Âl-i İmrân Suresi 19. Ayette “Allah Katında Din İslâm’dır” İfadesi Ne Anlama Gelir ve Ehl-i Kitap Kendilerine İlim Geldikten Sonra Neden Ayrılığa Düştü 
Âl-i İmrân Suresinin 19. ayetinde şöyle buyrulur:
“Şüphesiz Allah katında din İslâm’dır. Kitap verilenler, kendilerine ilim geldikten sonra, aralarındaki ihtiras ve kıskançlık yüzünden ayrılığa düştüler. Kim Allah’ın ayetlerini inkâr ederse bilsin ki Allah hesabı çabuk görendir.”
Bu ayet İslam’ın din anlayışını anlamak açısından Kur’an’ın en temel ifadelerinden birini içerir:
“Allah katında din İslâm’dır.”
Fakat bu cümleyi yalnızca:
“Allah katında geçerli dinin adı İslam’dır.”
şeklinde okuyup geçmek ayetin derinliğini tam olarak ortaya koymaz.
Çünkü Arapçadaki İslâm kelimesinin içerisinde çok önemli bir anlam vardır:
Allah’a teslim olmak.
Ayet daha sonra şaşırtıcı bir noktaya geçer:
İnsanların ayrılığa düşmesinin nedeni her zaman bilgisizlik değildir.
Bazen insanlar bilgi geldikten sonra ayrılır.
Ve Kur’an bunun arkasında yalnızca fikir ayrılığını değil:
bağy — ihtiras, haddi aşma, kıskançlık ve üstünlük mücadelesini
gösterir.
“Allah Katında Din İslâm’dır” Ne Demektir
Ayetin Arapçasında:
“İnne’d-dîne indallâhi’l-İslâm.”
denir.
Kelime anlamına yakın biçimde:
“Allah katında din İslâm’dır.”
ifadesidir.
Buradaki din, insanın Allah ile ilişkisini, kulluk biçimini ve hayatını hangi nihai otoriteye göre düzenlediğini anlatır.
İslâm ise temel anlamıyla:
teslim olmak, boyun eğmek, Allah’ın iradesine yönelmek
demektir.
Dolayısıyla ayetin en temel mesajı:
Allah karşısındaki doğru insan tavrı teslimiyettir.
Buradaki “İslâm” Yalnızca Hz. Muhammed’den Sonraki Dinin Adı mıdır
Bu konuda önemli bir kavramsal ayrım vardır.
Bugün “İslam” dediğimizde çoğunlukla Hz. Muhammed’in getirdiği din anlaşılır.
Bu doğrudur.
Fakat Kur’an “İslâm” kelimesini daha geniş bir anlamda da kullanır:
Allah’a teslimiyet.
Bu nedenle Kur’an’da Hz. İbrahim de Allah’a teslim olmuş biri olarak anlatılır.
İbrahim, Musa ve İsa Hz. Muhammed’den önce yaşamışlardır.
Fakat Kur’an’ın perspektifinde onların temel çağrısı da:
tek Allah’a yönelmek ve O’na teslim olmaktır.
Bu anlamda “İslâm”, peygamberler zincirinin ortak özü olarak görülebilir.
O Hâlde Bütün Peygamberlerin Dini Aynı mıydı
Kur’an’ın temel yaklaşımına göre:
Tevhid ve Allah’a teslimiyet açısından evet.
Fakat ayrıntılı hukuk ve ibadet hükümleri farklı dönemlerde farklılaşabilir.
Musa’ya verilen hükümlerle,
İsa’nın tebliğiyle,
Hz. Muhammed’in getirdiği şeriatın
bütün ayrıntılarının birebir aynı olması gerekmez.
Ortak temel ise:
Bir Allah’a iman ve O’na kulluk
olarak sunulur.
Bu nedenle Kur’an peygamberleri birbirleriyle yarışan din kurucuları gibi değil, aynı hakikat çizgisinin elçileri olarak anlatır.
