Âl-i İmrân Suresi 179. Ayette “Allah Müminleri İçinde Bulunduğunuz Durumda Bırakacak Değildir; Sonunda Kötüyü İyiden Ayıracaktır. Allah Size Gaybı da Bildirecek Değildir; Fakat Elçilerinden Dilediğini Seçer” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Âl-i İmrân Suresinin 179. ayetinde şöyle buyrulur:
“Allah müminleri içinde bulunduğunuz şu durumda bırakacak değildir; sonunda kötüyü iyiden ayıracaktır. Allah sizi gayba muttali kılacak da değildir. Fakat Allah, elçilerinden dilediğini seçer. Öyleyse Allah’a ve elçilerine iman edin. Eğer iman eder ve takvâ sahibi olursanız sizin için büyük bir mükâfat vardır.”
Bu ayet, Uhud sonrasında devam eden büyük bir ayrışma sürecini açıklar.
Savaş:
yalnız iki ordunun karşılaşması
değildi.
Aynı zamanda:
sadakat ile çıkarın,
iman ile nifakın,
sabır ile çözülmenin,
söz ile gerçek davranışın
birbirinden ayrıldığı bir sınavdı.
Fakat ayet burada ikinci bir mesele daha açar:
İnsanların iç yüzünü bilmek ile gaybı bilmek aynı şey değildir.
Allah:
insanların durumlarını olaylar ve sınavlar içinde görünür hâle getirebilir.
Ama insanlara:
bütün gizli gerçekliği doğrudan açmaz.
Gaybın bilgisi:
Allah’a aittir.
Allah:
vahiy yoluyla elçilerinden dilediğine:
dilediği kadarını
bildirir.
Bu ayet böylece:
imtihan,
nifak,
gayb,
peygamberlik,
insan bilgisinin sınırları
ve iman
hakkında son derece derin bir çerçeve kurar.
“Allah Müminleri İçinde Bulunduğunuz Durumda Bırakacak Değildir” Ne Anlama Gelir
Ayette:
“mâ kânallâhu li-yezera’l-mu’minîne alâ mâ entum aleyh”
denir.
Yani:
“Allah müminleri sizin bulunduğunuz bu hâl üzere bırakacak değildir.”
Buradaki durum:
müminlerle münafıkların dışarıdan:
aynı topluluğun içinde
bulunduğu bir dönemle ilişkilidir.
Her insanın iç dünyası:
henüz başkaları tarafından açık biçimde
bilinmemektedir.
Uhud gibi sınavlar:
bu görünüşlerin arkasındaki farklılıkları:
davranış düzeyinde
ortaya çıkarmıştır.
“Kötüyü İyiden Ayıracaktır” Ne Demektir
Ayette:
“hattâ yemîze’l-habîse mine’t-tayyib”
denir.
Yani:
“Kötüyü iyiden ayırıncaya kadar.”
“Habîs”:
kötü,
bozuk,
temiz olmayan.
“Tayyib” ise:
iyi,
temiz,
güzel
anlamları taşır.
Bağlamda:
samimi iman ile nifakın:
ayırt edilir hâle gelmesi
öne çıkar.
Ancak bu ifadeyi insanların biyolojik veya doğuştan:
“temiz” ve “pis”
iki sınıfa ayrılması şeklinde düşünmek doğru değildir.
Söz konusu olan:
ahlaki ve imanî yönelişlerin ayrışmasıdır.
Bu Ayrım Nasıl Gerçekleşir
Çoğu zaman:
imtihan yoluyla.
Rahat zamanda:
iki insan aynı görünür.
İkisi de aynı sözleri:
söyleyebilir.
Ama bedel geldiğinde:
davranışlar ayrışabilir.
Uhud bunun örneğidir.
Bazıları:
sadakat gösterdi.
Bazıları:
geri çekildi.
Bazıları:
yaralandıktan sonra bile yeniden çağrıya cevap verdi.
