Yûnus Suresi 75. Ayette “Onların Ardından Musa ve Hârûn’u Ayetlerimizle Firavun’a ve İleri Gelenlerine Gönderdik; Fakat Onlar Büyüklük Tasladılar ve Suç İşleyen Bir Topluluk Oldular” İfadesi Ne Anlama Gelir 
⠀
Yûnus Suresi 75. Ayet Ne Söylüyor
Ayetin anlamı genel olarak şöyledir:“Sonra onların ardından Musa ve Hârûn’u ayetlerimizle Firavun’a ve onun ileri gelenlerine gönderdik. Fakat onlar büyüklük tasladılar ve suç işlemekte ısrar eden bir topluluk oldular.”
Ayetin Arapçası şöyledir:
“Sümme beasnâ min ba‘dihim Mûsâ ve Hârûne ilâ Fir‘avne ve meleihî bi-âyâtinâ festekberû ve kânû kavmen mücrimîn.”
Bir önceki ayette:
Nûh’tan sonra da peygamberlerin gönderildiği,
onların açık deliller getirdiği,
fakat bazı toplumların:
ısrarlı biçimde hakikati reddettiği
anlatılmıştı.
Yûnus 75 şimdi bu genel peygamberlik tarihinden çok önemli bir örneğe geçiyor:
Hz. Musa ve Hz. Hârûn’un Firavun düzeniyle karşılaşmasına.
Neden Musa ve Hârûn Birlikte Gönderildi
Ayette:“Mûsâ ve Hârûne”
denilir.
Hz. Musa yalnız değildir.
Allah ona kardeşi Hz. Hârûn’u da destekçi ve peygamber olarak vermiştir.
Kur’an’ın başka ayetlerinde Hz. Musa’nın:
Hârûn’un kendisine yardımcı olmasını istediği
anlatılır.
Bu bize önemli bir ilke gösterir:
Büyük sorumluluk taşımak, her şeyi tek başına yapmak zorunda olmak anlamına gelmez.
İnsan:
yardım isteyebilir.
Ekip kurabilir.
Bilmediği konuda destek alabilir.
Yardım istemek ≠ zayıflık.
Peygamber bile yanında başka bir peygamberle görevlendirilebilmiştir.
Hz. Hârûn’un Görevi Neden Önemlidir
Hz. Hârûn:Hz. Musa’nın:
destekçisi,
tebliğ ortağı,
kavmiyle ilişkilerinde yardımcı
olmuştur.
Bu, dinî hizmette:
tek kişinin kutsallaştırılması
yerine:
sorumluluğun paylaşılmasının
önemini düşündürür.
Bir insan:
çok bilgili olabilir.
Ama:
her konuda en iyi kişi
olmak zorunda değildir.
Sağlıklı liderlik:
yardımcı kabul edebilmeyi ve yetki paylaşabilmeyi
de gerektirir.
Firavun tipi güç:
her şeyi merkezileştirirken,
peygamberlik çizgisinde:
iş birliği
görürüz.
“Firavun” Bir İsim mi, Unvan mı
“Firavun” Kur’an’da Hz. Musa’nın karşısındaki Mısır hükümdarı için kullanılan isimlendirmedir.Tarihsel çalışmalarda “Firavun”:
Mısır hükümdarları için kullanılan bir unvan
olarak değerlendirilir.
Kur’an:
Hz. Musa dönemindeki Firavun’un şahsi ismini vermez.
Bu nedenle:
“Kur’an’ın kastettiği Firavun kesin olarak şu tarihsel hükümdardır.”
derken dikkatli olmak gerekir.
Bu konuda farklı tarihsel adaylar ileri sürülmüştür.
Fakat Yûnus 75’in temel mesajı:
Firavun’un modern kimlik tespiti değil,
onun temsil ettiği kibirli iktidar tavrıdır.
Musa ve Hârûn Neden Firavun’a Gönderildi
Firavun sıradan bir kişi değildir.O:
siyasi iktidarın,
toplumsal gücün,
devlet otoritesinin
merkezindedir.
İsrailoğullarına yönelik baskıyla da ilişkilidir.
Hz. Musa’nın görevi yalnız bireysel maneviyat anlatmak değildir.
