Âl-i İmrân Suresi 28. Ayette “Müminler, Müminleri Bırakıp İnkârcıları Dost ve Otorite Edinmesinler” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Âl-i İmrân Suresinin 28. ayetinde özetle şöyle buyrulur:
“Müminler, müminleri bırakıp inkârcıları veliler edinmesinler. Kim böyle yaparsa Allah ile olan bağından uzaklaşmış olur. Ancak onlardan gelebilecek bir tehlikeden sakınmanız durumu başka. Allah sizi kendisine karşı uyarır. Dönüş yalnız Allah’adır.”
Bu ayet, Kur’an’ın en fazla yanlış anlaşılan ifadelerinden biridir.
Çünkü burada geçen “evliyâ” veya tekiliyle “velî” kelimesi modern Türkçedeki basit “arkadaş” kelimesinden daha geniştir.
Bağlama göre:
yakın müttefik, koruyucu, siyasi dayanak, otorite, sadakat merkezi
gibi anlamlar taşıyabilir.
Bu nedenle ayeti:
“Müslüman olmayan hiç kimseyle arkadaşlık kurulamaz.”
şeklinde okumak metnin bağlamını daraltır.
Asıl mesele çok daha derindir:
İnsanın nihai sadakati kime aittir?
“Müminleri Bırakıp” İfadesi Neden Önemlidir
Ayette yalnızca:
“İnkârcıları velî edinmeyin.”
denmez.
Özellikle:
“Müminleri bırakıp…”
ifadesi vardır.
Bu, sıradan sosyal ilişkiden daha güçlü bir durum düşündürür.
Yani kişi kendi inanç topluluğunun:
güvenliğini,
dayanışmasını,
çıkarını
bir kenara bırakıp kendisine karşı düşmanca tutum taşıyan başka bir güce bağlılık göstermektedir.
Dolayısıyla burada mesele yalnızca farklı inançtan biriyle sohbet etmek değildir.
“Velî” Kelimesi Tam Olarak Ne Anlama Gelir
“Velî” Arapçada oldukça geniş bir kelimedir.
Bağlama göre:
dost,
yakın,
yardımcı,
koruyucu,
müttefik,
otorite
anlamlarına gelebilir.
Bu nedenle tek bir Türkçe kelime bütün anlamı karşılamaz.
Âl-i İmrân 28’in bağlamında kelimeyi yalnızca:
“arkadaş”
olarak çevirmek yanlış anlamalara yol açabilir.
Buradaki vurgu daha çok:
sadakat ve güven ilişkisi
üzerindedir.
Kur’an Müslüman Olmayanlarla Dostluğu Yasaklıyor mu
Kur’an’ın bütünü dikkate alındığında böyle genel bir sonuç çıkarılamaz.
Kur’an başka ayetlerde, Müslümanlarla din nedeniyle savaşmayan ve onları yurtlarından çıkarmayan insanlara karşı:
iyilik ve adaletle davranmayı
yasaklamaz.
Dolayısıyla:
komşuluk,
ticaret,
dostane ilişki,
yardımlaşma,
adalet
mümkündür.
Sorun farklı inançtan olmak değil:
düşmanlık karşısında kendi topluluğunu terk ederek karşı tarafın çıkarına teslim olmaktır.
Ayetin Tarihsel Bağlamı Neden Önemlidir
Kur’an’ın ilk muhatapları ciddi siyasi ve askerî çatışmaların içindeydi.
Medine’de Müslüman topluluk:
dış saldırılar,
iç ittifaklar,
gizli anlaşmalar
gibi meselelerle karşı karşıyaydı.
Dolayısıyla “velî edinme” ifadesi modern bireysel arkadaşlık ilişkilerinden çok daha fazla:
siyasi ve toplumsal güvenlik
anlamı taşıyabiliyordu.
Bu tarihsel bağlamı görmeden ayeti yalnızca günlük arkadaşlık üzerinden okumak doğru olmaz.
Sadakat Neden Dinî Bir Mesele Hâline Geliyor
Çünkü insan yalnızca bireysel bir varlık değildir.
Bir topluluğun:
bilgilerini,
güvenliğini,
geleceğini
etkileyebilir.
Bir kişi kendi toplumunun zarar görmesine yol açacak biçimde düşman bir güçle iş birliği yaparsa mesele artık kişisel tercih olmaktan çıkar.
Bu nedenle ayetin önemli yönlerinden biri:
sadakatin ahlaki sorumluluk taşımasıdır.
