Âl-i İmrân Suresi 24. Ayette “Ateş Bize Sayılı Birkaç Gün Dışında Dokunmayacaktır” Sözü Ne Anlama Gelir ve İnsan Dini Güvenceyi Nasıl Bir Yanılgıya Dönüştürebilir 
Âl-i İmrân Suresinin 24. ayetinde şöyle buyrulur:
“Bu, onların ‘Ateş bize sayılı birkaç gün dışında asla dokunmayacaktır’ demelerindendir. Uydurdukları şeyler dinleri konusunda kendilerini aldatmıştır.”
Bir önceki ayette kendilerine Kitap’tan pay verilen bazı insanların, aralarında hüküm vermesi için Allah’ın Kitabı’na çağrıldıklarında yüz çevirdikleri anlatılmıştı.
- ayet şimdi bunun nedenini açıklıyor.
Problem yalnızca bir hükmü beğenmemeleri değildir.
Daha derinde bir güven duygusu bulunmaktadır:
“Ne yaparsak yapalım, sonuçta bize fazla bir şey olmayacak.”
İşte Kur’an’ın tehlikeli gördüğü düşünce budur.
Çünkü insan kendisini ilahî hesap karşısında ayrıcalıklı görmeye başladığında, din onu ahlaka çağıran bir ölçü olmaktan çıkıp kendini rahatlatmak için kullandığı bir güvenceye dönüşebilir.
“Bu, Onların…” İfadesi Neyi Açıklıyor
Ayet:
“Zâlike bi-ennehum…”
yani:
“Bu böyledir; çünkü onlar…”
şeklinde bir sebep açıklamasıyla başlar.
- ayette onların Allah’ın Kitabı’nın hükmüne çağrıldıklarında yüz çevirmeleri anlatılmıştı.
- ayet bunun arkasındaki düşünceyi açar:
Kendilerini ceza karşısında güvende görüyorlardı.
Yani davranış ile inanç arasında bağ vardır.
İnsan:
“Nasıl olsa ciddi bir sonucu olmayacak.”
diye düşünürse yanlışından dönme ihtiyacı da azalabilir.
“Ateş Bize Dokunmayacaktır” Ne Demektir
Buradaki ateş, cehennem azabını ifade eder.
Ayet bazı insanların:
“Biz cehenneme girsek bile bu çok kısa sürecektir.”
şeklinde bir güven taşıdıklarını aktarır.
Asıl problem yalnızca cezanın süresi hakkındaki yanlış bilgi değildir.
Bu düşüncenin insanın ahlakını etkilemesidir.
Çünkü insan kendisine:
“Sonunda kesin kurtulacağım.”
garantisi verdiğinde yaptığı yanlışları daha kolay küçümseyebilir.
“Sayılı Birkaç Gün” İfadesi Nereden Geliyordu
Kur’an, Bakara Suresinde de benzer bir iddiayı aktarır:
“Ateş bize sayılı birkaç günden başka dokunmayacaktır.”
Bu anlayışın bazı Ehl-i Kitap çevrelerinde var olan özel kurtuluş düşünceleriyle ilişkili olduğu klasik tefsirlerde ele alınmıştır.
Fakat Kur’an’ın temel eleştirisi tarihsel ayrıntıdan daha geniştir:
Hiçbir insan Allah adına kendisine garanti edilmiş bir ayrıcalık uyduramaz.
Dini Kimlik İnsana Otomatik Kurtuluş Sağlar mı
Âl-i İmrân 24’ün mesajına göre böyle bir düşünce tehlikelidir.
Bir insan:
belirli bir kavme,
aileye,
mezhebe,
dine
mensup olabilir.
Fakat yalnızca kimliği:
adaletsizliği,
zulmü,
yalanı,
haksızlığı
ortadan kaldırmaz.
Kur’an’ın ahiret anlayışında kişinin davranışları ve Allah karşısındaki durumu önemlidir.
Kimlik, ahlakın yerine geçmez.
“Biz Allah’ın Seçilmiş Kullarıyız” Düşüncesi Neden Tehlikeli Olabilir
Bir topluluk kendisini diğer bütün insanlardan otomatik olarak üstün görmeye başladığında şu düşünce ortaya çıkabilir:
“Biz ne yaparsak yapalım Allah bizi sonunda affeder.”
Böylece din:
insanı sorumlu tutan bir sistem olmaktan çıkar,
insanın kendi grubunu ayrıcalıklı ilan ettiği bir ideolojiye dönüşebilir.
Kur’an’ın eleştirisi tam da bu tür ahlaki dokunulmazlık düşüncesine yönelir.
Bu Eleştiri Yalnızca Geçmişteki Ehl-i Kitap İçin midir
Hayır.
Ayetin tarihsel muhatabı belirli bir bağlamdır.
Fakat ortaya koyduğu ilke bütün din mensuplarını ilgilendirir.
