Âl-i İmrân Suresi 195. Ayette “Rableri Onların Dualarına Karşılık Verdi: Erkek Olsun Kadın Olsun, Sizden Hiçbir Çalışanın Yaptığını Boşa Çıkarmam; Siz Birbirinizdensiniz” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Âl-i İmrân Suresinin 195. ayetinde şöyle buyrulur:
“Rableri onların dualarına şöyle karşılık verdi: ‘Şüphesiz Ben, erkek olsun kadın olsun, sizden hiçbir çalışanın yaptığını boşa çıkarmam. Siz birbirinizdensiniz. Hicret edenlerin, yurtlarından çıkarılanların, Benim yolumda eziyete uğrayanların, savaşanların ve öldürülenlerin kötülüklerini elbette örteceğim ve onları, Allah katından bir mükâfat olarak altlarından ırmaklar akan cennetlere koyacağım. Mükâfatın en güzeli Allah katındadır.’”
Bu ayet, 190. ayetten beri devam eden büyük dua zincirinin:
cevabıdır.
Akıl sahipleri:
evreni düşündüler.
Allah’ı andılar.
Ateşten korunmayı istediler.
İmana çağıranı duyduklarını söylediler.
Bağışlanma dilediler.
Allah’ın vaadine ulaşmayı istediler.
- ayette:
“Rabbimiz! Bize peygamberlerin aracılığıyla vadettiğini ver.”
demişlerdi.
- ayet ise:
“Rableri onların dualarına karşılık verdi.”
diye başlar.
Yani dua:
boşluğa söylenmiş bir söz değildir.
Ardından insanlık tarihi açısından son derece güçlü bir ilke gelir:
“Erkek olsun kadın olsun, sizden hiçbir çalışanın emeğini boşa çıkarmam.”
“Rableri Onların Dualarına Karşılık Verdi” Ne Anlama Gelir
Ayette:
“festecâbe lehum Rabbuhum”
denir.
Yani:
“Rableri onların duasına cevap verdi.”
190–194. ayetlerde uzun bir dua vardı.
- ayet:
bu duaya verilen ilahî cevabı:
doğrudan aktarır.
Bu çok anlamlıdır.
İnsan:
dua ederken bazen:
“Acaba duyuluyor muyum?”
diye düşünebilir.
Ayet:
Allah’ın:
duayı bildiğini,
işittiğini
ve ona karşılık verdiğini
gösterir.
Ancak duaya cevap:
her zaman insanın beklediği biçim ve zamanda gerçekleşmek zorunda değildir.
Duaya Cevap Vermek Her İstenen Şeyi Aynen Vermek midir
Hayır.
Kur’an’daki dua anlayışını:
“İstedim, aynısı hemen gerçekleşmeli.”
şeklinde mekanik bir sisteme çevirmek doğru değildir.
İnsan:
bir şeyi iyi sanabilir.
Ama sonucu:
bilmeyebilir.
Dua:
kulun Allah’a yönelişidir.
Cevap ise:
Allah’ın:
hikmeti,
bilgisi
ve insanın nihai yararı
bağlamında düşünülmelidir.
Bu ayette verilen cevap özellikle:
samimi emeğin kaybolmayacağı
üzerindedir.
“Hiçbir Çalışanın Yaptığını Boşa Çıkarmam” Ne Demektir
Ayette:
“ennî lâ udî‘u amele âmılin minkum”
denir.
Yani:
“Sizden hiçbir çalışanın amelini boşa çıkarmam.”
“Amel”:
yapılan iş,
çaba,
davranış
anlamına gelir.
“Udî‘u” ise:
kaybetmek,
zayi etmek,
boşa çıkarmak
anlamındadır.
Mesaj son derece güçlüdür:
İnsanların fark etmediği:
bir iyilik olabilir.
Kimsenin teşekkür etmediği:
bir emek olabilir.
Ama Allah katında:
samimi ve doğru hiçbir amel görünmez değildir.
Bu Ayet Yalnız Büyük Kahramanlıkları mı Kapsar
Hayır.
Ayetin tarihsel bağlamında:
hicret,
zulüm,
savaş
ve ağır fedakârlıklar
özellikle anılır.