“Allah Katında” İfadesi Neden Önemlidir
Ayet yalnızca:
“İslam dini vardır.”
demiyor.
“Allah katında…”
diyor.
Bu ifade insan görüşleri ile ilahî ölçü arasındaki farkı gösterir.
İnsanlar farklı dinler,
felsefeler,
ideolojiler
oluşturabilir.
Fakat ayetin iddiasına göre hakikatin nihai ölçüsü:
insanların çoğunluğu veya kültürlerin tercihi değil, Allah’tır.
Bu oldukça büyük bir hakikat iddiasıdır.
Bu Ayet Diğer Dinlerin Hiçbir Hakikat Taşımadığını mı Söylüyor
Bu sonucu bu kadar basit biçimde çıkarmak doğru olmaz.
Çünkü aynı sure birkaç ayet önce:
Tevrat’ın,
İncil’in
Allah tarafından indirildiğini açıkça söylemiştir.
Kur’an Musa ve İsa’yı da Allah’ın peygamberleri kabul eder.
Dolayısıyla Kur’an’ın eleştirisi:
“Geçmişte hiçbir hakikat yoktu.”
şeklinde değildir.
Asıl iddia:
Bütün gerçek vahyin temelinde aynı Allah’a teslimiyet vardır.
Ehl-i Kitap Kimlerdir
Kur’an’daki Ehl-i Kitap, genel olarak kendilerine daha önce vahiy verilmiş toplulukları ifade eder.
Başlıca:
Yahudiler
ve
Hristiyanlar
bu kavramın kapsamındadır.
Âl-i İmrân Suresi özellikle Ehl-i Kitap ile yoğun biçimde konuşur.
Çünkü surenin önemli konularından biri:
İbrahim,
Musa,
İsa,
Meryem,
vahiy
ve dinler arasındaki ilişkilerdir.
“Kendilerine İlim Geldikten Sonra Ayrılığa Düştüler” Ne Anlama Gelir
Ayetin en çarpıcı kısmı belki de budur.
Kur’an:
“Bilmedikleri için ayrıldılar.”
demiyor.
Tam tersine:
“Kendilerine ilim geldikten sonra ayrılığa düştüler.”
diyor.
Bu ifade insan hakkındaki çok derin bir gerçeğe işaret eder:
Bilgi tek başına birlik veya doğruluk garantisi değildir.
İnsan gerçeği bildiği hâlde de ona karşı çıkabilir.
İnsan Bildiği Bir Hakikati Neden Reddeder
İnsan kararlarını yalnızca bilgiyle vermez.
İşin içine:
çıkar,
kibir,
statü,
kıskançlık,
aidiyet,
güç arzusu
da girebilir.
Bir insan doğru olduğunu düşündüğü bir şeyi kabul ettiğinde:
makamını kaybedecekse,
toplumdaki konumu sarsılacaksa,
eski görüşünün yanlış olduğunu kabul etmek zorunda kalacaksa
direnebilir.
Bu nedenle insanın problemi bazen:
hakikati görememek değil, gördüğü hakikatin bedelini ödemek istememektir.
“Bağy” Kelimesi Neden Çok Önemlidir
Ayette insanların ayrılığa düşmesinin sebebi için:
“bağyen beynehum”
ifadesi kullanılır.
“Bağy”:
haddi aşma,
üstünlük kurma isteği,
kıskançlık,
haksız rekabet,
ihtiras
gibi anlamlar taşır.
Dolayısıyla ayet bize şunu söyler:
Bütün dinî ayrılıklar yalnızca masum yorum farklarından doğmaz.
Bazen mesele hakikat değil:
otorite ve güç mücadelesidir.
Dinî Ayrılıklar Gerçekten Çıkar Mücadelelerinden Doğabilir mi
Tarih bunun birçok örneğini göstermiştir.
