Âl-i İmrân Suresi 14. Ayette “Kadınlara, Oğullara, Yığın Yığın Altın ve Gümüşe, Güzel Atlara, Hayvanlara ve Ekinlere Duyulan Sevgi İnsanlara Süslenmiştir” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Âl-i İmrân Suresinin 14. ayetinde şöyle buyrulur:
“Kadınlara, oğullara, yığın yığın biriktirilmiş altın ve gümüşe, salma güzel atlara, hayvanlara ve ekinlere duyulan tutkulu sevgi insanlara süslü gösterilmiştir. Bunlar dünya hayatının geçici menfaatleridir. Varılacak güzel yer ise Allah katındadır.”
Bu ayet insanın en temel yönlerinden birini ele alır:
Arzu.
İnsan yalnızca düşünen bir varlık değildir.
Aynı zamanda:
seven,
isteyen,
sahip olmak isteyen,
bağlanan,
korumaya çalışan
bir varlıktır.
Kur’an burada arzunun varlığını inkâr etmez.
Asıl mesele şudur:
İnsan neyi seviyor ve sevgisini hangi noktaya kadar götürüyor?
“İnsanlara Süslenmiştir” Ne Demektir
Ayette:
“züyyine li’n-nâsi”
ifadesi kullanılır.
Anlamı:
“İnsanlara güzel, çekici ve cazip gösterilmiştir.”
Buradaki “süslenme” insanın bazı şeylere doğal biçimde çekilmesini anlatır.
İnsan:
güzelliği,
aileyi,
serveti,
gücü,
üretimi,
mülkü
çekici bulabilir.
Kur’an bu çekimi baştan günah olarak tanımlamaz.
Fakat çekimin insanı yönetmesine karşı uyarır.
“Şehvetlerin Sevgisi” Ne Anlama Gelir
Ayette geçen “şehavât” kelimesi yalnızca cinsel arzu anlamına gelmez.
Daha geniş anlamda:
yoğun biçimde arzulanan şeyler
demektir.
Bu yüzden ayette:
kadınlar,
çocuklar,
servet,
at,
hayvan,
ekin
aynı çerçevede sayılır.
Yani konu yalnızca cinsellik değil:
insanın dünyaya bağlanmasını sağlayan güçlü arzuların tamamıdır.
Neden İlk Olarak Kadınlardan Söz Ediliyor
Ayetin ilk muhatapları ağırlıklı olarak erkeklerden oluştuğu için örnek erkek bakış açısından verilmiştir.
Burada “kadın kötü veya baştan çıkarıcıdır” şeklinde bir anlam çıkarılması doğru olmaz.
Asıl konu:
karşı cinse duyulan güçlü çekimdir.
Aynı ilke kadınların erkeklere duyduğu çekim açısından da düşünülebilir.
Problem sevgi veya evlilik değildir.
Problem:
bir insanı veya arzuyu Allah’ın ve ahlaki sınırların önüne geçirmek
olabilir.
Kur’an Cinsel Arzuyu Kötü mü Görür
Hayır.
Kur’an evliliği meşru kabul eder.
Eşler arasındaki:
sevgi,
merhamet,
yakınlık
olumlu biçimde anlatılır.
Dolayısıyla cinsel arzu insan tabiatının bir parçasıdır.
Ancak her doğal arzu otomatik olarak sınırsız biçimde uygulanabilir değildir.
İnsan açlık hisseder ama her yiyeceği alamaz.
Öfke hisseder ama herkese zarar veremez.
Cinsel arzu da aynı şekilde:
ahlaki sınırlar içinde yönetilmesi gereken doğal bir güçtür.
“Oğullar” Neden Özellikle Sayılmıştır
Ayetin indiği tarihsel toplumda erkek çocuk:
soy,
güç,
koruma,
aile devamlılığı
açısından özel bir önem taşıyordu.
Bu nedenle “oğullar” güçlü bir dünyevi arzu örneğidir.
Fakat ayetin genel mesajı elbette yalnızca erkek çocuk sevgisiyle sınırlı değildir.
Çocuk sevgisinin tamamına uzanır.
İnsan çocuğunu çok sevebilir.
Bu sevgi doğal ve değerlidir.
Fakat çocuk bile insanın:
hakikat, adalet ve ahlak ölçüsünü ortadan kaldıracak bir mutlak değere
dönüştürülmemelidir.