Bazıları ise:
mazeret üretti.
İmtihan:
kalpteki şeyi yaratmaktan çok:
var olan yönelişi görünür hâle getirebilir.
Allah İnsanların İçini Biliyorsa Neden Böyle Bir Ayrışmaya İhtiyaç Var
Allah’ın ihtiyacı olduğu için değil.
Kur’an’ın genel öğretisine göre Allah:
kalpleri zaten bilir.
Ama insanlar:
birbirlerinin içini bilmez.
İnsan da bazen:
kendi içindeki gerçek yönelişi:
tam olarak bilmeyebilir.
İmtihanla birlikte:
iddia:
davranışa dönüşür.
Böylece bilinen şey:
tarih içinde fiilen görünür
hâle gelir.
Allah’ın bilgisi artmaz.
İnsanın durumu:
ortaya çıkar.
İmtihan İnsanları mı Değiştirir, Yoksa İçlerindekini mi Gösterir
İkisi de olabilir.
Kriz:
insanın içinde zaten bulunan bazı eğilimleri:
açığa çıkarabilir.
Ama aynı zamanda:
insanı dönüştürebilir.
Bir insan:
zorluk karşısında:
daha sabırlı
hâle gelebilir.
Başka biri:
korkusuna daha fazla teslim olabilir.
Dolayısıyla imtihan:
yalnız bir:
“kimlik tespit cihazı”
değildir.
Aynı zamanda:
insanın karakterinin şekillendiği:
bir süreçtir.
Her Zorlukta “Allah Şu Kişiyi Münafık Olarak Ortaya Çıkarıyor” Diyebilir miyiz
Hayır.
Bu ayetin tarihsel bağlamında:
vahyin değerlendirdiği özel bir durum vardır.
Bugün:
birinin başarısız olması,
korkması,
geri çekilmesi
üzerinden:
“Allah onun münafıklığını ortaya çıkardı.”
demek doğru değildir.
Bir insanın:
kalbi hakkında:
kesin hüküm verme yetkimiz yoktur.
Davranışı değerlendirebiliriz.
Ama:
kalpteki nihai hüküm Allah’a aittir.
“Allah Sizi Gayba Muttali Kılacak Değildir” Ne Anlama Gelir
Ayette:
“ve mâ kânallâhu li-yutli‘akum ale’l-gayb”
denir.
Yani:
“Allah sizi gayba muttali kılacak değildir.”
Bu çok önemli bir sınırdır.
İnsan:
başkalarının:
kalplerini,
geleceği,
görünmeyen bütün gerçekleri
kendiliğinden bilemez.
Allah:
insana sınırlı bilgi
vermiştir.
Gaybın bütünü:
insanın doğal bilgi alanının dışında
kalır.
Gayb Nedir
“Gayb”:
duyularımızın ve normal bilgi araçlarımızın doğrudan erişemediği:
gizli gerçeklik
anlamına gelir.
Buna bağlama göre:
geleceğin bazı yönleri,
kalplerin tam içeriği,
ahiret,
melekler,
ilahî hükmün bilinmeyen boyutları
dâhil olabilir.
Ancak her bilinmeyen şey:
aynı anlamda gayb değildir.
Bugün bilmediğimiz ama araştırmayla öğrenebileceğimiz bir şey:
mutlak gayb
olmak zorunda değildir.
Kur’an’daki gayb:
özellikle:
insanın kendi başına ulaşamayacağı görünmeyen gerçeklik
boyutunu taşır.
İnsan Geleceği Hiçbir Şekilde Tahmin Edemez mi
Tahmin etmek başka;
gaybı bilmek başka şeydir.
Meteoroloji:
hava ihtimalini
hesaplar.
Doktor:
hastalığın seyri hakkında:
olasılık verir.
Ekonomist:
tahmin yapar.
Bunlar:
veriye dayalı çıkarımlardır.
