Âl-i İmrân Suresi 191. Ayette “Onlar Ayakta Dururken, Otururken ve Yanları Üzerine Yatarken Allah’ı Anarlar; Göklerin ve Yerin Yaratılışı Üzerinde Düşünürler ve ‘Rabbimiz, Sen Bunları Boşuna Yaratmadın’ Derler” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Âl-i İmrân Suresinin 191. ayetinde şöyle buyrulur:
“Onlar ayakta dururken, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah’ı anarlar; göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde düşünürler ve şöyle derler: ‘Rabbimiz! Sen bunları boşuna yaratmadın. Seni her türlü eksiklikten tenzih ederiz. Bizi ateş azabından koru.’”
- ayette:
göklerin ve yerin yaratılışında,
gece ile gündüzün değişiminde
akıl sahipleri için deliller bulunduğu söylenmişti.
- ayet ise:
o akıl sahiplerinin kim olduğunu
anlatmaya başlar.
Onlar:
yalnız düşünen insanlar değildir.
Yalnız zikreden insanlar da değildir.
İki şey:
bir araya gelir:
Zikir.
Tefekkür.
Kalp:
Allah’ı anar.
Akıl:
yaratılışı düşünür.
Ve bu ikisinin sonunda:
çok büyük bir sonuç doğar:
“Rabbimiz, Sen bunları boşuna yaratmadın.”
Bu cümle:
evren,
hayat,
insan,
ölüm,
ahlak
ve sorumluluk
hakkında başlı başına bir dünya görüşüdür.
“Onlar Ayakta Dururken Allah’ı Anarlar” Ne Anlama Gelir
Ayette:
“ellezîne yezkurûnallâhe kıyâmen”
denir.
Yani:
“Onlar ayakta iken Allah’ı anarlar.”
Burada zikir:
yalnız belirli kelimeleri tekrar etmekle sınırlı düşünülmemelidir.
Allah’ı anmak:
O’nu hatırlamak,
O’nun huzurunda yaşadığını bilmek,
nimetini fark etmek,
emrini hesaba katmak
gibi daha geniş bir anlam taşır.
İnsan:
gündelik hayatın içinde de
Allah’ı unutmayabilir.
“Otururken” İfadesi Neden Ayrıca Söyleniyor
Ayette:
“ve kuûden”
denir.
Yani:
“otururken.”
Ayakta,
otururken
ve biraz sonra görüleceği gibi:
uzanırken
denmesi:
hayatın farklı hâllerini kapsayan bir anlatımdır.
Mesaj:
Allah’ı hatırlamanın:
yalnız ibadet mekânına,
yalnız belirli saate,
yalnız özel bir bedensel pozisyona
hapsedilmemesidir.
Zikir:
hayatın içine yayılan bir bilinç
olabilir.
“Yanları Üzerine Yatarken” Ne Demektir
Ayette:
“ve alâ cunûbihim”
denir.
Yani:
“yanları üzerine yatarken.”
Böylece insanın:
aktif olduğu zamanlar kadar,
dinlendiği zamanlar da
anılmış olur.
Ayakta.
Otururken.
Yatarken.
Bu üçlü anlatım:
neredeyse insanın bütün günlük hâllerini:
sembolik olarak kapsar.
Allah bilinci:
hayatın yalnız küçük bir bölümüne değil;
bütününe eşlik eder.
Bu Ayet Sürekli Tesbih Çekmek Zorunda Olduğumuzu mu Söylüyor
Ayetin anlamını yalnız:
kesintisiz sözlü tekrar
şeklinde daraltmak doğru olmaz.
Sözlü zikir:
elbette zikir biçimlerinden biridir.
Ama Allah’ı anmak:
daha geniştir.
Bir karar verirken:
“Bu doğru mu?”
diye Allah’ın ölçüsünü düşünmek.
Bir nimeti görünce:
şükretmek.
Bir hata yapınca:
Allah’ı hatırlayıp dönmek.
Bir güç elde ettiğinde:
kibirlenmemek.
Bunların tamamı:
Allah bilincinin hayata:
yansımalarıdır.
Zikir ile Tefekkür Neden Aynı Ayette Birleştirilmiştir
Bu ayetin en dikkat çekici yönlerinden biri:
budur.
Bir tarafta:
zikrullah.
Diğer tarafta:
yaratılış üzerine düşünme.
Böylece Kur’an:
kalp ile aklı:
birbirine rakip hâle getirmez.
Yalnız duygu:
yetmez.
Yalnız soyut düşünce de:
yetmeyebilir.