Bir Müslüman da:
“Ben Müslümanım; sonunda zaten cennete girerim.”
diyerek yaptığı kötülükleri küçümseyebilir.
Bu durumda aynı psikolojik hata tekrar edilmiş olur.
Kur’an’ın kıssalarının amacı yalnızca:
“Başkalarının hatalarını görün.”
değil;
“Aynı hatayı siz yapmayın.”
mesajını da taşır.
Müslüman Olmak Kurtuluş Garantisi Değil midir
İman Kur’an’ın kurtuluş anlayışının merkezindedir.
Fakat Kur’an imanla birlikte sürekli:
salih amel, takvâ, tövbe, adalet ve sorumluluk
kavramlarını da vurgular.
Dolayısıyla insan:
“İman ettim, artık davranışlarımın önemi yok.”
sonucuna varamaz.
Gerçek iman, ahlaki sorumluluğu kaldırmaz.
Tam tersine:
sorumluluğu artırır.
İnsan Neden Kendine Kurtuluş Garantisi Vermek İster
Çünkü belirsizlik rahatsız edicidir.
İnsan:
ölümden,
hesaptan,
bilinmeyen gelecekten
korkar.
Bu nedenle kendisine güven veren düşünceler üretmek isteyebilir.
“Allah beni kesin affeder.”
“Ben zaten doğru gruptayım.”
“Bana fazla ceza verilmez.”
gibi düşünceler psikolojik rahatlık sağlayabilir.
Fakat bir düşüncenin rahatlatıcı olması onun doğru olduğunu göstermez.
“Uydurdukları Şeyler” Ne Anlama Gelir
Ayet:
“Dinleri hakkında uydurdukları şeyler onları aldattı.”
anlamındaki son derece çarpıcı bir ifadeyle devam eder.
Burada insanın kendi ürettiği dinî iddiaları zamanla gerçekmiş gibi kabul etmesi eleştirilir.
Önce insan bir yorum oluşturur.
Sonra bu yorum tekrar edilir.
Nesiller boyunca aktarılır.
Bir süre sonra:
insan sözü ile ilahî söz arasındaki fark unutulabilir.
İnsan Kendi Uydurduğu Bir Şeye Gerçekten İnanabilir mi
Evet.
İnsan psikolojisinin çok önemli özelliklerinden biri budur.
Bir düşünce sürekli tekrar edilirse:
alışkanlık hâline gelebilir.
Toplum onu kabul ederse:
sorgulanması zorlaşabilir.
Atalardan geliyorsa:
kutsallık kazanabilir.
Sonunda insanlar:
“Bu gerçekten Allah’ın söylediği bir şey mi?”
sorusunu sormadan ona inanabilir.
Âl-i İmrân 24 bu nedenle yalnızca yalan söylemeyi değil:
kendi yalanının içinde yaşamaya başlamayı
da düşündürür.
Din Nasıl İnsanı Aldatabilir
Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur:
Ayet:
“Din onları aldattı.”
demiyor.
“Din hakkında uydurdukları şeyler onları aldattı.”
diyor.
Bu çok büyük bir farktır.
Sorun vahyin kendisi değil:
insanın vahye eklediği sahte garantilerdir.
İnsan dini:
kendini sorgulamak için değil,
kendini haklı çıkarmak için
kullanırsa dinî dil bile ahlaki yanılgının aracına dönüşebilir.
Dini Kendini Sorgulamak İçin mi, Kendini Rahatlatmak İçin mi Kullanıyoruz
Belki ayetin en güncel sorularından biri budur.
İnsan dini iki farklı biçimde yaşayabilir.
Birincisi:
“Ben nerede yanlış yapıyorum?”
diye kendisini sorgulamak.
İkincisi:
“Ben zaten doğru taraftayım.”
diyerek kendisini rahatlatmak.
Birinci yaklaşım tevazu üretir.
İkinci yaklaşım ise zamanla kibir üretebilir.
Âl-i İmrân 24 ikinci tehlikeye karşı uyarır.
Allah’ın Rahmetine Güvenmek Yanlış mıdır
Hayır.
Kur’an insanın Allah’ın rahmetinden ümit kesmesini istemez.
Allah:
bağışlayan,
merhamet eden
olarak tanımlanır.
Fakat ümit ile garanti aynı şey değildir.
İnsan:
“Allah’ın rahmetini umuyorum.”
diyebilir.
Ama:
“Ne yaparsam yapayım Allah beni kesin kurtarmak zorunda.”
diyemez.
Birincisi iman ve umut olabilir.
İkincisi ise insanın Allah adına hüküm vermesine dönüşebilir.
Korku ile Ümit Arasındaki Denge Neden Önemlidir
Sadece korkuya dayalı din anlayışı:
ümitsizlik
üretebilir.