Ama:
“Hiçbir çalışanın amelini boşa çıkarmam.”
ilkesi:
çok geniştir.
Küçük görünen bir iyilik.
Bir insanın hakkını korumak.
Bir çocuğa merhamet etmek.
Kimse görmediğinde dürüst olmak.
Sabırla doğruyu sürdürmek.
İnsanların gözünde küçük olabilir.
Ama ahlaki değer:
yalnız büyüklük gösterisiyle:
ölçülmez.
“Erkek Olsun Kadın Olsun” İfadesi Neden Özellikle Belirtilmiştir
Ayette:
“min zekerin ev unsâ”
denir.
Yani:
“Erkek olsun, kadın olsun.”
Bu ifade:
çok açık bir ahlaki ilke ortaya koyar.
Allah katında:
iyilik ve emek:
cinsiyet nedeniyle değersizleşmez.
Bir erkeğin:
salih ameli nasıl karşılıksız bırakılmıyorsa;
bir kadının ameli de:
boşa çıkarılmaz.
İlahi değerlendirmede:
cinsiyet, kişinin iyiliğinin değerini ortadan kaldıran bir ölçü değildir.
Bu Ayet Kadın ve Erkeğin Her Açıdan Aynı Olduğunu mu Söylüyor
Ayetin söylediği şeyi:
doğru sınırda tutmak gerekir.
Buradaki açık mesaj:
manevi ve ahlaki emeğin karşılığı konusunda kadın ile erkeğin ayrımcılığa uğramamasıdır.
Ayet:
biyolojik,
sosyal
veya fıkhî bütün farklılıkların hiçbir biçimde bulunmadığına ilişkin kapsamlı bir teori vermiyor.
Fakat çok temel bir eşitliği:
kesin biçimde ortaya koyuyor:
Allah, kişinin iyiliğini kadın veya erkek olduğu için değersizleştirmez.
“Siz Birbirinizdensiniz” Ne Anlama Gelir
Ayette:
“ba‘dukum min ba‘d”
denir.
Kelime anlamıyla:
“Birbirinizdensiniz.”
Bu ifade:
erkek ve kadının:
aynı insanlık bütününün parçaları olduğunu
hatırlatır.
Bir taraf:
diğerinden bağımsız bir insan türü
değildir.
Aynı toplum.
Aynı sorumluluk.
Aynı insanlık.
Aynı Allah’a kulluk.
Bu kısa ifade:
cinsiyet üzerinden kurulabilecek:
ahlaki üstünlük iddialarını ciddi biçimde sınırlar.
Bir Toplum Kadının Emeğini Küçümsüyorsa Bu Ayet Ne Söyler
Şunu:
İnsanların görmemesi:
Allah’ın görmediği
anlamına gelmez.
Bir kadın:
ailesi için,
toplum için,
ilim için,
iş için,
iyilik için
emek veriyor olabilir.
Toplum:
ona gereken değeri vermeyebilir.
Ama ayetin ölçüsü:
insanların alkışı değildir.
Allah hiçbir çalışanın amelini boşa çıkarmaz.
Bu:
yalnız kadınlar için değil;
emeği görünmeyen herkes için:
çok güçlü bir tesellidir.
“Hicret Edenler” Kimlerdir
Ayette:
“fellezîne hâcerû”
denir.
Yani:
“Hicret edenler.”
İlk Müslümanların bir kısmı:
inançları nedeniyle:
yurtlarını terk etmek zorunda kalmıştı.
Mekke’den Medine’ye hicret:
İslam tarihinin en önemli dönüm noktalarından biridir.
Hicret:
yalnız coğrafi bir yolculuk değildir.
Ev.
Aile çevresi.
Ticaret.
Mülk.
Alışılmış hayat.
Bunların bir kısmından:
vazgeçmek anlamına gelmiştir.
Dolayısıyla burada:
inanç uğruna ağır bir bedel ödemek
anlatılır.
“Yurtlarından Çıkarılanlar” İfadesi Neyi Vurgular
Ayet:
“ve uhricû min diyârihim”
der.
Yani:
“Yurtlarından çıkarılanlar.”
Bu çok önemli bir ayrıntıdır.