Ama:
“Gelecek kesinlikle şu şekilde olacaktır.”
diye mutlak bilgi iddiası:
başka bir şeydir.
İnsan:
olasılık hesaplayabilir.
Ama gaybı:
mutlak biçimde sahiplenemez.
Allah Neden Gaybın Tamamını İnsanlara Açmıyor
Ayet bunun bütün hikmetlerini:
ayrıntılı biçimde açıklamaz.
Fakat insan hayatını düşündüğümüzde:
gaybın kapalı oluşunun:
imtihanla ilişkili olduğu görülebilir.
Eğer insan:
yarın başına gelecek her şeyi:
kesin olarak bilseydi;
karar,
güven,
umut,
risk,
sabır
gibi birçok kavramın yapısı:
değişirdi.
İnsan:
bilmediği bir geleceğe doğru:
sorumlu seçimler
yapar.
Bu nedenle sınırlı bilgi:
insan oluşumuzun:
temel şartlarından biridir.
“Allah Elçilerinden Dilediğini Seçer” Ne Anlama Gelir
Ayette:
“velâkinnallâhe yectebî min rusulihî men yeşâ”
denir.
Yani:
“Fakat Allah elçilerinden dilediğini seçer.”
Buradaki “yecْtebî”:
seçmek,
özel bir görev için ayırmak
anlamı taşır.
Allah:
gaybın dilediği kısmını:
vahiy aracılığıyla:
seçtiği peygamberlere
bildirebilir.
Bu:
peygamberliğin:
insanın kendi çabasıyla elde ettiği bir makam değil;
ilahî seçimle verilen bir görev
olduğunu gösterir.
Peygamberler Gaybın Tamamını Bilir mi
Hayır.
Bu ayetten böyle bir sonuç çıkmaz.
Tam tersine:
gayb bilgisinin kaynağı:
Allah’tır.
Peygamber:
Allah’ın kendisine bildirdiği kadarını
bilir.
Bu nedenle Hz. Muhammed’in:
Allah’tan bağımsız,
sınırsız,
kendiliğinden bir gayb bilgisine
sahip olduğunu söylemek:
Kur’an’ın tevhid anlayışıyla bağdaşmaz.
Peygamber:
gaybın sahibi değil;
vahyin muhatabıdır.
Vahiy Gayb Bilgisinin Bir Açılması mıdır
Evet.
Ahiret,
melekler,
hesap,
cennet,
cehennem
gibi insanın deney ve gözlemle doğrudan ulaşamayacağı konularda:
vahiy:
bilgi verir.
Bu açıdan vahiy:
gayb alanından:
insana açılan:
sınırlı ve amaçlı bir bilgi penceresi
olarak düşünülebilir.
Ama pencerenin açılması:
bütün binanın görünmesi
demek değildir.
Allah:
bildirmek istediğini
bildirir.
Bu Ayet Falcılık ve Gayb İddiaları Hakkında Ne Düşündürür
Ayetin ilkesi:
çok açıktır.
İnsan:
gaybın tamamını:
kendi gücüyle
bilemez.
Bu nedenle:
kahve falı,
astrolojik kesin kehanetler,
medyumluk,
geleceği kesin bildiğini söyleyen kişiler
gibi iddialara:
son derece ihtiyatlı yaklaşmak gerekir.
Bir insan:
“Senin başına kesin şu gelecek.”
dediğinde:
Allah’a ait bilgi alanına ilişkin:
çok büyük bir iddia
ortaya koymuş olabilir.
Müminin ölçüsü:
gaybı Allah’a bırakmaktır.
Başkalarının Kalbini Okuduğumuzu Sanmak da Bir Tür Gayb İddiası Olabilir mi
Evet.
İnsan sık sık:
“Onun gerçek niyetini biliyorum.”
der.
Belki davranışlardan:
tahminde bulunabiliriz.
Ama:
insanın kalbinin bütününü:
bilemeyiz.
