Âl-i İmrân Suresi 181. Ayette “Allah Fakirdir, Biz Zenginiz Diyenlerin Sözünü Allah Elbette İşitmiştir; Söylediklerini ve Haksız Yere Peygamberleri Öldürmelerini Yazacağız” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Âl-i İmrân Suresinin 181. ayetinde şöyle buyrulur:
“‘Allah fakirdir, biz ise zenginiz’ diyenlerin sözünü Allah elbette işitmiştir. Söylediklerini ve haksız yere peygamberleri öldürmelerini yazacağız ve onlara, ‘Yakıcı azabı tadın!’ diyeceğiz.”
Bu ayet, bir önceki 180. ayette anlatılan:
mal,
cimrilik,
servet
ve Allah’ın lütfu
konularının hemen ardından gelir.
- ayette:
Allah’ın verdiği malda cimrilik edenler eleştirilmişti.
- ayette ise bu zihniyetin daha ileri bir biçimi gösterilir:
Bazı insanlar, Allah yolunda harcama çağrısını küçümseyerek:
“Allah fakir de biz mi zenginiz?”
anlamına gelen alaycı bir söz söylemiştir.
Bu ifade:
Allah’ın gerçekten ihtiyaç sahibi olduğunu ileri süren ciddi bir teolojik tezden çok:
Allah’ın kullarından infak istemesini küçümseyen:
alaycı ve kibirli bir karşılık
olarak anlaşılmıştır.
Burada çok önemli bir nokta vardır:
Ayet belirli kişilerin söylediği sözü eleştirir.
Bunu bütün Yahudilere veya bütün Ehl-i Kitab’a yaymak:
Kur’an’ın önceki ayetlerde yaptığı:
“Hepsi bir değildir.”
ayrımına aykırı olur.
“Allah Fakirdir, Biz Zenginiz” Sözü Gerçekten Ne Anlama Geliyordu
Ayette:
“innallâhe fakîrun ve nahnu ağniyâ”
denir.
Yani:
“Allah fakirdir, biz zenginiz.”
Bu söz:
Allah’ın gerçekten maddi anlamda fakir olduğunu savunan sistematik bir inanç olarak anlaşılmamalıdır.
Daha çok:
“Madem Allah bizden mal istiyor, demek ki O muhtaç; biz de veren tarafız.”
şeklindeki alaycı mantığı ifade eder.
Yani mesele:
teolojik bilgisizlikten çok:
kibirli küçümseme
dir.
Allah İnsanlardan Mal İstiyorsa Buna Muhtaç mı Demektir
Hayır.
Kur’an’ın genel öğretisinde Allah:
Ganî
yani:
hiçbir şeye muhtaç olmayan
olarak tanımlanır.
İnfak,
zekât,
sadaka
Allah’ın ihtiyacı için değildir.
Bunlar:
insanın:
cimrilikten arınması,
toplumsal adalete katkı sağlaması,
başkasının hakkını gözetmesi
ve kendi ahlakını geliştirmesi
içindir.
Yani:
veren Allah’ı zenginleştirmez; kendi ahlakını inşa eder.
Bu Söz Neden Bu Kadar Ağır Bir Şekilde Eleştiriliyor
Çünkü söz:
yalnız bir espri
değildir.
Allah’ın:
lütuf sahibi oluşunu tersine çevirerek:
insanın kendisini:
veren,
Allah’ı ise:
alan
konumuna yerleştirir.
Bu:
çok derin bir kibirdir.
İnsan:
hayatını,
sağlığını,
aklını,
mal kazanma imkânını
kendisi yaratmamıştır.
Bütün bunların üzerinde:
“Ben zenginim, Allah benden istiyor.”
diye kibirlenmek:
nimetin kaynağını unutmak
anlamına gelir.
Ayet Neden “Allah Onların Sözünü İşitti” Diyor
Ayette:
“lekad semi‘allâhu kavlellezîne kâlû…”
denir.
Yani:
“Allah onların sözünü elbette işitti.”
Bu ifade:
insanın ağzından çıkan sözlerin:
önemsiz olmadığını
hatırlatır.
İnsan bazen:
“Sadece söyledim.”
diyebilir.
Ama söz:
hakaret edebilir.
İftira atabilir.
Aşağılayabilir.
İnancı küçümseyebilir.
Bir topluluğu kışkırtabilir.
Kur’an:
sözün de:
ahlaki sorumluluk taşıdığını
öğretir.
Allah Zaten Her Şeyi Biliyorsa “İşitti” Denmesi Ne Anlatır
Burada:
Allah’ın sözden haberdar olması
özellikle vurgulanır.