İnsanlar din hakkında tartışırken:
kim lider olacak,
kim söz sahibi olacak,
hangi grup üstün olacak,
hangi yorum hâkim olacak
gibi dünyevi unsurlar tartışmanın içine girebilir.
Sonra bu çıkar çatışmaları dinî gerekçelerle süslenebilir.
Âl-i İmrân 19’un eleştirisi bu nedenle son derece günceldir:
Dinin dili kullanılıyor olması, tartışmanın gerçekten Allah için yürütüldüğü anlamına gelmez.
Bilgi Neden İnsanı Otomatik Olarak İyi Yapmaz
Bir insan çok bilgili olabilir.
Fakat bilgisini:
başkalarını ezmek,
kendi üstünlüğünü göstermek,
insanları manipüle etmek
için kullanabilir.
Bu nedenle Kur’an’da bilgi sürekli olarak:
niyet,
ahlak,
tevazu
ile birlikte düşünülür.
Bir önceki 18. ayette ilim sahipleri tevhidin şahitleri arasında sayılmıştı.
Şimdi 19. ayette ise bilgi geldikten sonra ayrılığa düşen insanlar anlatılıyor.
Bu karşıtlık son derece önemlidir.
Bilgi insanı yükseltebilir de, kibriyle birleşirse düşürebilir de.
18. ve 19. Ayetler Neden Yan Yana Çok Anlamlıdır
- ayette:
ilim sahipleri Allah’ın birliğine şahitlik eder.
- ayette:
kendilerine ilim verilen bazı insanlar ayrılığa düşer.
Yani Kur’an iki farklı bilgi insanı gösterir.
Birinci insan:
Bilgisi arttıkça hakikate şahitlik eder.
İkinci insan:
Bilgi sahibidir fakat çıkar ve ihtiras nedeniyle ayrılığa düşer.
Demek ki mesele yalnızca:
“Ne kadar biliyorsun?”
değildir.
Asıl soru:
“Bildiğin şey seni nasıl bir insana dönüştürdü?”
olabilir.
“İslam” Teslimiyet Demekse İnsan Neye Teslim Olur
Burada teslimiyetin yönü çok önemlidir:
Allah’a.
İslam insanın:
başka insanlara,
din adamlarına,
hükümdarlara,
çoğunluğa
sınırsız biçimde teslim olması anlamına gelmez.
Tam tersine nihai teslimiyet yalnız Allah’a ait olduğunda diğer bütün insan otoriteleri sınırlı hâle gelir.
Bu nedenle gerçek teslimiyet:
insanın iradesini yok etmek değil, onu nihai hakikate yöneltmektir.
Allah’a Teslimiyet Özgürlüğün Karşıtı mıdır
İlk bakışta “teslimiyet” ile “özgürlük” birbirinin karşıtı gibi görünebilir.
Fakat İslam düşüncesinde farklı bir mantık vardır.
İnsan Allah’a teslim olduğunda:
paranın,
şöhretin,
kibrin,
toplum baskısının,
arzularının
mutlak kölesi olmamaya çalışır.
Bu nedenle paradoksal biçimde:
Allah’a kulluk, başka şeylerin köleliğinden özgürleşme
olarak yorumlanabilir.
“Kim Allah’ın Ayetlerini İnkâr Ederse” İfadesi Ne Anlama Gelir
Ayet daha sonra ciddi bir uyarıya geçer:
“Kim Allah’ın ayetlerini inkâr ederse…”
Buradaki “ayetler”:
vahiy,
ilahî deliller,
hakikati gösteren işaretler
anlamlarını taşıyabilir.
Önce bilgi gelmiştir.
Sonra insanlar ihtiras nedeniyle ayrılmıştır.
Ardından ilahî ayetleri reddetmenin sorumluluğu hatırlatılır.
Yani bilgi arttıkça sorumluluk da artar.
“Allah Hesabı Çabuk Görendir” Ne Demektir
Ayetin sonunda:
“Allah serîu’l-hisâbdır.”
denir.