Bir davranışın arkasında:
korku,
travma,
çıkar,
yanlış anlama,
samimiyet
gibi farklı nedenler olabilir.
Bu nedenle:
davranış hakkında hüküm vermekle:
kalbin tamamını bildiğini iddia etmek
aynı şey değildir.
Âl-i İmrân 179:
bize epistemik tevazu
öğretir.
“Öyleyse Allah’a ve Elçilerine İman Edin” Neden Gayb Konusundan Sonra Geliyor
Çünkü insan:
gaybı doğrudan bilemediği için:
vahyin ve peygamberliğin anlamı
ortaya çıkar.
İnsan:
sadece kendi gözlemiyle:
ahireti,
melekleri,
ilahî hesabı
bilemez.
Bu alanlarda:
Allah’ın bildirmesine
ihtiyaç vardır.
Bu nedenle ayet:
gaybın sınırını çizdikten sonra:
Allah’a ve elçilerine iman etmeyi
hatırlatır.
İman:
bilgisizliğin kutsanması değil;
vahyin kaynağına güven
meselesidir.
“İman Eder ve Takvâ Sahibi Olursanız” Neden İman Tek Başına Söylenmiyor
Ayette:
“ve in tu’minû ve tettekû”
denir.
Yani:
“İman eder ve takvâ sahibi olursanız…”
Bu:
imanın:
ahlaki hayatla ilişkisinin
altını çizer.
Takvâ:
Allah bilinciyle:
davranışı düzenlemek,
sınırları korumak,
sorumluluktan kaçmamak
demektir.
Yani:
“İnanıyorum.”
demek:
hayatın hiçbir alanına dokunmayan:
boş bir etiket
olmamalıdır.
İman:
takvâ ile:
davranışa dönüşmelidir.
“Büyük Bir Mükâfat” Neden Ayetin Sonunda Yer Alıyor
Ayet:
“fe lekum ecrun azîm”
der.
Yani:
“Sizin için büyük bir mükâfat vardır.”
İnsan:
her şeyi bilmek zorunda değildir.
Gaybı:
bilmeyebilir.
Başkalarının kalbini:
tam göremeyebilir.
Geleceğin nasıl şekilleneceğini:
bilemeyebilir.
Ama yine de:
iman,
takvâ,
ahlaki sorumluluk
içinde yaşayabilir.
Kur’an’ın ölçüsünde:
insandan beklenen:
her şeyi bilmesi değil, bildiği hakikate sadakat göstermesidir.
Her Şeyi Bilmek İsterken Asıl İhtiyacımız Olan Şeyin Daha Fazla Bilgi Değil, Bilmediğimiz Yerde Doğru Yaşayabilmek Olduğunu Kabul Edebiliyor muyuz
Âl-i İmrân 179’un insanın önüne koyduğu en derin soru belki de budur.
İnsan:
belirsizlikten
hoşlanmaz.
Kimin gerçekten yanında olduğunu:
bilmek ister.
Gelecekte ne olacağını:
bilmek ister.
Kimin samimi,
kimin sahte
olduğunu:
hemen öğrenmek ister.
Başına gelecekleri:
önceden görmek
ister.
Çünkü bilgi:
insana kontrol duygusu
verir.
Ve belki insanın en büyük tutkularından biri:
belirsizliği ortadan kaldırmaktır.
Ama hayat:
bize bunu vermez.
Bir insanla tanışırsın.
Onun on yıl sonra:
kim olacağını
bilemezsin.
Bir işe başlarsın.
Sonucunu:
kesin bilemezsin.
Bir insanın:
kalbine bakamazsın.
Yarın:
hayatta olup olmayacağını
bilemezsin.
İşte Âl-i İmrân 179:
bu belirsizlik karşısında:
iki farklı yol
gösterir.
Birincisi:
imtihan.
Zaman:
bazı gerçekleri:
açığa çıkarır.
İnsanların sözleri:
davranışlarla sınanır.
Kimin ne olduğu:
zaman içinde:
daha görünür
olabilir.
