Yûnus Suresi 66. Ayette “Dikkat Edin! Göklerde ve Yerde Kim Varsa Allah’ındır; Allah’tan Başka Ortaklar Edinenler Ancak Zanna Uyuyor ve Tahminde Bulunuyorlar” İfadesi Ne Anlama Gelir 
⠀
Yûnus Suresi 66. Ayet Ne Söylüyor
Ayetin anlamı genel olarak şöyledir:“Dikkat edin! Göklerde kim varsa ve yerde kim varsa Allah’ındır. Allah’tan başka ortaklara yalvarıp duranlar gerçekte neyin peşinden gidiyorlar? Onlar ancak zanna uyuyorlar ve yalnızca tahminde bulunuyorlar.”
Ayetin Arapçası şöyledir:
“Elâ inne lillâhi men fi’s-semâvâti ve men fi’l-ard. Ve mâ yettebi‘ullezîne yed‘ûne min dûnillâhi şurekâ’. İn yettebiûne ille’z-zanne ve in hum illâ yahrusûn.”
Bir önceki ayette:
“Bütün izzet Allah’ındır.”
denilmişti.
Yûnus 66 bu hakikati daha da genişletir:
Gökte ve yerde bulunan bütün varlıklar Allah’ın mülkü ve yaratması içindedir.
Dolayısıyla yaratılmışlardan herhangi birini Allah’a bağımsız ortak hâline getirmek sağlam bilgiye değil, zanna dayanmaktadır.
“Dikkat Edin!” İfadesi Neden Tekrar Kullanılıyor
Ayet:“Elâ...”
diye başlar.
Bu kelime:
“Dikkat edin, iyi bilin, şunu özellikle fark edin...”
gibi güçlü bir uyarı taşır.
Yûnus Suresi’nde daha önce de:
“Dikkat edin! Göklerde ve yerde ne varsa Allah’ındır.”
anlamındaki vurgu görülmüştü.
Burada tekrar edilmesi:
tevhidin temel gerçeğini zihinde sabitlemek
içindir.
İnsan bazen:
bir gücü,
kişiyi,
kurumu,
manevî varlığı
öylesine büyütebilir ki onun da Allah’ın yaratılmış kulu olduğunu unutabilir.
Ayet bu yanılgıyı daha baştan kırar.
“Göklerde ve Yerde Kim Varsa Allah’ındır” Ne Demektir
Ayette:“lillâhi men fi’s-semâvâti ve men fi’l-ard”
denilir.
Yani:
“Göklerde ve yerde kim varsa Allah’a aittir.”
Buradaki ifade özellikle bilinçli varlıklara işaret eden:
“men / kim”
kelimesiyle kurulmuştur.
Buna:
insanlar,
melekler
ve Allah’ın yarattığı diğer bilinçli varlıklar
dahil düşünülebilir.
Ana mesaj şudur:
Hiçbir yaratılmış varlık Allah’tan bağımsız değildir.
Hepsi:
yaratılmıştır,
Allah’ın bilgisi ve hükmü altındadır.
Bu Ayet Göklerde Başka Canlıların Kesin Olarak Yaşadığını mı Söylüyor
Ayetin:“göklerde kim varsa”
ifadesinden hareketle:
“Kur’an burada kesin olarak uzaylı medeniyetleri bildiriyor.”
demek doğru değildir.
Melekler zaten Kur’an’da göklerle ilişkilendirilen bilinçli varlıklardır.
Allah başka canlılar yaratmış olabilir; buna dair ihtimaller bilimsel olarak araştırılabilir.
Fakat bu ayeti:
belirli bir:
uzaylı türü,
gezegen,
medeniyet
hakkında teknik bilgi veren metne dönüştürmek ayet üzerinde gereksiz bir zorlamadır.
Kur’an’ın buradaki amacı astronomi değil:
tevhiddir.
Melekler de Allah’ın Kulları mıdır
Evet.Melekler:
çok yüce görevler üstlenebilir.
Allah’ın emirlerini yerine getirirler.
Fakat:
ilah değildirler.
Kendi başlarına:
evreni yönetmezler,
Allah’a rakip güç oluşturmazlar,
Allah’ın iradesinden bağımsız hareket eden tanrılar değildirler.
Bu yüzden meleklere saygı ile:
onları ilahlaştırmak
aynı şey değildir.
Yüce yaratılmış ≠ ilah.
Peygamberler de Bu İlkenin İçinde midir
Evet.Peygamberler:
Allah’ın seçilmiş kulları ve elçileridir.
Onları sevmek,
saygı göstermek,
örnek almak
imanın önemli bir parçasıdır.
Fakat peygamber:
Allah değildir.
Bağımsız şekilde:
mutlak fayda ve zarar verme,
bütün gaybı bilme,
Allah’a rağmen hüküm değiştirme
gücüne sahip değildir.
Yûnus Suresi daha önce Hz. Muhammed’in:
“Allah’ın dilediği dışında kendim için bile bağımsız zarar ve faydaya sahip değilim.”
dediğini bildirmişti.