Çocuğu Sevmek Nasıl Bir Sınava Dönüşebilir
İnsan bazen çocuğu söz konusu olduğunda:
haksızlığı savunabilir,
başkasının hakkını yok sayabilir,
ahlaki ilkelerini değiştirebilir.
“Benim çocuğum yaptıysa mutlaka haklıdır.”
gibi bir anlayış ortaya çıkabilir.
Burada sevgi artık adaleti aşmaya başlamıştır.
Kur’an’ın genel yaklaşımı:
sevginin adaleti yok etmemesi
gerektiğidir.
“Yığın Yığın Altın ve Gümüş” Ne Anlama Gelir
Ayet serveti çok güçlü bir ifadeyle anlatır:
“kanâtîr-i mukantara”
yani:
yığın yığın biriktirilmiş servet.
Buradaki vurgu sadece ihtiyaç kadar para sahibi olmak değildir.
Biriktirme tutkusu öne çıkar.
İnsan bazen artık kullanamayacağı kadar mala sahip olsa bile daha fazlasını istemeye devam eder.
Bu noktada para ihtiyaç aracı olmaktan çıkar.
Kendi başına bir amaç hâline gelir.
İnsan Neden Paraya Bu Kadar Bağlanır
Çünkü para yalnızca mal satın almaz.
Aynı zamanda:
güvenlik,
bağımsızlık,
statü,
güç,
seçenek
sağlar.
Bu nedenle insan bazen parayı yalnızca araç olarak değil:
hayatın garantisi
olarak görmeye başlayabilir.
Kur’an’ın servet eleştirisinin önemli bir kısmı tam burada ortaya çıkar:
Mal değerlidir ama insanın nihai güven kaynağı değildir.
Çok Para Sahibi Olmak Günah mıdır
Hayır.
Kur’an zenginliği başlı başına günah ilan etmez.
Peygamberler ve salih insanlar arasında da mal sahibi kişiler bulunmuştur.
Asıl mesele:
paranın nasıl kazanıldığı,
nasıl kullanıldığı,
insanı nasıl değiştirdiği
ve insanın ona ne ölçüde bağlandığıdır.
Dolayısıyla sorun:
mal sahibi olmak değil, malın insana sahip olmasıdır.
“Güzel Atlar” Neyi Temsil Ediyordu
At, o dönemde yalnızca ulaşım aracı değildi.
Aynı zamanda:
zenginlik,
prestij,
askerî güç,
hız,
statü
göstergesiydi.
Bugünün dünyasında bunun karşılığı:
lüks otomobil,
özel jet,
yat,
yüksek teknoloji,
prestijli mülk
gibi şeylerle benzetilebilir.
Bu nedenle ayetin mesajı tarihsel nesnede takılı kalmaz.
Temel kavram:
gösterişli ve statü sağlayan sahipliktir.
“Hayvanlar ve Ekinler” Neden Sayılmıştır
Tarım toplumunda:
sürü,
hayvan,
tarla,
ekin
servetin temel göstergeleriydi.
Bir insanın büyük sürüleri ve geniş tarlaları olması ekonomik güç anlamına geliyordu.
Bugün insanların servet araçları değişmiş olabilir.
Ama psikoloji büyük ölçüde aynıdır:
Daha fazlasına sahip olma arzusu.
Dolayısıyla ayet yalnızca antik tarım toplumuna hitap etmez.
Mülkiyet arzusunun bütün biçimlerine dokunur.
“Bunlar Dünya Hayatının Metaıdır” Ne Demektir
Ayette bu şeyler:
“metâu’l-hayâti’d-dünyâ”
olarak tanımlanır.
Yani:
dünya hayatının geçici yararlanma araçlarıdır.
“Metâ” kalıcı ebedî değer anlamına gelmez.
Kullanılan,
faydalanılan,
sonra geride bırakılan
şey anlamı taşır.
Ayetin önemli kelimesi burada geçiciliktir.
Dünya Nimetlerinden Yararlanmak Yanlış mı
Hayır.
Kur’an insanın:
yemek yemesini,
aile kurmasını,
ticaret yapmasını,
mal sahibi olmasını,
güzel şeylerden yararlanmasını
yasaklamaz.
Problem dünya nimetlerinden yararlanmak değil:
onları hayatın nihai amacı sanmaktır.
Dünya nimeti:
araçtır.
İnsan onu amaç yaptığında denge bozulur.