İkincisi:
gaybın sınırı.
Bazı şeyleri ise:
ne kadar beklersen bekle:
bu dünyada bütünüyle
bilemezsin.
Ve insan için olgunluk:
belki tam burada
başlar.
Her şeyi bilmeden de doğru yaşayabilmek.
Çünkü insan bazen:
doğru karar vermek için:
yüzde yüz kesinlik
ister.
Ama hayatın çoğunda:
yüzde yüz kesinlik
yoktur.
Bir insanı:
seversin.
Sana asla ihanet etmeyeceğinin:
matematiksel garantisi
yoktur.
Bir işe:
yatırım yaparsın.
Kesin başarı:
yoktur.
Bir çocuk yetiştirirsin.
Nasıl bir yetişkin olacağını:
tam kontrol edemezsin.
Bir iyilik yaparsın.
Karşılığını:
görüp görmeyeceğini
bilemezsin.
Yine de:
yaşamak zorundasın.
Seçmek zorundasın.
Sorumluluk almak zorundasın.
İşte iman:
bütün bilinmeyenleri ortadan kaldıran:
bir gelecek haritası
değildir.
Bazen tam tersine:
bilinmeyenlerin varlığını kabul ederek Allah’a güvenebilmek
tir.
Bu ayet aynı zamanda:
insanın başkaları hakkında ne kadar kolay kesin hüküm verdiğini:
düşündürür.
“Ben onun niyetini biliyorum.”
Gerçekten biliyor musun?
“O kesin bunu çıkar için yaptı.”
Kesin mi?
“Bu insan asla değişmez.”
Bunu nasıl biliyorsun?
Belki davranıştan:
çok güçlü çıkarımlar
yapabiliriz.
Ama yine de:
insan kalbinin tamamına:
erişimimiz yoktur.
Bu sınırı kabul etmek:
saflık değildir.
Tedbirsizlik hiç değildir.
Tam tersine:
bilginin sınırını bilmek
tir.
İnsan:
kanıta göre karar verir.
Ama:
Tanrı gibi her şeyi bildiğini
sanmaz.
Belki modern insanın en zor kabul ettiği şeylerden biri:
budur.
Çünkü teknoloji arttıkça:
kontrol hissimiz de
artabilir.
Haritalar var.
Tahminler var.
Veriler var.
Algoritmalar var.
Ama hâlâ:
yarının tamamını
bilmiyoruz.
Hâlâ:
başkasının kalbini
bilmiyoruz.
Hâlâ:
ölüm saatimizi
bilmiyoruz.
Ve bu bilinmezlik:
insanı:
ya korkuya
ya da:
tevekküle
götürebilir.
Âl-i İmrân 179:
insana:
“Her şeyi öğren.”
demiyor.
Şunu söylüyor:
Allah:
hakikati gerektiği yerde:
ortaya çıkarır.
Gaybın bilgisini ise:
kendi elinde tutar.
Elçilerinden:
dilediğine dilediğini
bildirir.
Senin görevin:
Allah’a ve elçilerine iman etmek,
takvâ içinde yaşamak
ve sahip olmadığın bilgiyi:
varmış gibi göstermemektir.
Belki insanın gerçek bilgeliği:
ne kadar çok şey bildiğinde değil;
neyi bilmediğini ne kadar dürüstçe kabul edebildiğinde
ortaya çıkar.
Ve belki Âl-i İmrân 179’un bize bıraktığı en ağır soru şudur:
Geleceği, insanların kalplerini ve hayatın bütün sonuçlarını bilmeden yaşamak bizi rahatsız ettiği için sürekli sahte kesinlikler mi üretiyoruz; yoksa bilmediğimizi kabul edip, sahip olduğumuz sınırlı bilgiyle doğruyu yapmaya ve gerisini Allah’a bırakmaya yetecek kadar güçlü bir iman ve tevazu geliştirebiliyor muyuz?