Farklı İnançtan İnsanlara Güvenilemez mi
Böyle bir genelleme Kur’an’ın adalet anlayışıyla bağdaşmaz.
İnsanların ahlaki niteliği yalnızca kimlik etiketleriyle belirlenemez.
Müslüman olmayan biri:
dürüst,
adil,
güvenilir
olabilir.
Kendisini Müslüman olarak tanımlayan biri ise:
yalancı,
hain,
zalim
olabilir.
Kur’an’ın genel ilkesi insanı davranışı üzerinden de değerlendirmeyi gerektirir.
Bu nedenle ayet:
“Her farklı inançtan insan düşmandır.”
dememektedir.
“Kim Böyle Yaparsa Allah’tan Bir Şeyi Yoktur” Ne Demektir
Ayet son derece sert bir ifade kullanır.
Yaklaşık anlamıyla:
“Kim bunu yaparsa Allah ile olan bağlılığından uzaklaşmış olur.”
denir.
Bunun nedeni, Allah’a bağlılık iddiası ile Allah’ın topluluğuna zarar verecek biçimde düşman bir güce teslimiyet arasındaki çelişkidir.
Yani burada yalnızca yanlış arkadaş seçimi değil:
temel sadakat sorunu
vardır.
İnsan Neden Güçlü Tarafa Yaklaşmak İster
Çünkü insan güvenlik arar.
Özellikle zayıf olduğu zaman:
güçlü bir hükümdarın,
devletin,
grubun
korumasını istemek doğal olabilir.
Fakat bu ilişki insanın:
ahlakını,
inancını,
adaletini
satması anlamına geliyorsa problem ortaya çıkar.
Kur’an’ın eleştirdiği nokta tam olarak:
çıkar uğruna hakikatin terk edilmesi
olabilir.
“Ancak Onlardan Sakınmanız Durumu Hariç” Ne Anlama Gelir
Ayette önemli bir istisna vardır.
Yaklaşık olarak:
“Onlardan gelebilecek bir tehlikeden korunmanız durumu hariç.”
denir.
Bu ifade, insanın can güvenliği gibi ciddi bir tehlike karşısında dışarıdan daha ihtiyatlı davranabileceğini gösterir.
İslam düşüncesinde bu bölüm:
zorlayıcı şartlar altında tedbir alma
meselesiyle ilişkilendirilmiştir.
Bu İfade “Takiyye” Kavramıyla İlgili midir
Evet, klasik tartışmalarda bu ayet takiyye kavramıyla ilişkilendirilmiştir.
Ancak “takiyye”yi:
her durumda yalan söyleme izni
olarak anlamak doğru değildir.
Temel fikir:
ciddi tehdit altında kişinin kendisini korumak amacıyla gerçek tutumunu açıkça göstermemesi
şeklindedir.
Yani olağan hayatın kuralı değil, zorlayıcı şartlardaki istisnai durum olarak düşünülür.
Canını Korumak İçin İnancını Gizlemek Mümkün müdür
İslam hukuk ve teoloji geleneğinde ağır tehdit altında bunun mümkün olabileceği kabul edilmiştir.
Kur’an’ın başka yerlerinde de zorlanan fakat kalbi imanla dolu olan kişiye dair istisna bulunur.
Buradaki temel ayrım:
insanın gerçekten inancını terk etmesi
ile
hayatını korumak için dışarıdan farklı davranması
arasındadır.
İnsanın niyeti ve zorlanma durumu önem kazanır.
Bu Ayet İkiyüzlülüğü Meşrulaştırıyor mu
Hayır.
İkiyüzlülük:
çıkar uğruna sürekli farklı yüzler göstermek
ile ilgilidir.
Buradaki istisna ise:
gerçek ve ciddi bir tehlikeye karşı korunma
durumudur.
Dolayısıyla insan:
işine geldiği için,
para kazanmak için,
statü elde etmek için
sürekli kimliğini değiştirmeyi bu ayetle meşrulaştıramaz.
“Allah Sizi Kendisine Karşı Uyarıyor” Ne Demektir
Ayetin sonlarına doğru oldukça güçlü bir ifade vardır:
“Allah sizi kendisinden sakındırır.”
Bu ifade insanın yalnızca diğer insanlardan korkmaması gerektiğini hatırlatır.
İnsan bazen:
güçlü bir devletten,
patrondan,
toplumdan,
otoriteden
çok korkabilir.
Bu korku nedeniyle ahlaki ilkelerinden vazgeçebilir.
Ayet ise:
nihai hesabın Allah’a ait olduğunu
hatırlatır.