Aynı zamanda:
zulüm,
köleleştirme,
ilahlaştırılmış iktidar
karşısında Allah’ın mesajını taşımaktır.
Bu da bize şunu gösterir:
Din yalnız insanın özel hayatına hapsedilen bir vicdan meselesi değildir; adaletle de ilgilenir.
“Firavun ve İleri Gelenleri” Kimlerdir
Ayette:“Fir‘avne ve meleihî”
denilir.
“Melâ”:
toplumun önde gelenleri,
seçkinleri,
yönetici çevresi,
nüfuz sahibi kesimleri
anlamına gelebilir.
Yani sorun sadece:
tek başına Firavun
değildir.
Onun çevresinde:
iktidarını sürdüren,
kararlarını destekleyen,
düzeninden yararlanan
bir elit yapı vardır.
Bu çok önemli bir toplumsal derstir:
Zulüm bazen tek kişinin işi değildir; onu normalleştiren bir çevre de bulunabilir.
Firavun’un Çevresindeki Herkes Aynı Derecede Suçlu mudur
Bunu otomatik olarak söylemek doğru değildir.Kur’an belirli bağlamlarda Firavun’un:
ileri gelenlerinden,
ordusundan,
düzeninden
söz eder.
Fakat bir iktidar yapısında bulunan herkesin:
aynı niyete,
aynı bilgiye,
aynı sorumluluk derecesine
sahip olduğu sonucu çıkarılamaz.
İnsanların:
yetkisi,
bilgisi,
katılımı,
zorlanma düzeyi
farklı olabilir.
Toplumsal sorumluluk vardır; fakat bireysel sorumluluk da kişiye göre değerlendirilir.
Allah bunu eksiksiz bilir.
“Ayetlerimizle Gönderdik” Ne Anlama Gelir
Ayette:“bi-âyâtinâ”
denilir.
Yani:
“Ayetlerimizle / işaretlerimizle...”
Hz. Musa’ya:
vahiy,
mucizeler,
açık deliller
verilmiştir.
Asa mucizesi,
elinin parlak görünmesi
gibi işaretler Kur’an’ın başka bölümlerinde anlatılır.
Buradaki temel amaç:
Musa’nın iddiasının yalnız kişisel sözden ibaret olmadığını
göstermektir.
Allah onu:
delillerle desteklemiştir.
Mucize İnsanları İnanmaya Mecbur Bırakır mı
Hayır.Yûnus 75 bunun çok açık örneklerinden biridir.
Musa:
ayetlerle geliyor.
Fakat Firavun ve çevresi:
inanmak yerine büyüklük taslıyor.
Demek ki:
mucize görmek
insanın iradesini otomatik olarak ortadan kaldırmaz.
İnsan:
gördüğü şeyi:
başka biçimde yorumlayabilir,
reddedebilir,
çıkarı nedeniyle karşı çıkabilir.
Dolayısıyla:
delil ≠ zorla iman.
İman yalnız gözün gördüğüyle değil, insanın:
ahlaki ve iradi tutumuyla
da ilgilidir.
“Fakat Büyüklük Tasladılar” Ne Demektir
Ayette:“festekberû”
denilir.
Bu kelime:
kibirlenmek,
kendini büyük görmek,
hakikati kabul etmeyi gururuna yedirememek
anlamlarına gelir.
Burada sorun yalnız:
“Delile inanmadılar.”
değildir.
Ayet onların reddedişinin arkasında:
istikbâr
yani büyüklük taslama bulunduğunu söyler.
Bu çok önemlidir.
Çünkü insan bazen hakikati:
aklı yetersiz olduğu için değil,
egosu kabul etmediği için
reddedebilir.
Kibir Neden Hakikati Görmeyi Zorlaştırır
Çünkü hakikati kabul etmek bazen:“Ben yanılmışım.”
demeyi gerektirir.
Bu cümle:
mütevazı insan için zor olabilir ama mümkündür.
Kibirli insan için ise:
çok ağır gelebilir.
Özellikle insan:
güçlü,
ünlü,
otorite sahibi
ise:
yanıldığını kabul etmek makamına zarar verecekmiş gibi hissedebilir.
Firavun’un problemi burada daha da büyür.
Musa’yı kabul ederse:
yalnız bir fikir değiştirmeyecek,
kendisini mutlak otorite gibi sunan bütün düzeni sorgulamak zorunda kalacaktır.
