
tevazu
olmalıdır.
Dindarlık Bile Kibre Dönüşebilir mi
Evet.İnsan bazen:
çok ibadet ettiği,
dini bildiği,
bazı günahlardan uzak durduğu
için kendisini diğer insanlardan üstün görebilir.
Bu son derece tehlikeli bir durumdur.
Çünkü ibadetin amacı:
insanın egosunu büyütmek değil, onu terbiye etmektir.
İblis’in Problemi Günah İşlemek miydi, Günahında Israr Etmek mi
İkisi de önemlidir.Fakat Kur’an’daki anlatımda asıl dikkat çekici nokta şudur:
İblis yanlışını kabul etmez.
Özür dilemez.
“Ben hata yaptım.”
demez.
Tam tersine davranışını savunur.
Bu nedenle günah:
kibirle birleşince
çok daha tehlikeli hâle gelir.
Âdem de Hata Yapmadı mı
Kur’an’ın ilerleyen anlatımlarında Âdem’in de hata yaptığı görülür.Fakat Âdem ile İblis arasındaki temel farklardan biri şudur:
Âdem:
hatasını kabul eder.
İblis ise:
hatasını savunur.
Bu karşılaştırma çok önemlidir.
İnsan hata yapabilir.
Ama asıl mesele:
hatasından sonra ne yaptığıdır.
“Ben Haklıyım” Israrı İnsanı Nasıl Körleştirebilir
Bir insan tartışmada sürekli kendisini haklı çıkarmaya odaklanırsa:gerçeği görmekten uzaklaşabilir.
Çünkü amacı artık:
hakikati bulmak
değil,
kendini savunmak
olur.
Bu durumda kişi açık bir hata karşısında bile:
bahane,
gerekçe,
mazeret
üretmeye başlayabilir.
Kibir ile Öz Güven Aynı Şey midir
Hayır.Öz güven:
“Benim de değerim var.”
demektir.
Kibir ise:
“Ben senden daha değerliyim.”
demeye başlar.
Aradaki fark büyüktür.
İnsan kendisine saygı duyabilir.
Yeteneklerinin farkında olabilir.
Ama bunu:
başkasını küçümsemeden
yapabilir.
Gerçek Tevazu Nedir
Tevazu:kendisini değersiz görmek değildir.
Kendi değerini bilirken:
başkalarının da değerini kabul etmektir.
Tevazu sahibi insan:
yanılabileceğini bilir.
Öğrenmeye açıktır.
Özür dileyebilir.
Başkasının üstün bir özelliğini kıskanmadan kabul edebilir.
Bu nedenle tevazu:
kişilik zayıflığı değil, olgunluktur.
Bu Ayetin Günümüz İnsanına En Büyük Uyarısı Nedir
Belki de şu cümledir:“Kendini hangi özelliğin nedeniyle başkasından üstün görüyorsun?”
Paran mı?
Eğitimin mi?
Ailen mi?
Dindarlığın mı?
Mesleğin mi?
Ülken mi?
Bilgin mi?
Güzelliğin mi?
İblis kıssasının tehlikeli noktası tam burada ortaya çıkar.
Çünkü kibir her çağda farklı kıyafetler giyebilir.
Ama içerideki cümle aynıdır:
“Ben ondan üstünüm.”
Sonuç: A‘râf Suresi 12. Ayet Bize Ne Öğretiyor
A‘râf Suresi 12. ayet İblis’in düşüşünün merkezindeki düşünceyi açıkça ortaya koyar:“Ben ondan üstünüm.”
İblis Allah’ı inkâr etmemiştir.
Allah’ın kendisini yarattığını da kabul etmiştir.
Fakat kendi yorumunu:
Allah’ın emrinin önüne koymuştur.
Üstelik bunu üstünlük iddiasıyla yapmıştır:
“Beni ateşten, onu çamurdan yarattın.”
Böylece Kur’an insanlığa çok erken ve çok güçlü bir uyarı verir:
Kökenin,
madden,
soyun,
servetin,
bilgin,
makamın
seni otomatik olarak başka bir insandan üstün yapmaz.
Çünkü gerçek üstünlük insanın:
nasıl yaratıldığından çok,
nasıl yaşadığıyla
ilgilidir.
İblis’in düşüşünü başlatan şey yalnızca secde etmemek değildir.
Daha derindeki problem şu cümledir:
“Ben daha üstünüm.”
Belki de insanın kendi nefsinde en dikkatle izlemesi gereken cümlelerden biri de budur.
Çünkü insan başkasını küçültmeye başladığı anda aslında kendi ahlaki büyüklüğünü de küçültmeye başlayabilir.