İnsan:
sözünü gizli ortamda söyleyebilir.
Başkalarının:
duymadığını
sanabilir.
Ama Allah’ın bilgisi:
dışında değildir.
Bu ifade:
“Söylediğiniz kaybolmadı.”
mesajı taşır.
İnsan unutabilir.
Toplum unutabilir.
Ama ilahî hesapta:
söz de:
fiil gibi:
değerlendirilebilir.
“Söylediklerini Yazacağız” Ne Anlama Gelir
Ayette:
“senektubu mâ kâlû”
denir.
Yani:
“Söylediklerini yazacağız.”
Bu:
amellerin ve sözlerin:
ilahî hesap için kaydedilmesi
fikrini gösterir.
Elbette Allah’ın bilmesi için:
fiziksel bir deftere ihtiyaç duyduğu
anlamına gelmez.
“Yazmak” burada:
sözün kaybolmayacağını ve hesaba dâhil olacağını
vurgular.
İnsan:
konuşur.
Söz havada kaybolur.
Ama ahlaki sonucu:
kaybolmayabilir.
Bu Ayet Dilin Ahlaki Sorumluluğu Hakkında Ne Öğretiyor
Şunu:
İnsan sadece:
elleriyle yaptıklarından
değil;
diliyle ürettiklerinden de:
sorumludur.
Bir cümle:
bir insanı kırabilir.
Bir yalan:
hayatları değiştirebilir.
Bir iftira:
itibarı yok edebilir.
Bir alay:
inancı küçümseyebilir.
Bu yüzden:
“Ben sadece konuştum.”
savunması:
her zaman yeterli değildir.
Söz:
bazen fiilin başlangıcıdır.
Allah Hakkında Soru Sormak ile Alay Etmek Aynı Şey midir
Hayır.
Bu ayrım çok önemlidir.
Bir insan:
“Allah neden infak istiyor?”
diye gerçekten anlamaya çalışabilir.
Bu:
meşru bir sorudur.
Başka biri ise:
“Demek Allah’ın paraya ihtiyacı var.”
diyerek küçümseyebilir.
İkisi aynı değildir.
Birincisi:
arayış olabilir.
İkincisi:
hakikati:
alay yoluyla değersizleştirme
olabilir.
Kur’an eleştiriyi ve soruyu değil:
buradaki:
kibirli küçümseme tavrını
hedef alır.
Ayette Neden Peygamberlerin Öldürülmesi de Anılıyor
Ayet:
“ve katlehumul-enbiyâe bi-gayri hakk”
ifadesini de kullanır.
Yani:
“Haksız yere peygamberleri öldürmelerini…”
Bu ifade:
önceki nesillerde bazı peygamberlere yönelik:
zulüm ve öldürme eylemlerini
hatırlatır.
Burada önemli olan:
belirli tarihsel topluluklarda gerçekleşmiş:
peygamber karşıtı şiddet geleneğinin
eleştirilmesidir.
Bu suç:
sonraki bütün nesillere otomatik olarak:
yüklenemez.
“Peygamberleri Öldürmeleri” Neden Bu Kişilerle Birlikte Anılıyor
Çünkü Kur’an bazen:
bir topluluğun:
önceki nesillerinin suçlarını,
sonraki nesillerin aynı zihniyeti:
onaylaması veya sürdürmesi
bağlamında birlikte anar.
Ancak bu:
her neslin biyolojik olarak:
öncekilerin suçundan sorumlu olduğu
anlamına gelmez.
Kur’an’ın genel adalet ilkesi:
hiç kimse başkasının günah yükünü taşımaz
şeklindedir.
Dolayısıyla sorumluluk:
kan bağıyla değil;
benimsenen tutum ve yapılan fiille
ilişkilidir.
Bu Ayet Yahudilerin Tamamını mı Suçluyor
Hayır.
Böyle bir genelleme:
hem tarihsel hem Kur’anî olarak doğru değildir.
Âl-i İmrân 113 açık biçimde:
“Hepsi bir değildir.”
demiştir.
Ehl-i Kitap içinde:
dürüst,
ibadet eden,
iyiliği emreden,
salih
insanların bulunduğunu Kur’an bizzat belirtir.
- ayette:
belirli bir söz ve belirli bir düşmanca tavır
eleştirilmektedir.
Bir grubun davranışını:
bütün bir dinî veya etnik topluluğa yaymak:
Kur’an’ın kendi ayrımına aykırıdır.
“Haksız Yere Peygamberleri Öldürmek” İfadesindeki “Haksız Yere” Neden Kullanılmıştır
Ayette:
“bi-gayri hakk”
denir.