Arzu Neden Tehlikeli Olabilir
Arzu kendi doğası gereği sınır tanımayabilir.
İnsan:
bir ev ister.
Evi alınca daha büyüğünü ister.
Bir araba ister.
Sonra daha iyisini.
Bir milyon ister.
Sonra on milyon.
Bir makam ister.
Sonra daha yükseğini.
Bu nedenle arzunun doğal sorusu:
“Ne kadar yeter?”
değil,
çoğu zaman:
“Sırada ne var?”
olabilir.
Kur’an burada insana bir sınır bilinci kazandırır.
İnsan Neden Sahip Olduklarına Çok Hızlı Alışır
İnsan psikolojisinin ilginç özelliklerinden biri budur.
Uzun süre istediği bir şeyi elde ettiğinde önce büyük mutluluk yaşayabilir.
Fakat bir süre sonra o şey sıradanlaşır.
Ardından yeni bir arzu ortaya çıkar.
Böylece:
iste → elde et → alış → yeniden iste
döngüsü oluşur.
Âl-i İmrân 14’ün mesajı bu döngünün binlerce yıl önce de insan hayatının temel problemlerinden biri olduğunu gösterir.
“Allah Katında Güzel Dönüş Yeri Vardır” Ne Anlama Gelir
Ayet dünya nimetlerini saydıktan sonra birden perspektifi değiştirir:
“Güzel dönüş yeri Allah katındadır.”
Burada dünya ile ahiret karşılaştırılır.
Dünya nimetleri:
geçicidir.
Allah katındaki sonuç ise:
kalıcıdır.
Dolayısıyla ayetin mesajı:
“Dünyadaki her şeyi terk edin.”
değil;
“Geçici olanı kalıcı olanın önüne koymayın.”
şeklinde anlaşılmalıdır.
Bu Ayet Dünya Karşıtı Bir Hayat Anlayışı mı Önerir
Hayır.
Kur’an dünyayı bütünüyle kötü bir yer olarak tanımlamaz.
Dünya:
nimetlerin,
sorumluluğun,
imtihanın,
iyiliğin,
üretimin
alanıdır.
Fakat dünya son durak değildir.
Bu nedenle İslam’daki ideal denge:
dünyayı tamamen terk etmek
ile
dünyaya tamamen bağlanmak
arasında kurulmaya çalışılır.
13. ve 14. Ayetler Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
- ayette Bedir üzerinden:
askerî güç ve sayıların insanı yanıltabileceği
gösterilmişti.
- ayette ise:
insanı cezbeden dünyevi güç kaynakları
sayılır.
Böylece konu yalnızca savaş meydanından insanın iç dünyasına taşınır.
Önce dışarıdaki güç:
ordu ve sayı.
Sonra içerideki güç:
arzu ve sahip olma tutkusu.
Her iki durumda da temel uyarı benzerdir:
Gördüğün ve sahip olduğun şeyi mutlaklaştırma.
İnsan Sahip Olduğu Şeyleri mi Sever, Yoksa Onların Kendisine Hissettirdiği Şeyi mi
Âl-i İmrân 14 belki de insan psikolojisinin en derin sorularından birini ortaya çıkarır.
İnsan neden para ister?
Gerçekten kâğıt veya rakam sevdiği için mi?
Yoksa paranın verdiği:
güven,
güç,
özgürlük,
statü
duygusunu mu ister?
İnsan neden lüks bir nesne ister?
Nesnenin kendisini mi?
Yoksa onun üzerinden:
“Ben değerliyim.”
hissini mi arar?
İnsan neden sahip olduklarını kaybetmekten bu kadar korkar?
Belki de onların içinde kendi kimliğini kurduğu için.
Kur’an ise insanı daha temel bir yere çağırır:
Değerini sahip olduğun şeylere bağlama.
Çünkü:
servet gider,
güzellik değişir,
çocuklar büyür,
mülk el değiştirir,
beden yaşlanır,
dünya sona erer.
Ayet arzuyu ortadan kaldırmayı istemez.
İnsanın arzusuna hükmedebilmesini ister.
Çünkü özgürlük:
hiçbir şeyi arzulamamak değil, arzuladığın şeyin seni yönetmesine izin vermemektir.
Ve belki Âl-i İmrân 14’ün en büyük sorusu şudur:
Biz sahip olduğumuz şeylerin sahibi miyiz, yoksa zamanla onlar mı bizim sahibimiz oluyor?