Bazıları:
sadece gönüllü biçimde yolculuk etmemiş;
baskılar nedeniyle:
evlerini terk etmek zorunda kalmıştır.
Yurdundan çıkarılmak:
yalnız:
bir adres değiştirmek
değildir.
İnsanın:
aidiyetini,
evini,
hatıralarını,
ekonomik düzenini
kaybetmesidir.
Kur’an:
bu kaybı:
unutulmuş bir ayrıntı gibi değil;
ilahî hesapta değeri bulunan bir fedakârlık
olarak anar.
“Benim Yolumda Eziyete Uğrayanlar” Ne Anlama Gelir
Ayette:
“ve ûzû fî sebîlî”
denir.
Yani:
“Benim yolumda eziyete uğrayanlar.”
Bu:
inançları nedeniyle:
baskıya,
hakarete,
dışlanmaya,
şiddete
ve çeşitli mağduriyetlere uğrayan insanları:
tarihsel bağlamda kapsar.
Ancak:
“Allah yolunda eziyet gördüm.”
iddiası kişinin yaptığı her şeyi otomatik olarak haklı çıkarmaz.
Bir amacın gerçekten:
Allah yolunda olup olmadığı:
adalet,
ahlak
ve vahyin ölçüleriyle:
değerlendirilmelidir.
Ayetteki “Savaşanlar” İfadesi Nasıl Anlaşılmalıdır
Ayette:
“ve kâtelû”
denir.
Yani:
“Savaştılar.”
Bu ifade:
erken Müslüman toplumunun:
gerçek askerî çatışmalar yaşadığı tarihsel bağlamla
ilişkilidir.
Uhud Savaşı:
surenin önemli arka planlarından biridir.
Dolayısıyla bu ifadeyi:
bağlamından koparıp:
her dönemde rastgele şiddet çağrısı
olarak okumak doğru değildir.
Kur’an’ın savaşla ilgili hükümleri:
belirli şartlar,
sorumluluklar
ve ahlaki sınırlar
içinde değerlendirilmelidir.
“Öldürülenler” İfadesi Ölümü Yüceltmek Anlamına mı Gelir
Hayır.
Ayet:
“ve kutilû”
yani:
“öldürüldüler”
ifadesini de içerir.
Burada:
inançları ve topluluklarını savunurken:
hayatlarını kaybedenlerden
söz edilir.
Bu:
ölümü aramayı,
intiharı
veya insan hayatını küçümsemeyi:
meşrulaştırmaz.
Kur’an’da insan hayatı:
değerlidir.
Burada övülen şey:
ölümün kendisi değil;
çok ağır şartlar altında bile sadakat ve fedakârlık gösterebilmiş olmalarıdır.
“Allah Yolunda” İfadesi Her Savaşı Kutsal Hâle Getirir mi
Hayır.
İnsanlar tarihte:
kendi savaşlarına:
dinî isimler verebilir.
Ama kişinin:
“Bu Allah yolundadır.”
demesi:
onu otomatik olarak öyle yapmaz.
Amaç,
yöntem,
adalet,
masumlara yaklaşım
ve savaşın bağlamı:
ahlaki değerlendirmeye tabidir.
Dinî bir slogan:
haksızlığı:
haklı hâle getirmez.
Bu nedenle ayet:
modern dönemde şiddeti keyfî biçimde meşrulaştırmak için:
kullanılamaz.
“Kötülüklerini Örteceğim” Ne Anlama Gelir
Ayette:
“le ukeffiranne anhum seyyiâtihim”
denir.
Yani:
“Onların kötülüklerini elbette örteceğim / gidereceğim.”
Burada ilahî bağışlanma:
fedakârlıklarının ardından:
önemli bir vaat olarak gelir.
Ama bu:
“Bir kez fedakârlık yaptın, artık istediğin her günahı işle.”
anlamına gelmez.
Kur’an’ın genel öğretisinde:
iman,
tevbe,
salih amel
ve Allah’ın rahmeti:
birlikte düşünülür.
Bağışlanma:
ahlaki sorumluluğun iptali değildir.
“Altlarından Irmaklar Akan Cennetlere Koyacağım” İfadesi Ne Anlatır
Ayette:
“ve le udhilennehum cennâtin tecrî min tahtihel-enhâr”
denir.