Sadece güven ve hiçbir sorumluluk taşımayan umut ise:
gevşeklik
üretebilir.
Kur’an’ın ideal dengesi:
Allah’ın rahmetini umut etmek
ve aynı zamanda:
hesabı ciddiye almak
şeklindedir.
Bu nedenle gerçek mümin ne tamamen ümitsizdir ne de kendisini dokunulmaz görür.
“Benim Kalbim Temiz” Sözü de Benzer Bir Yanılgıya Dönüşebilir mi
Eğer bu ifade davranışların önemini ortadan kaldırmak için kullanılıyorsa evet.
İnsan:
“Benim kalbim temiz.”
deyip:
başkasının hakkını yiyorsa,
yalan söylüyorsa,
zulmediyorsa,
adaletsiz davranıyorsa
kalbin temizliğini kendi davranışlarından bağımsız bir kurtuluş belgesine dönüştürmüş olabilir.
Kur’an’da kalbin durumu ile davranış arasında bağ vardır.
Temiz kalp kötülüğü sınırsızca meşrulaştıran bir mazeret değildir.
Dinî Ayrıcalık Düşüncesi Adaleti Nasıl Bozabilir
Bir insan:
“Biz Allah’ın özel kullarıyız.”
diye düşünmeye başladığında başka insanlara farklı ahlaki standartlar uygulayabilir.
Kendi grubunun hatasını bağışlar.
Başkasının küçük hatasını büyütür.
Kendi topluluğunun zulmünü gerekçelendirir.
Başkasının zulmünü kınar.
Böylece evrensel adalet yerine:
grup ahlakı
ortaya çıkar.
Kur’an’ın Allah anlayışında ise ilahî adalet insan gruplarının çıkarına göre değişmez.
23. ve 24. Ayetler Birlikte Okunduğunda Ne Görürüz
- ayette:
Allah’ın Kitabı’nın hükmüne çağrıldıklarında yüz çeviren insanlar vardı.
- ayet bunun psikolojik nedenini açıklar:
Kendilerini sonuçlardan güvende görüyorlar.
Yani düşünsel zincir şöyledir:
Sahte güven → İlahi hükümden kaçış
Eğer kişi zaten:
“Sonuçta bana ciddi bir şey olmaz.”
diyorsa Allah’ın hükmünü neden ciddiye alsın?
Bu nedenle yanlış ahiret inancı doğrudan dünyadaki ahlakı etkileyebilir.
İnsan Allah Adına Kendisine Ayrıcalık Verebilir mi
İşte ayetin en ağır uyarılarından biri budur.
Allah:
kimi bağışlayacağını,
kimi nasıl yargılayacağını
kendisi belirler.
İnsan ise Allah adına:
“Ben kesin kurtuldum.”
“Bizim grubumuz mutlaka kurtulacak.”
“Bize cehennem yalnız birkaç gün dokunur.”
gibi garanti ürettiğinde kendi sınırını aşabilir.
İman, insanın Allah’ın hükmüne teslim olmasıdır.
Allah’ın yerine geçerek kendisine hüküm vermesi değildir.
Dinin En Büyük Tehlikelerinden Biri İnsana Sahte Bir Dokunulmazlık Vermesi Olabilir mi
Âl-i İmrân 24’ün insan zihnine bıraktığı en güçlü soru belki de budur.
Din insanı:
daha adil,
daha merhametli,
daha dürüst,
daha sorumlu
hâle getirebilir.
Fakat insan dini yanlış kullanırsa tam tersi de olabilir.
Kendi kimliğini kutsallaştırabilir.
Kendisini Allah’ın özel ayrıcalıklı grubu sayabilir.
Hatalarını küçümseyebilir.
Başkalarının hatalarını büyütebilir.
Ve sonunda:
“Ben ne yaparsam yapayım kurtulacağım.”
gibi son derece tehlikeli bir güven geliştirebilir.
İşte Kur’an bu güven duygusunu kırar.
Çünkü gerçek iman insanı hesaptan muaf tutmaz.
İnsana hesabın daha ciddi olduğunu hatırlatır.
Belki de insanın din karşısındaki en sağlıklı tavrı şudur:
Allah’ın rahmetinden umut kesmemek ama Allah’ın adaletinden kendisini muaf da görmemek.
Bu durumda insan:
“Ben kesin kurtuldum.”
demez.
“Allah’ın rahmetini umuyorum ve bunun için doğru yaşamaya çalışıyorum.”
der.
Âl-i İmrân 24 böylece yalnızca eski bir topluluğun yanlış inancını eleştirmez.
Her dindar insana çok kişisel bir soru sorar:
İnancımız bizi daha sorumlu mu yapıyor, yoksa kendimizi diğer insanlardan daha güvende ve ayrıcalıklı görmemiz için kullandığımız bir bahaneye mi dönüşüyor?