Dolayısıyla:
Peygamber sevgisi ≠ peygamberi ilahlaştırmak.
“Allah’tan Başka Ortaklara Yalvaranlar” İfadesi Ne Anlama Gelir
Ayette:“yed‘ûne min dûnillâhi şurekâ’”
ifadesi vardır.
Bu bağlamda mesele:
Allah’tan başkasını:
ilah,
ilahî ortak,
bağımsız kutsal güç
olarak çağırmak ve ona yönelmektir.
“Şurekâ”:
“ortaklar”
demektir.
Ancak önemli olan şudur:
Kur’an bunları gerçek ortaklar olarak kabul etmez.
Bunlar insanların ortak saydığı varlıklardır.
Gerçekte Allah’ın:
ilahî ortağı yoktur.
Bir İnsandan Yardım İstemek Bu Ayete Göre Şirk midir
Hayır.Bu ayrımı mutlaka yapmak gerekir.
Arapçada “dua/çağırma” kökünden gelen ifadeler her bağlamda:
ibadet
anlamına gelmez.
Bir insan:
doktoru çağırabilir.
Arkadaşından yardım isteyebilir.
Birine:
“Şu eşyayı taşımama yardım eder misin?”
diyebilir.
Bunlar şirk değildir.
Sorun:
yaratılmış varlığa Allah’a ait bağımsız ve mutlak ilahî güçler atfetmek veya onu ibadet edilen bir ilah hâline getirmektir.
Dolayısıyla:
insandan yardım istemek ≠ otomatik şirk.
Bağlam belirleyicidir.
Birinden “Benim İçin Dua Et” Demek Şirk midir
Hayır.Hayatta olan bir insana:
“Benim için dua eder misin?”
demek, onun Allah’a dua etmesini istemektir.
Bu kişi:
Allah değildir.
Dua eden kişi de sonucu bağımsız biçimde yaratmaz.
O yalnızca:
Allah’a yönelir.
İnsanlar birbirlerinden dua isteyebilir.
Buradaki tevhid sınırı şudur:
Nihai ve bağımsız kudret Allah’a aittir.
İnsanın duası:
sebep ve kulluk düzeyindedir.
“Ortak” Kavramı Neden Bu Kadar Önemlidir
Çünkü şirk yalnızca:bir taşa secde etmek
gibi çok dar bir biçimde anlaşılmamalıdır.
Temel mesele:
Allah’a ait olan:
mutlak yaratma,
mutlak hüküm,
mutlak ilahlık
gibi özelliklerde başka bir varlığı bağımsız ortak kabul etmektir.
Kur’an'ın tevhidi:
insanı bütün yaratılmış güçlerin ilahlaştırılmasından kurtarır.
Bu yüzden:
bir kral,
bir lider,
bir din adamı,
bir peygamber,
bir melek
Allah’ın yerini alamaz.
Yaratılmış olan, ne kadar yüce olursa olsun yaratılmıştır.
İnsan Bir Lideri veya Din Adamını da Tehlikeli Biçimde Yüceltebilir mi
Evet.Bir insan:
bir din adamına saygı gösterebilir.
Bir lidere güvenebilir.
Bir öğretmeni örnek alabilir.
Fakat:
“Bu kişi ne söylerse mutlak doğrudur.”
“Onun sözü Allah’ın hükmüyle aynıdır.”
gibi anlayışlar tehlikeli olabilir.
Hiçbir peygamber olmayan insan:
ilahî yanılmazlık
taşımaz.
Bir şahsı:
eleştirilemez,
hesap vermez,
hata yapmaz
bir konuma yükseltmek manevî açıdan ciddi sorunlar doğurabilir.
Saygı ≠ kutsallaştırma.
“Onlar Ancak Zanna Uyuyorlar” Ne Demektir
Ayette:“in yettebiûne ille’z-zann”
denilir.
Yani:
“Onlar ancak zanna uyuyorlar.”
Buradaki “zan”:
sağlam bilgi ve delile dayanmayan:
tahmin,
varsayım,
kuruntu
anlamındadır.
İnsanlar:
“Bu varlık mutlaka Allah’ın ortağıdır.”
diyorlar.
Kur’an soruyor:
Deliliniz ne?
Allah mı böyle söyledi?
Vahiy mi var?
Yoksa:
atalardan kalan bir inanç,
söylenti,
kuruntu
mu?
Eleştirilen şey:
delilsiz dinî iddiadır.
Kur’an Bütün “Zan” Türlerini Yasaklıyor mu
Hayır.Bu çok önemli bir ayrımdır.
“Zan” kelimesi Kur’an’da bağlama göre farklı anlamlar taşıyabilir.
Burada eleştirilen:
hakikatin yerine konulan delilsiz tahmindir.
Ama insan hayatında birçok makul karar:
olasılık,
kuvvetli kanaat,
belirtiler
üzerinden verilebilir.
Fıkıhta zannî deliller vardır.
Tıpta:
olasılık değerlendirmeleri vardır.
Bilimde:
hipotezler vardır.
Mahkemelerde:
deliller birlikte değerlendirilir.