Bu nedenle hakikat:
onun için sadece teolojik değil,
siyasi ve kişisel bir tehdide
dönüşür.
Güç Sahibi Olmak İnsanı Otomatik Olarak Firavunlaştırır mı
Hayır.Bu ayrım çok önemlidir.
Bir insan:
devlet başkanı,
kral,
yönetici,
işveren,
zengin
olduğu için otomatik olarak Firavun değildir.
Güç:
kendi başına günah
değildir.
Asıl mesele:
gücün nasıl kullanıldığıdır.
Adalet için kullanılan güç:
değerli olabilir.
Zulüm,
kibir,
insanları köleleştirme,
kendini sorgulanamaz görme
için kullanılan güç ise Firavunî özellikler taşıyabilir.
Dolayısıyla:
yönetici olmak ≠ Firavun olmak.
Ama:
gücü mutlaklaştırmak ciddi bir tehlikedir.
Her Sevmediğimiz Yöneticiye “Firavun” Demek Doğru mudur
Hayır.Kur’an’daki Firavun:
çok ağır bir tarihsel ve teolojik örnektir.
Bir politikacıya:
katılmamak,
onu eleştirmek,
politikalarını yanlış bulmak
başka;
ona hemen:
“Firavun.”
etiketi yapıştırmak başka şeydir.
Böyle ağır Kur’anî kavramlar:
günlük siyasi hakaret aracına
dönüştürülmemelidir.
Eleştiri:
somut davranış,
hukuk,
adalet
üzerinden yapılabilir.
Kur’an kavramlarını öfke etiketlerine dönüştürmek, onların anlamını zayıflatabilir.
Firavun’a Karşı Çıkmak Her Yöneticiye İsyan Etmek İçin Ruhsat mıdır
Hayır.Hz. Musa:
Allah tarafından vahiy alan bir peygamberdir.
Firavun’la karşılaşması:
özel peygamberlik bağlamına sahiptir.
Bu ayetten:
“Her birey beğenmediği yönetime karşı istediği şiddeti kullanabilir.”
sonucu çıkmaz.
Haksızlık:
eleştirilebilir.
Hukukî yollar kullanılabilir.
Barışçıl toplumsal mücadele yürütülebilir.
Adalet talep edilebilir.
Fakat:
peygamber kıssası ≠ sınırsız bireysel şiddet yetkisi.
Kur’an’ın mesajı:
adalet ve tevhiddir;
keyfî kaos değildir.
Firavun’un Kibri Yalnız Siyasi Bir Sorun mudur
Hayır.Firavun büyük ölçekte bir örnektir.
Ama insan kendi küçük alanında da:
Firavunî kibir geliştirebilir.
Bir baba:
“Bu evde yalnız benim sözüm geçer, yanlış yapmam.”
diyebilir.
Bir patron:
çalışanlarını insan yerine koymayabilir.
Bir öğretmen:
“Ben asla yanılmam.”
diyebilir.
Bir din adamı:
“Bana itiraz etmek Allah’a itirazdır.”
diyebilir.
Bir eş:
diğerinin bütün hayatını kontrol etmeye çalışabilir.
Bunlar doğrudan:
“Bu kişi Firavun’dur.”
demeyi gerektirmez.
Ama ayetin eleştirdiği:
kibir ve mutlaklaştırılmış otorite eğiliminin
küçük ölçekte benzer biçimleri olabilir.
“Mücrim Bir Topluluk Oldular” Ne Demektir
Ayet:“ve kânû kavmen mücrimîn”
diye sona erer.
“Mücrim”:
suç işleyen,
günah ve haksızlıkta ileri giden,
cürüm sahibi
anlamlarında kullanılabilir.
Burada söz konusu olan:
Firavun ve onunla birlikte:
hakikate karşı kibirlenen,
zulüm düzenini sürdüren
çevredir.
Bu kelimeyi:
her günah işleyen insan = mücrim = kesin cehennemlik
şeklinde kullanmak doğru değildir.
Bağlam önemlidir.
Mücrim ifadesi burada ısrarlı ve ağır bir ahlaki-siyasi reddedişi anlatır.