Yani:
“Onları altlarından ırmaklar akan cennetlere koyacağım.”
Kur’an’ın cennet tasvirlerinde:
bahçeler,
ırmaklar,
huzur,
bolluk
ve güven
sık sık birlikte kullanılır.
Dünyada:
yurdundan çıkarılan insan:
ahirette:
kalıcı bir yurda
ulaşır.
Dünyada:
kaybeden insan:
Allah katında:
daha büyük bir karşılık
bulabilir.
Bu:
ayet içindeki güçlü karşıtlıklardan biridir.
“Allah Katından Bir Mükâfat” İfadesi Neden Önemlidir
Ayette:
“sevâben min indillâh”
denir.
Yani:
“Allah katından bir karşılık olarak.”
İnsanların verdiği ödüller:
sınırlıdır.
Bir madalya.
Bir para.
Bir teşekkür.
Bir unvan.
Hepsi:
geçebilir.
Allah katındaki karşılık ise:
ayet tarafından:
daha üstün bir ölçüye
yerleştirilir.
İnsanların seni unutması:
Allah katındaki değerin yok olduğu anlamına gelmez.
“Mükâfatın En Güzeli Allah Katındadır” Ne Anlama Gelir
Ayet:
“vallâhu indehû husnu’s-sevâb”
diye sona erer.
Yani:
“Mükâfatın en güzeli Allah katındadır.”
Bu ifade:
insanın başarı ölçüsünü:
yeniden değiştirir.
Dünyada:
çok şey kaybedebilirsin.
Evini.
Malını.
Toplumsal itibarını.
Hatta hayatını.
Fakat eğer Allah katında:
doğru bir insan olarak kaldıysan;
Kur’an’ın ölçüsünde:
nihai olarak kaybetmiş değilsin.
Gerçek karşılık:
yalnız dünyanın bilançosuyla ölçülmez.
Kimsenin Görmediği Bir İyilik Gerçekten Kayboluyor mu, Yoksa İnsanların Hafızasından Silinen Şey Allah Katında Hâlâ Bütün Değeriyle Duruyor mu
Âl-i İmrân 195’in insanın önüne koyduğu en güzel ve en derin sorulardan biri:
budur.
İnsan:
görülmek
ister.
Bir şey yapar.
Teşekkür:
bekler.
Emek verir.
Takdir:
bekler.
Fedakârlık yapar.
Birilerinin:
“Bunu sen yaptın.”
demesini ister.
Bu:
insanîdir.
Ama hayat:
her zaman:
emeğin karşılığını:
adil biçimde vermez.
Bazen:
sen çalışırsın.
Başkası:
övgüyü alır.
Sen:
iyilik yaparsın.
Kimse:
bilmez.
Bir insan için:
yıllarca fedakârlık yaparsın.
Belki o bile:
fark etmez.
Bir işi:
dürüstçe yaparsın.
Hile yapan biri:
senden daha fazla kazanır.
Bu durumda insan:
şunu sorabilir:
“O zaman neden doğru olayım?”
Âl-i İmrân 195:
tam bu noktada:
çok büyük bir cevap verir:
“Ben hiçbir çalışanın amelini boşa çıkarmam.”
Belki insanın:
iç dünyasında duyabileceği en güçlü cümlelerden biridir:
Hiçbiri kaybolmadı.
Kimse görmedi mi?
Allah biliyor.
Kimse teşekkür etmedi mi?
Değer değişmedi.
İnsanlar unuttu mu?
Allah’ın bilgisi unutmadı.
Bu düşünce:
ahlakı:
alkıştan bağımsızlaştırabilir.
Çünkü insan:
iyiliği:
insanların kendisini görmesi için değil;
iyilik doğru olduğu için:
yapmaya başlayabilir.
Ayet ardından:
özellikle:
“erkek veya kadın”
der.
Bu ifade:
çok büyük bir adalet duygusu taşır.
Tarih boyunca:
insanların emekleri:
aynı ölçüde görünür olmamıştır.
Bazı insanların:
adı kayda geçmiştir.
Bazılarının:
geçmemiştir.