Yani:
“haksız yere.”
Bu ifade:
öldürme eyleminin:
zulüm olduğunu
vurgular.
Buradan:
“Haklı yere peygamber öldürmek mümkündür.”
gibi saçma bir sonuç çıkarılamaz.
Arapça kullanımda bu tür ifadeler:
fiilin:
ahlaki haksızlığını:
daha güçlü biçimde
vurgular.
Peygambere yönelik şiddet:
hakikatin taşıyıcısına yönelik:
zulüm
olarak anlatılır.
İnsan Neden Kendisine Rahatsızlık Veren Hakikati Susturmak İster
Çünkü hakikat bazen:
çıkar düzenini
bozar.
Peygamberler:
adaletsizliği,
şirki,
sömürüyü,
ahlaki bozulmayı
eleştirdiğinde:
güç sahipleri:
rahatsız olabilir.
Önce:
alay.
Sonra:
karalama.
Sonra:
dışlama.
Bazen:
şiddet.
Bu süreç:
tarihte tekrar eden bir insanlık problemi olabilir.
Hakikate cevap veremeyen insan, bazen hakikati söyleyeni susturmaya çalışır.
“Yakıcı Azabı Tadın” İfadesi Ne Anlama Gelir
Ayetin sonunda:
“ve nekûlu zûkû azâbe’l-harîk”
anlamı yer alır.
Yani:
“Yakıcı azabı tadın.”
“Harîk”:
yakıcı ateş,
şiddetli yanma
anlamı taşır.
Bu:
ahiret azabının:
ciddiyetini
gösteren güçlü bir uyarıdır.
Kur’an burada:
Allah’a karşı kibir,
hakikati küçümseme
ve peygamberlere karşı zulmün:
nihai hesapsızlıkla bırakılmayacağını
bildirir.
Bu Ayet Eleştiri Yapan Herkesi Azapla Tehdit Etmek İçin Kullanılabilir mi
Hayır.
Ayetin bağlamı:
samimi entelektüel eleştiri
değildir.
Allah’ı:
alay konusu yapmak,
vahyin çağrısını:
kibirle küçümsemek
ve hakikate karşı düşmanca bir tavır
anlatılmaktadır.
İnancı sorgulayan:
dürüst bir insanla;
hakaret ve küçümsemeyi amaçlayan tavır:
aynı değildir.
Bir inancı savunmak:
soru soranı susturmak
demek değildir.
Zenginlik İnsana Allah’a Karşı Kibir Verebilir mi
Evet.
İnsan:
maddi olarak çok güçlü olduğunda:
kendi kendine yettiğini
düşünebilir.
“Kimseye ihtiyacım yok.”
duygusu:
zamanla:
“Allah’a da ihtiyacım yok.”
düşüncesine
dönüşebilir.
Kur’an’ın eleştirdiği noktalardan biri:
servetin:
insanın gözünde:
mutlak bağımsızlık yanılsaması
üretmesidir.
Oysa para:
ölümü durdurmaz.
Zamanı geri getirmez.
Her hastalığı tedavi etmez.
İnsanı:
mutlak varlık
hâline getirmez.
180 ve 181. Ayetler Birlikte Mal Konusunda Nasıl Bir Uyarı Kuruyor
- ayet:
cimriliği
eleştirdi.
- ayet:
infak çağrısıyla alay eden:
kibirli zihniyeti
eleştiriyor.
Böylece iki aşamalı bir sorun ortaya çıkar:
Önce insan:
vermiyor.
Sonra:
vermemesini haklı çıkarmak için:
Allah’ın çağrısıyla alay ediyor.
Bu çok önemli bir ahlaki dönüşümdür.
İnsan bazen:
yanlışı bırakmak yerine:
yanlışını savunacak bir düşünce sistemi
kurar.
İnsan Kendi Cimriliğini Felsefeye Dönüştürebilir mi
Evet.
İnsan:
vermeyi istemeyebilir.
Ama kendisine:
“Ben cimriyim.”
demek istemez.
Bu yüzden:
“Herkes kendi parasını kazansın.”
“Kimse kimseye borçlu değil.”
“Madem Allah istiyor, kendisi versin.”
gibi cümlelerle:
kendi isteksizliğini:
yüksek bir fikir gibi
sunabilir.
Elbette bu cümlelerin bağlama göre farklı anlamları olabilir.
Ama insanın:
çıkarını korumak için:
ahlaki gerekçe üretme yeteneği
son derece güçlüdür.