Bir Günah İşleyen İnsan “Mücrim” Sayılıp Ümitsizliğe mi Düşmelidir
Hayır.İnsan:
hata yapabilir.
Günah işleyebilir.
Sonra:
pişman olabilir,
tövbe edebilir,
hakkı iade edebilir,
hayatını değiştirebilir.
Kur’an’ın uyarı kavramlarını:
insanları:
“Artık bittin.”
diye umutsuzluğa sürüklemek için kullanmak doğru değildir.
Yûnus 75’teki:
“kavmen mücrimîn”
ifadesi:
tek bir hata yapan kişiden çok,
zulüm ve inkâr çizgisinde ısrar eden toplumsal tavrı
anlatır.
Bir günah ≠ geri dönülmez kimlik.
Yûnus 74 ve 75 Birlikte Nasıl Okunmalıdır
Yûnus 74:Nûh’tan sonra peygamberlerin:
açık delillerle
geldiğini,
ama bazı toplumların:
ısrarlı biçimde reddettiğini
anlattı.
Yûnus 75 ise bunun somut bir örneğine geçiyor:
Musa ve Hârûn.
Onlar:
Firavun’a ve ileri gelenlerine:
Allah’ın ayetleriyle
geldiler.
Karşılığında ne oldu?
“Festekberû”
yani:
büyüklük tasladılar.
Böylece iki ayet birlikte:
delil varlığı ile kabul arasında insanın ahlaki tavrının önemini
gösterir.
Problem bazen delilin olmayışı değil:
kibrin delili reddetmesidir.
Sonuç: Yûnus Suresi 75. Ayetin Ana Mesajı Nedir
Yûnus Suresi 75. ayet Kur’an’ın en büyük mücadelelerinden birinin kapısını açar:Musa ile Firavun.
Fakat bu mücadeleyi yalnız:
bir peygamber ile kötü bir kral arasındaki tarihî çatışma
gibi okumak eksik kalır.
Burada çok daha büyük iki anlayış karşı karşıyadır.
Bir tarafta:
“Ben Allah’ın kuluyum.”
bilinci.
Diğer tarafta:
“Benim otoritem sorgulanamaz.”
kibri.
Bir tarafta:
vahiy ve delil.
Diğer tarafta:
makam ve büyüklük taslama.
Bir tarafta:
Musa ve Hârûn’un birlikte yürüttüğü peygamberlik görevi.
Diğer tarafta:
Firavun ve onun:
melâsı
yani güç çevresi.
Bu açıdan ayet yalnız tek bir insanın kibrini değil,
kibri kurumsallaştıran bir düzeni
de düşündürür.
Firavun tek başına değildir.
Onun çevresinde:
ileri gelenler,
çıkar sahipleri,
otoriteyi ayakta tutan yapılar
vardır.
Bu bize çok önemli bir ders verir:
Zulüm bazen yalnız zalimden ibaret değildir.
Bir zulüm düzeninin:
emir verenleri,
uygulayanları,
ondan kazanç sağlayanları,
bile bile meşrulaştıranları
olabilir.
Ama yine dikkatli olmak gerekir.
Bir kurumda çalışan:
herkesin sorumluluğu aynı değildir.
Bir insan:
zorlanmış olabilir.
Bilgisi sınırlı olabilir.
Yetkisi olmayabilir.
Bu nedenle insanları:
toplu ve mekanik biçimde mahkûm etmek
doğru değildir.
Allah bireysel şartları eksiksiz bilir.
Biz ise:
görünen eylemler
ve somut sorumluluklar
üzerinden değerlendirme yapmalıyız.
Ayetin belki de en merkezî kelimesi:
“festekberû”
yani:
“büyüklük tasladılar.”
Neden:
“Anlamadılar.”
denmiyor?
Neden:
“Yeterince delil görmediler.”
denmiyor?
Çünkü Musa ve Hârûn:
ayetlerle
gelmişti.
Problem:
yalnız zihinsel değildi.
Ahlakiydi.
Firavun’un kabul etmesi için:
“Ben mutlak değilim.”
demesi gerekiyordu.
Kibirli insanın en zor söylediği cümlelerden biri budur:
“Ben mutlak değilim.”
Ardından belki daha zoru gelir:
“Ben yanılmışım.”