Allah’tan Korkmak Ne Demektir
Kur’an’daki Allah korkusu yalnızca panik veya dehşet anlamına gelmez.
Daha geniş anlamıyla:
Allah karşısındaki sorumluluğun farkında olmak
demektir.
İnsan:
“Bu davranışımı kimse görmez.”
diyebilir.
Ama Allah’ın bilgisi fikri insanı daha derin bir sorumluluğa çağırır.
Dolayısıyla takvâ:
yalnızca korkmak değil,
sınır bilincine sahip olmaktır.
“Dönüş Allah’adır” İfadesi Neden Ayetin Sonunda Yer Alır
Çünkü bütün sadakat tartışmasının sonunda insanın nihai geleceği hatırlatılır.
Bir insan bugün:
devletlere,
gruplara,
insanlara,
servete
güvenebilir.
Fakat bunların hepsi geçicidir.
Sonunda insanın döneceği makam:
Allah’tır.
Bu, 26 ve 27. ayetlerdeki mülk ve değişim temasının da devamıdır.
Dünyadaki bütün güçler değişir.
Nihai hesap değişmez.
Ayet Ulusal veya Siyasi İhanet Meselesiyle İlişkilendirilebilir mi
Bağlam açısından kısmen benzetme yapılabilir.
Bir toplumun içindeki kişinin:
düşman güçle gizli iş birliği yapması,
kendi toplumunu tehlikeye atması
gibi davranışlar sadakat meselesidir.
Fakat modern devlet hukukunu doğrudan tek bir ayetten çıkarmak doğru olmaz.
Ayetin temel ahlaki ilkesi:
kendi topluluğuna zarar verecek biçimde düşmanlıkla ittifak kurmamak
şeklinde anlaşılabilir.
Müslümanların Başka Toplumlarla İttifak Kurması Yasak mıdır
Hayır, bunu mutlak biçimde söylemek doğru değildir.
Tarih boyunca Müslüman devletler:
farklı dinlere mensup toplumlarla,
devletlerle,
gruplarla
anlaşmalar yapmıştır.
Siyasi ittifakın kendisi otomatik olarak haram değildir.
Asıl mesele:
ittifakın amacı, sonucu ve ahlaki sınırlarıdır.
Bir anlaşma adalet ve barış için olabilir.
Başka bir anlaşma ise zulüm veya ihanete hizmet edebilir.
27. ve 28. Ayetler Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
- ayette Allah’ın:
geceyi gündüze,
gündüzü geceye çevirdiği,
rızık verdiği
anlatılmıştı.
Yani gerçek güç Allah’a aittir.
- ayette ise insana:
dünyevi güçlere aşırı güvenerek kendi inancını ve sadakatini terk etme
uyarısı gelir.
Bu bağlantı çok anlamlıdır:
Eğer gerçek mülk ve kudret Allah’ınsa, insan neden geçici güçler uğruna temel değerlerini satsın?
İnsan Güçlü Olanın Yanında mı, Doğru Olanın Yanında mı Durur
Âl-i İmrân 28’in insanın önüne koyduğu en zor sorulardan biri budur.
İnsan çoğu zaman güçlü olanı seçmeye eğilimlidir.
Çünkü güçlü taraf:
koruma,
para,
statü,
güvenlik
sağlayabilir.
Fakat ahlaki hayatın asıl sınavı bazen tam burada ortaya çıkar:
Güçlü olan ile doğru olan aynı tarafta değilse ne yapacağız?
İnsan güçlü tarafa yaklaşarak kısa vadede kendisini koruyabilir.
Fakat bunun bedeli:
ihanet,
adaletsizlik,
hakikatten vazgeçme
ise, kazanılan güvenliğin ahlaki değeri sorgulanır.
Kur’an’ın burada istediği şey sosyal izolasyon değildir.
Farklı inançtan insanlarla düşmanlık üretmek de değildir.
Asıl uyarı:
Sadakatini korku, çıkar veya güç uğruna satma.
İnsan herkesle adil olabilir.
Herkese iyilik yapabilir.
Farklı toplumlarla barış içinde yaşayabilir.
Fakat kendi ahlaki merkezini ve inanç sorumluluğunu başka güçlerin çıkarına teslim etmemelidir.
Belki ayetin bugün için en güçlü sorusu şudur:
Biz kararlarımızı doğru olduğu için mi veriyoruz, yoksa güçlü olanın yanında kalmanın bize daha çok kazandıracağını düşündüğümüz için mi?