Tefekkür:
Allah bilinciyle birleştiğinde:
insanın varlık anlayışı:
derinleşir.
Zikir:
düşünceye yön verir.
Tefekkür:
zikrin anlamını:
derinleştirir.
“Göklerin ve Yerin Yaratılışı Üzerinde Düşünürler” Ne Anlama Gelir
Ayette:
“ve yetefekkerûne fî halki’s-semâvâti ve’l-ard”
denir.
Yani:
“Göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde düşünürler.”
“Tefekkür”:
yüzeysel bakıştan daha derindir.
İnsan:
yalnız:
“Gökyüzü güzel.”
demekle kalmaz.
Şunları sorar:
Bu düzen neden var?
Varlığın kaynağı nedir?
İnsan bu bütünün içinde nerede duruyor?
Hayatın bir amacı var mı?
Ölüm neden var?
Ahlaki sorumluluk ne anlama geliyor?
Tefekkür:
gördüğünden görünmeyen anlamlara doğru düşünsel yolculuktur.
Bu Ayet Bilimsel Araştırmayı Teşvik Eder mi
Ayet:
modern anlamda bir bilim metodolojisi
öğretmez.
Ama doğayı:
düşünmeye değer bir alan
olarak görür.
Bu nedenle:
gökyüzünü,
dünyayı,
canlıları,
fiziksel düzeni
incelemek:
Kur’an’ın tefekkür çağrısıyla:
uyumlu olabilir.
Bilim:
süreçlerin nasıl işlediğini
araştırır.
Ayet ise:
insanı ayrıca:
“Bütün bu varlık ne anlama geliyor?”
sorusuna yöneltir.
İkisi:
aynı soru değildir.
Ama birbirine:
düşman olmak zorunda da değildir.
Tefekkür ile Hayal Kurmak Arasındaki Fark Nedir
Tefekkür:
rastgele spekülasyon
değildir.
Gözleme,
akla,
bilgiye,
tutarlılığa
dayanmalıdır.
İnsan:
evrene bakıp:
istediği her hayali:
“Kur’an’ın bilimsel mucizesi”
diye sunmamalıdır.
Ayet:
düşünmeyi teşvik eder.
Ama düşünmek:
kanıtsız iddiaları çoğaltmak
değildir.
Gerçek tefekkür:
bilmediği yerde “bilmiyorum” diyebilecek kadar dürüst
olmayı da gerektirir.
“Rabbimiz, Sen Bunları Boşuna Yaratmadın” Ne Anlama Gelir
Ayette:
“Rabbenâ mâ halakte hâzâ bâtılâ”
denir.
Yani:
“Rabbimiz, Sen bunu boşuna yaratmadın.”
“Bâtıl” burada:
anlamsız,
boş,
amaçsız,
sonuçsuz
anlamına gelebilir.
Akıl sahipleri:
evrene bakıyor
ve şu sonuca varıyor:
Bu varlık anlamsız bir oyun değildir.
Hayatın:
ahlaki bir anlamı vardır.
İnsan:
sorumsuz ve hesapsız bırakılmış değildir.
“Boşuna Yaratmadın” Demek Evrenin Her Ayrıntısının Amacını Bildiğimiz Anlamına mı Gelir
Hayır.
İnsan:
her şeyin özel hikmetini
bilmez.
Bir olayın:
neden gerçekleştiğini
anlamayabilir.
Bir acının:
bütün boyutlarını
çözemeyebilir.
Bir canlı türünün veya kozmik olayın:
bütün işlevlerini
bilmek zorunda değildir.
“Yaratılış boş değildir.”
demek:
“Ben bütün hikmetleri biliyorum.”
demek değildir.
Bu ayrım:
tevazu için önemlidir.
Hayatın Bir Amacı Olduğu İnancı İnsanı Nasıl Değiştirir
Eğer hayat:
tamamen anlamsızsa;
ahlaki sorumluluğun nihai temeli:
başka biçimde kurulmak zorunda kalır.
Ama Kur’an:
insana:
amaçlı bir varlık düzeni içinde bulunduğunu
söyler.
Bu durumda:
seçimler önem kazanır.
Adalet:
önemlidir.
İyilik:
önemlidir.
Zulüm:
önemlidir.
Çünkü hayat:
yalnız yaşanıp biten:
rastgele bir süre
değildir.
İnsan:
hesabı olan bir varlık
olarak görülür.
“Seni Tenzih Ederiz” Anlamındaki “Sübhâneke” Neden Burada Geliyor
Ayet:
“subhâneke”
der.