İşte Kur’an'ın Firavun eleştirisi burada her insan için bir aynaya dönüşebilir.
Biz Firavun gibi bir ülkeyi yönetmiyor olabiliriz.
Ama kendi küçük dünyamızda:
“Ben asla yanılmam.”
diyor muyuz?
Ailemizde:
yalnız bizim görüşümüz mü geçerli?
Çalışanımız bize itiraz edebiliyor mu?
Çocuğumuz:
“Baba, burada haksızsın.”
dediğinde onu dinliyor muyuz?
Bir arkadaşımız:
hata yaptığımızı söylediğinde:
delile mi bakıyoruz,
yoksa:
“Sen bana nasıl böyle konuşursun?”
diye makamımıza mı sığınıyoruz?
Çünkü kibir:
yalnız tahtta ortaya çıkmaz.
Bazen:
evin içinde, işyerinde, arkadaşlıkta ve dinî çevrede de
ortaya çıkabilir.
Firavun'un temel problemi:
sadece güçlü olması değildi.
Gücünü hakikatin üstüne koymasıydı.
Bu ayrım çok önemlidir.
Güç:
başlı başına kötü değildir.
Bir doktorun gücü vardır.
Bir hâkimin yetkisi vardır.
Bir anne-babanın çocuğu üzerinde sorumluluğu vardır.
Bir devletin hukukî yetkileri vardır.
Bir işverenin yönetim yetkisi vardır.
Ama her güç:
sınırlandırılmalı, adaletle kullanılmalı ve hesap verebilir olmalıdır.
İnsan kendi yetkisini:
mutlaklaştırdığında
tehlike başlar.
“Ben karar verdim, o hâlde doğrudur.”
mantığı:
hakikati otoriteye teslim eder.
Kur’an ise tam tersini öğretir:
Otorite de hakikate ve adalete tabi olmalıdır.
Musa’nın Firavun’un karşısına çıkması bu nedenle yalnız:
dinsel bir çağrı
değildir.
Aynı zamanda iktidara:
“Sen de Allah’ın kulusun.”
demektir.
Bu cümle:
mutlak güç iddiasına karşı
çok büyük bir sınırdır.
Bir kral:
Tanrı değildir.
Bir devlet başkanı:
Tanrı değildir.
Bir din adamı:
Tanrı değildir.
Bir baba:
Tanrı değildir.
Bir patron:
Tanrı değildir.
Bir bilim insanı:
Tanrı değildir.
Hiçbir insan:
mutlak bilgi, mutlak güç ve mutlak itaate
sahip değildir.
İşte tevhidin siyasal ve ahlaki gücü burada ortaya çıkar:
Allah mutlaksa insan mutlak olamaz.
Bu, insan onurunu koruyan çok güçlü bir ilkedir.
Ayet aynı zamanda:
yanında doğru insan bulunmasının önemini
Hz. Hârûn üzerinden gösterir.
Musa gibi büyük bir peygambere bile:
bir yardımcı
veriliyor.
Bu bize:
yardım istemenin küçüklük olmadığını
öğretir.
Modern insan bazen:
“Her şeyi tek başıma yapmalıyım.”
diye düşünebilir.
Bu düşünce:
iş hayatında,
ailede,
psikolojik sorunlarda
insanı yorabilir.
İnsan:
uzmana gidebilir.
Arkadaşından destek isteyebilir.
Ortak çalışabilir.
Yetki paylaşabilir.
Destek almak insanın değerini azaltmaz.
Hatta bazen:
daha doğru karar vermesini sağlar.
Firavunî yapı ise genellikle:
bütün gücün bir merkezde
toplanmasını ister.
Sağlıklı yapı:
farklı insanların:
konuşabildiği,
eleştirebildiği,
sorumluluk paylaşabildiği
yapıdır.
Bu ders:
devlet için olduğu kadar:
şirket,
aile,
cemaat,
dernek
için de değerlidir.
Yûnus 75’in:
“ayetlerimizle”
ifadesi ise bize:
hakikat iddiasının delil ile ilişkisini
yeniden hatırlatır.
Musa:
“Ben güçlüyüm, o hâlde haklıyım.”
demiyor.
Delille geliyor.
Firavun ise:
güçlü olmasına rağmen:
haklı değil.