Elimizdeki Nimeti Allah’tan Bağımsız Kendi Başarımız Sanmaya Başladığımızda, Sahip Olduğumuz Şey Bizi Şükre mi Götürüyor Yoksa Allah’a Karşı Bile Üstünlük Vehmine mi
Âl-i İmrân 181’in insanın önüne koyduğu en ağır sorulardan biri budur.
İnsan:
kazandıkça:
değişebilir.
Başlangıçta:
şükreder.
Sonra:
alışır.
Daha sonra:
nimeti:
normal
sanmaya başlar.
En sonunda:
“Bunu tamamen ben yaptım.”
diyebilir.
Çalıştı.
Evet.
Emek verdi.
Evet.
Akıllı kararlar aldı.
Evet.
Ama:
o aklı kendisi mi yarattı?
Hayatını?
Sağlığını?
Zamanını?
Karşısına çıkan fırsatların tamamını?
İçinde doğduğu ülkeyi?
Eğitim imkânını?
Tanıştığı insanları?
İnsan başarı hikâyesini:
yalnız kendisinden başlatırsa;
zenginlik:
şükür yerine:
kibir
üretebilir.
Ve kibir:
bir süre sonra:
şöyle konuşmaya başlar:
“Ben veriyorum.”
“Ben güçlüyüm.”
“Ben kimseye muhtaç değilim.”
Bu noktada insan:
nimetin sahibini:
unutabilir.
Âl-i İmrân 181’deki:
“Allah fakirdir, biz zenginiz.”
sözü:
işte bu kibirin:
aşırı biçimidir.
İnsan:
Allah’ın kendisine verdiği malı:
sanki Allah’tan bağımsız üretmiş
gibi düşünür.
Sonra Allah’ın:
başkasına vermesini istemesini:
kendi üstünlüğünün kanıtına
çevirir.
Oysa gerçek:
tam tersidir.
Allah:
muhtaç değildir.
Muhtaç olan:
insandır.
İnsan:
havaya muhtaçtır.
Suya muhtaçtır.
Uykuya muhtaçtır.
Başka insanlara muhtaçtır.
Bir bedenin:
her gün çalışmasına
muhtaçtır.
Bir kalbin:
atmasına
muhtaçtır.
Ve bütün servetiyle:
bu bağımlılıklarını:
ortadan kaldıramaz.
Belki zenginlikteki en büyük sınav:
para kazanmak değil;
para kazandıktan sonra hâlâ kul olduğunu hatırlayabilmektir.
Çünkü yoksul insan:
muhtaçlığını:
daha kolay fark edebilir.
Zengin insan ise:
muhtaçlığını:
paranın arkasında gizleyebilir.
Ama ölüm geldiğinde:
bütün insanların:
aynı temel hakikati
ortaya çıkar:
Hiçbirimiz:
kendi kendimize yeterli
değiliz.
Ayetin:
“Allah onların sözünü işitti.”
demesi de:
insanın dili hakkında büyük bir uyarıdır.
İnsan bazen:
kibirini:
sözleriyle
açığa çıkarır.
Bir cümle:
kalbin içindeki:
bütün dünya görüşünü
gösterebilir.
“Ben kazandım, başkası bana ne?”
“Kimseye hiçbir şey borçlu değilim.”
“Benim malımdan kimseye ne?”
Bu cümleler bazen:
yalnız ekonomik tercih
değildir.
İnsanın:
kendini dünyada nasıl konumlandırdığının:
işareti olabilir.
Ben:
her şeyi yalnız kendim mi yaptım?
Yoksa:
aldığım kadar:
borçlu olduğum bir hayat mı yaşıyorum?
Toplum bana:
eğitim,
altyapı,
güvenlik,
pazar,
insan emeği
sağladı mı?
Ailem?
Öğretmenlerim?
Çalışanlar?
Müşteriler?
Ve en temelde:
hayatın kendisi?
Belki şükür:
yalnız:
“Elhamdülillah.”
demek değildir.
Nimetin:
başkalarına ulaşmasına:
izin vermektir.
Çünkü gerçekten Allah’ın lütfuyla zenginleştiğini düşünen insan:
“Ben neden vereyim?”
sorusundan önce:
“Bu nimetle ne yapmam gerekiyor?”
sorusunu sorabilir.
Ve belki Âl-i İmrân 181’in bize bıraktığı en ağır soru şudur:
Sahip olduğumuz para, güç ve imkânlar arttıkça Allah’a olan şükrümüz ve başkalarına karşı sorumluluğumuz da mı artıyor; yoksa nimeti o kadar kendimize mal ediyoruz ki, bir süre sonra Allah’ın bize verdiği şeyle Allah’ın çağrısına karşı bile kibirlenebilecek bir noktaya mı yaklaşıyoruz?