Yani:
“Seni her türlü eksiklikten tenzih ederiz.”
İnsan yaratılışa bakıyor.
Sonra:
“Bunları boşuna yaratmadın.”
diyor.
Ardından:
“Sübhâneke.”
Yani:
Allah’ın:
abes,
anlamsız,
hikmetsiz bir yaratıştan:
uzak olduğunu
ifade ediyor.
Bu kelime:
yalnız bir tesbih ifadesi değil;
aynı zamanda:
ilahî hikmete güven
bildirir.
Bu Ayet Kötülük ve Acı Problemini Tamamen Çözüyor mu
Hayır.
Dünyadaki:
acı,
hastalık,
afet,
zulüm
gibi meseleler:
çok daha geniş bir teolojik tartışmayı
gerektirir.
Ayet:
“Her acının özel sebebini biliyoruz.”
demiyor.
Daha temel bir inanç ortaya koyuyor:
Yaratılış nihai olarak anlamsız ve başıboş değildir.
İnsan bazı parçaları:
anlamayabilir.
Fakat Kur’anî bakış:
bütünün:
hikmetten kopuk olmadığını
savunur.
Tefekkür Neden Sonunda Ahireti Hatırlatıyor
Ayetin sonunda:
“Bizi ateş azabından koru.”
duası gelir.
Bu çok dikkat çekicidir.
İnsan:
gökyüzüne baktı.
Evreni düşündü.
Sonra:
kendi ahlaki geleceğini
hatırladı.
Demek ki Kur’an’daki tefekkür:
yalnız kozmoloji değildir.
Tefekkürün sonunda insan:
“Ben bu düzenin içinde nasıl yaşıyorum?”
diye kendisine döner.
Evreni düşünmek:
ahlaki sorumluluğu:
uyandırır.
“Bizi Ateş Azabından Koru” Duası Neden Korku İçeriyor
Çünkü Kur’an’daki iman:
yalnız sevgi
değildir.
Umut.
Sevgi.
Saygı.
Sorumluluk.
Korku
gibi farklı boyutlar:
birlikte bulunur.
Buradaki korku:
insanı felç eden patolojik bir dehşet
olmak zorunda değildir.
Daha çok:
yanlış hayatın gerçek sonuçları bulunduğunu ciddiye almak
tır.
İnsan:
ateşten korunmayı isterken:
hayatını da:
ona göre düzenlemeye
çağrılır.
Sadece Dua Etmek Ateşten Korunmak İçin Yeterli midir
Dua:
önemlidir.
Fakat Kur’an’ın bütünü:
duayı:
ahlaki davranıştan ayrı
düşünmez.
İnsan:
“Beni azaptan koru.”
derken;
aynı zamanda:
zulmü,
haksızlığı,
kibri,
bilinçli kötülüğü
sürdürmemelidir.
Dua:
eylemsiz bir kaçış değil;
hayatın yönünü değiştiren bir teslimiyet
olmalıdır.
Aksi hâlde:
dil ile istenen şeyle:
hayatın yönü
birbirine ters düşebilir.
190 ve 191. Ayetler Birlikte Nasıl Bir İnsan Modeli Çiziyor
- ayet:
evrendeki işaretlerden söz etti.
- ayet:
bu işaretleri doğru okuyan insanları
tanımladı.
Onlar:
Allah’ı anar.
Düşünür.
Yaratılışı inceler.
Anlam çıkarır.
Allah’ın yaratışını:
boş görmez.
Sonra:
kendi sorumluluğunun farkına varıp:
dua eder.
Bu modelde:
akıl, ibadet, evren ve ahlak birbirinden kopuk değildir.
Hepsi:
aynı bilinçte
buluşur.
Allah’ı Anmak İle Evreni Düşünmek Arasında Nasıl Bir Denge Kurulmalıdır
Sadece zikir olup:
hiç düşünme yoksa;
din:
alışkanlık hâline
gelebilir.
Sadece düşünme olup:
hiç manevi yöneliş yoksa;
insan:
çok şey bilip:
hayatının anlamına dokunmayabilir.
Âl-i İmrân 191:
ikisini:
birbirine bağlar.
Kalp Allah’ı hatırlar.
Akıl yaratılışı düşünür.
Sonra:
ikisinin ortak sonucu:
insanın:
kendini ve sorumluluğunu:
yeniden görmesidir.
Eğer Evrenin Boşuna Yaratılmadığına İnanıyorsak, Kendi Hayatımızı Amaçsız ve Sorumluluksuz Yaşamak Bu İnançla Nasıl Bağdaşabilir
Âl-i İmrân 191’in insanın önüne koyduğu en derin soru:
belki budur.