Bu çok önemli bir ölçüdür:
Güç ≠ doğruluk.
Bir görüşü:
devlet savunuyor diye
otomatik doğru olmaz.
Milyarder savunuyor diye:
doğru olmaz.
Çoğunluk savunuyor diye:
doğru olmaz.
Azınlık savunuyor diye de:
otomatik doğru olmaz.
Soru yine:
Delil ne?
olmalıdır.
Ama Yûnus 75 bunun yanına başka bir soru ekler:
Delil geldiğinde onu kabul edecek kadar mütevazı mısın?
Çünkü insan bazen:
sonsuz delil ister.
Ama problem aslında delil değildir.
Kararını:
önceden vermiştir.
İşte Firavun'un tavrı:
bizi bu konuda uyarır.
İnsan bir görüşünü:
işine geldiği için
savunabilir.
Bir gelir kaynağı ona bağlı olabilir.
Bir makamı:
o görüşün sürmesine bağlı olabilir.
Bir topluluğun liderliği:
o anlatının devamına bağlı olabilir.
Bu durumda hakikat:
ekonomik ve sosyal çıkarla
çatışabilir.
İşte gerçekten dürüst insan:
çıkarı zarar görecek olsa bile hakikati kabul etmeye hazır olan insandır.
Bu çok yüksek bir ahlaki seviyedir.
Ayetin:
“mücrim bir topluluk oldular”
cümlesi ise kibir ile davranış arasındaki bağlantıyı gösterir.
Kibir:
sadece kalpteki kötü bir duygu
olarak kalmayabilir.
Kibirli güç:
zulüm üretebilir.
İnsanların haklarını çiğneyebilir.
Muhalefeti bastırabilir.
Kendisini hukuk üstünde görebilir.
Yani:
kibir davranışa dönüşür.
Bu nedenle Kur’an ahlakı:
kalbin hastalıklarıyla
toplumsal adaleti
birbirinden tamamen ayırmaz.
Bir yöneticinin kibri:
milyonlarca insanı
etkileyebilir.
Bir patronun kibri:
yüzlerce çalışanı
etkileyebilir.
Bir anne-babanın kibri:
çocuğun bütün psikolojisini
etkileyebilir.
Bir dinî liderin kibri:
binlerce insanın din anlayışını
bozabilir.
Bu yüzden güç arttıkça:
tevazu ve hesap verebilirlik ihtiyacı da artar.
Yûnus 75’in bize verdiği en güçlü derslerden biri budur.
Fakat Firavun kıssası:
siyasi slogan
hâline getirilmemelidir.
Bugün sevmediğimiz herkese:
“Firavun.”
dediğimizde kavramı ucuzlatırız.
Bir yöneticiyi eleştirmek için:
somut delil,
hukuk,
politika,
adalet
üzerinden konuşmak çok daha sağlıklıdır.
Aynı şekilde bir yöneticiye itiraz eden herkesi:
“Musa gibi hakikat kahramanı.”
ilan etmek de doğru değildir.
Musa:
vahiy alan peygamberdir.
Bugünün muhalifi:
yanılabilir.
Bugünün yöneticisi de:
yanılabilir.
Bu nedenle Kur’an kıssalarını:
modern insanlara birebir kutsal rol dağıtmak
için değil,
ahlaki ilkeleri anlamak için
kullanmak daha doğrudur.
Musa’dan:
hakikat karşısında cesaret.
Hârûn’dan:
iş birliği.
Firavun’dan:
kibrin tehlikesi.
Melâdan:
iktidar çevresinin sorumluluğu.
Ayetlerden:
delilin değeri.
Bütün kıssadan:
gücün hakikate tabi olması gerektiği
dersi çıkarılabilir.
Ve belki Yûnus Suresi 75. ayetin bugün bize yönelttiği en güçlü soru şudur:
Bir gerçek bizim makamımızı, çıkarımızı veya yıllardır savunduğumuz görüşü sarsacak olsa bile onu kabul edebilecek kadar mütevazı mıyız, yoksa Firavun ve çevresinin yaptığı gibi gücümüzü hakikatin önüne mi koyuyoruz; ayrıca bize verilen küçük veya büyük yetkileri insanları ezmek için mi, adalet ve sorumlulukla hizmet etmek için mi kullanıyoruz?