Yani:
“Allah hesabı çabuk görendir.”
Bu ifade Allah’ın hesap görmek için:
uzun araştırmalara,
delil toplamaya,
şahit aramaya
ihtiyacı olmadığını ifade eder.
İnsan mahkemeleri zaman alır çünkü bilgi sınırlıdır.
Allah’ın bilgisi ise önceki ayetlerde belirtildiği gibi kuşatıcıdır.
Bu nedenle ilahî hesap için bilgi toplama süreci gerekmez.
“Hesabın Çabuk Olması” Kıyametin Yakın Olduğu Anlamına mı Gelir
İfade yalnızca kronolojik yakınlık şeklinde anlaşılmak zorunda değildir.
Aynı zamanda:
Allah için hesabın zor veya karmaşık olmaması
anlamını taşır.
Milyarlarca insanın hesabı insan açısından düşünülemeyecek kadar büyük bir işlem gibi görünür.
Fakat Kur’an’ın Allah tasavvurunda:
çokluk Allah’ın bilgisini ve hükmünü zorlaştırmaz.
Dolayısıyla “çabuk hesap gören” ifadesi Allah’ın mutlak bilgisi ve kudretiyle bağlantılıdır.
Bu Ayet Müslümanlara da Bir Uyarı İçeriyor mu
Kesinlikle üzerinde düşünülmesi gereken yönlerinden biri budur.
Ayet tarihsel bağlamında Ehl-i Kitap içindeki ayrılıklardan söz eder.
Fakat Müslüman bir okuyucu bunu yalnızca:
“Bak, başkaları nasıl ayrılmış.”
şeklinde okumamalıdır.
Çünkü aynı tehlike her toplulukta olabilir.
Müslümanlar da:
mezhep,
iktidar,
çıkar,
kişisel rekabet,
kibir
nedeniyle ayrılıklar yaşayabilir.
Ayetin ibreti ancak insan onu kendisine de uyguladığında tamamlanır.
İnsanları Asıl Ayıran Bilgi Eksikliği mi, Ego mu
Âl-i İmrân 19’un en sarsıcı tarafı burada ortaya çıkar.
Biz çoğu zaman şöyle düşünürüz:
İnsanlar yeterince bilgilenirse anlaşmazlıklar sona erer.
Bilgi arttıkça herkes aynı hakikate ulaşır.
Fakat ayet daha zor bir ihtimali ortaya koyar:
Ya problem bilgisizlik değilse?
Ya insan:
hakikati bildiği hâlde,
kendi grubunun üstünlüğünü,
makamını,
çıkarını,
kibrini
hakikatin önüne koyuyorsa?
Bu durumda daha fazla bilgi tek başına problemi çözmez.
Çünkü sorun artık zihinde değil:
karakterdedir.
İşte ayetin “ilim geldikten sonra” ifadesi tam burada olağanüstü bir derinlik kazanır.
Kur’an sanki şöyle der:
Hakikati bilmek başka, hakikate teslim olmak başkadır.
Bu nedenle ayetin başındaki:
“Allah katında din İslâm’dır”
ifadesiyle sonraki bölüm arasında güçlü bir bağ vardır.
İslâm:
teslimiyet
demektir.
Fakat bilgi sahibi insan kendi kibri nedeniyle hakikate teslim olmuyorsa, bilgi onu kurtarmaya yetmez.
Belki Âl-i İmrân 19’un insanın önüne koyduğu en büyük soru budur:
Hakikat bizim düşüncemize uymadığında düşüncemizi mi değiştiriyoruz, yoksa hakikati kendi çıkarımıza uyacak biçimde mi değiştirmeye çalışıyoruz?
Gerçek teslimiyet belki tam da o anda başlar.
İnsan hakikatin kendisine boyun eğmesini istemekten vazgeçer ve:
kendisinin hakikate boyun eğmesi gerektiğini kabul eder.