İnsan gökyüzüne bakıyor.
Milyarlarca yıldız.
Devasa yapılar.
Düzen.
Hareket.
Hayat.
Sonra:
“Bütün bunlar boşuna değil.”
diyor.
Peki:
sen?
Senin hayatın?
Senin zamanın?
Senin kararların?
Onlar:
boşuna mı?
İşte ayet:
kozmik tefekkürü:
bir anda:
kişisel sorumluluğa
çevirir.
İnsan:
evrenin bir anlamı olduğunu kabul edip:
kendi yaşamını:
tamamen anlamsız bir tüketim döngüsüne
indirgerse;
ortada bir çelişki:
oluşabilir.
Sabah kalk.
Çalış.
Kazan.
Harca.
Uyu.
Tekrar.
Yıllar:
geçsin.
Sonra:
öl.
Eğer insan:
yalnız bundan ibaret olduğunu düşünüyorsa;
hayat:
kolaylıkla:
mekanik bir döngü
hâline gelebilir.
Ama:
“Rabbimiz, Sen bunları boşuna yaratmadın.”
cümlesi:
bu döngüyü kırar.
Demek ki:
varlığın içinde:
bir anlam var.
Ve eğer varlığın anlamı varsa;
benim hayatımın da:
bir yönü,
bir sorumluluğu,
bir cevabı
olmalıdır.
Belki tefekkürün en büyük sonucu:
evren hakkında daha fazla bilgi sahibi olmak
değildir.
Kendin hakkında daha doğru sorular sormaya başlamaktır.
Ben:
neden yaşıyorum?
Neye dönüşüyorum?
Bana verilen zamanı:
neye harcıyorum?
Sahip olduğum gücü:
nasıl kullanıyorum?
Bir gün bütün bunları:
bırakacağımı biliyorsam;
bugünkü seçimlerimin:
gerçek değeri nedir?
Ayetin zikri:
ayakta,
otururken,
yatarken
anlatması da:
burada yeni bir derinlik
kazanır.
Çünkü insanın amacı:
yalnız belirli anlarda:
Allah’ı hatırlamak değildir.
Hayatın bütünü:
bir yönelişe
dönüşebilir.
İş yaparken.
Yürürken.
Dinlenirken.
Karar verirken.
Kaybederken.
Kazanırken.
Allah bilinci:
hayatın kenarında duran:
küçük bir dinî bölüm
değildir.
Hayatın merkezindeki anlam olabilir.
Sonra insan:
göğe bakar.
Ve artık:
sadece yıldız
görmez.
Bir soru:
görür.
Yere bakar.
Sadece madde:
görmez.
Bir düzen:
görür.
Kendi hayatına bakar.
Sadece geçen yılları:
görmez.
Bir emanet:
görür.
İşte tefekkür:
belki tam olarak budur.
Aynı dünyaya:
bakarsın.
Ama:
daha önce görmediğin:
anlam katmanlarını
fark etmeye başlarsın.
Ve belki insanın en büyük trajedilerinden biri:
çok uzun yaşayıp:
hayatın neden yaşanmaya değer olduğunu:
hiç sormamaktır.
Çok şey bilip:
neden var olduğunu:
hiç düşünmemek.
Çok kazanıp:
ne için kazandığını:
hiç sorgulamamak.
Çok konuşup:
kalbinin neyi hatırladığını:
hiç fark etmemek.
Âl-i İmrân 191:
insana:
göklerden kendi içine doğru:
bir yol açar.
Önce:
yaratılışı düşünürsün.
Sonra:
Yaratıcıyı hatırlarsın.
Sonra:
kendine dönersin.
Ve:
“Ben bu anlamlı yaratılışın içinde nasıl bir hayat yaşıyorum?”
diye sorarsın.
Belki gerçek tefekkür:
insanı sadece:
daha bilgili
değil;
daha sorumlu
yapar.
Çünkü:
“Bunlar boşuna yaratılmadı.”
diyen insan:
kendi hayatını da:
boşuna harcamaması gerektiğini
fark eder.
Ve belki Âl-i İmrân 191’in bize bıraktığı en ağır soru şudur:
Göklerin ve yerin boşuna yaratılmadığına inanıyor, fakat bize verilen sınırlı ömrü ne için kullandığımızı hiç sorgulamıyorsak; evrendeki anlamı görüp kendi hayatımızdaki amacı kaçırıyor olabilir miyiz?