Bir savaşın:
komutanları bilinir.
Ama geride:
ailesini ayakta tutanlar:
unutulabilir.
Bir toplumun:
ünlü isimleri hatırlanır.
Ama onu taşıyan:
milyonlarca sıradan insan:
isimsiz kalabilir.
Allah’ın ölçüsünde ise:
isimsiz olmak:
değersiz olmak değildir.
Ayet:
“erkek olsun kadın olsun, hiçbir çalışanın amelini zayi etmem.”
derken:
insanların kurduğu görünürlük hiyerarşisinin:
ötesine geçer.
Belki bir insan:
hiçbir tarih kitabına:
girmeyecek.
Heykeli:
dikilmeyecek.
Adına:
cadde yapılmayacak.
Ama:
bir çocuğun hayatını:
iyilikle değiştirmiş olabilir.
Bir insana:
en zor gününde:
yardım etmiş olabilir.
Bir haksızlığa:
kimse görmeden:
karşı durmuş olabilir.
Ve Kur’an’ın ölçüsünde:
bunlar:
kaybolmaz.
Ayetin hicret edenleri,
yurtlarından çıkarılanları
ve eziyet görenleri
anması da:
aynı hakikati başka bir boyutta gösterir.
Dışarıdan bakınca:
bu insanlar:
kaybetmiş görünüyordu.
Evlerini:
kaybettiler.
Mallarını:
kaybettiler.
Düzenlerini:
kaybettiler.
Bazıları:
hayatlarını kaybetti.
Dünyanın bilançosuna bakarsan:
zarar
gibi görünebilir.
Ama ayet:
başka bir bilanço açar.
Allah:
“Ben bunların hiçbirini boşa çıkarmayacağım.”
der.
İşte iman:
belki insana tam olarak bu uzun perspektifi verir.
Bugünkü sonuç:
nihai sonuç değildir.
Bugünkü kayıp:
nihai kayıp değildir.
Bugünkü alkış:
nihai başarı değildir.
Bugünkü unutulmuşluk:
nihai değersizlik değildir.
Çünkü:
hesap henüz:
tamamlanmamıştır.
Bir başka çok önemli nokta da:
“Siz birbirinizdensiniz.”
ifadesidir.
İnsanlık:
birbirine muhtaçtır.
Erkek:
kadından bağımsız değildir.
Kadın:
erkekten bağımsız değildir.
Zengin:
yoksuldan bağımsız değildir.
Bir toplumun başarısı:
tek kişinin eseri değildir.
Biz:
birbirimizin hayatlarına:
dokunarak
yaşarız.
Belki bu yüzden insan:
başkasının emeğini küçümserken:
aslında kendi hayatını mümkün kılan:
görünmez emekleri
de unutmaktadır.
Her sabah:
binlerce insanın emeği sayesinde:
hayatımız devam eder.
Yediğimiz ekmekten:
kullandığımız yola,
elektrikten:
sağlık hizmetine kadar.
İnsan:
tek başına yapılmış:
bir varlık değildir.
Birbirimizdeniz.
Fakat ayetin en büyük tesellisi yine:
ilk cümlede saklıdır:
“Hiçbir çalışanın amelini boşa çıkarmam.”
İnsanların seni görmesini:
kontrol edemezsin.
Seni takdir edip etmeyeceklerini:
kontrol edemezsin.
Adının hatırlanmasını:
kontrol edemezsin.
Ama:
nasıl yaşayacağını:
büyük ölçüde seçebilirsin.
Belki gerçek özgürlük:
şu noktada başlar:
“Kimse bilmese de doğru olanı yapacağım.”
Çünkü o zaman:
ahlakın izleyiciye:
ihtiyaç duymaz.
Ve belki Âl-i İmrân 195’in bize bıraktığı en ağır ama aynı zamanda en teselli edici soru şudur:
Bütün insanlar yaptığımız iyilikleri unutsalar, kimse teşekkür etmese ve hiçbir emek görünür bir ödülle karşılık bulmasa bile Allah’ın hiçbir samimi ameli boşa çıkarmadığına gerçekten inanıyorsak, doğru olanı yine de aynı kararlılıkla yapabilir miyiz?