Dolayısıyla:
“Zan kötüdür, bütün olasılıklı bilgi geçersizdir.”
sonucu çıkarılamaz.
Ayetin eleştirisi:
kanıtsız iddiayı kesin hakikat diye sunmaktır.
Bilimsel Hipotezler de “Zan” Olduğu İçin Geçersiz midir
Hayır.Bilimsel hipotez:
rastgele tahmin
değildir.
Bir hipotez:
gözleme,
mevcut verilere,
test edilebilir öngörülere
dayanabilir.
Daha sonra:
deneyle,
gözlemle,
yeni verilerle
sınanır.
Bu yöntem:
“Aklıma geldi, demek kesin doğru.”
demekten tamamen farklıdır.
Yûnus 66 bilimsel yönteme karşı değildir.
Tam tersine ayetin:
delilsiz kanaati eleştirmesi, bilgi konusunda daha dikkatli olmaya çağrı olarak da düşünülebilir.
Bilimsel hipotez ≠ kör kuruntu.
“Onlar Ancak Tahminde Bulunuyorlar” Ne Anlama Gelir
Ayetin sonunda:“ve in hum illâ yahrusûn”
denilir.
“Yahrusûn” kelimesi:
tahminde bulunmak,
ölçmeden biçmeden hüküm vermek,
asılsız iddialarda bulunmak
anlamlarında açıklanmıştır.
Bazı mealler bunu:
“Yalan söylüyorlar.”
şeklinde de çevirebilir.
Kelimenin bağlamındaki temel vurgu:
sağlam bilgiye dayanmayan iddia
üzerindedir.
Yani insanlar:
Allah’ın ortağı olduğuna dair gerçek bilgileri olmadığı hâlde:
kesinmiş gibi konuşmaktadırlar.
Bu Ayet Hurafe Konusunda Bize Ne Öğretir
Çok önemli bir ölçü verir:“Kaynağın ne?”
Bir insan:
“Şu taşı taşırsan kesin korunursun.”
diyebilir.
“Şu sayı sana mutlaka uğursuzluk getirir.”
diyebilir.
“Şu kişi gelecekte başına ne geleceğini kesin bilir.”
diyebilir.
Din adına böyle kesin iddialarda bulunuyorsa:
delil sorulmalıdır.
Her:
eski hikâye,
aile geleneği,
halk inanışı
din değildir.
İnsanlar bir şeyi bin yıl tekrar etmiş olsa bile:
tekrar sayısı onu vahiy hâline getirmez.
Bu Ayet Astroloji ve Falcılık Hakkında da Bir İlke Sunar mı
Ayet doğrudan modern astrolojiyi anlatmak için inmemiştir.Fakat delilsiz biçimde:
görünmeyen gelecek hakkında kesin hükümler vermeye karşı genel bir epistemik ilke çıkarılabilir.
Örneğin:
“Şu burçtan olduğun için kesin şu karakterdesin.”
veya:
“Şu tarihte hayatında kesin şu olacak.”
gibi iddialar ciddi delil gerektirir.
Gezegenlerin fiziksel etkilerini astronomi ve bilim araştırabilir.
Ama burçlardan:
kişinin ahlakını,
evliliğini,
geleceğini
kesin biçimde okuduğunu iddia etmek başka bir şeydir.
Astronomi ≠ astroloji.
Bilimsel gözlem ≠ gayb iddiası.
Yûnus 65 ve 66 Birlikte Nasıl Okunmalıdır
Yûnus 65:“Onların sözleri seni üzmesin; bütün izzet Allah’ındır.”
dedi.
Yûnus 66 ise:
“Göklerde ve yerde kim varsa Allah’ındır.”
buyuruyor.
İki ayet birlikte son derece güçlü bir tevhid çizgisi kurar:
Bütün izzet Allah’ın.
Bütün yaratılmışlar Allah’ın.
Öyleyse:
Allah’ın mülkü içindeki bir yaratılmışı
Allah’ın karşısında:
bağımsız ilah
hâline getirmek anlamsızdır.
Ardından ayet bunun epistemik nedenini de söyler:
Bu tür ortaklık iddiaları sağlam bilgiye değil, zanna ve tahmine dayanır.
Sonuç: Yûnus Suresi 66. Ayetin Ana Mesajı Nedir
Yûnus Suresi 66. ayet iki büyük konuyu aynı yerde buluşturur:Tevhid
ve:
bilgi ahlakı.
Önce:
“Göklerde ve yerde kim varsa Allah’ındır.”
der.
Sonra:
Allah’a ortak koşan insanların aslında:
sağlam bilgiye değil, zanna ve tahmine
uyduklarını bildirir.
Bu son derece anlamlıdır.
Çünkü Kur’an’a göre tevhid yalnızca:
“Tek Allah vardır.”
cümlesini tekrar etmek değildir.
Tevhid aynı zamanda:
yaratılmış hiçbir varlığa Allah’ın mutlak özelliklerini vermemektir.
Bir peygamber:
ne kadar yüce olursa olsun
Allah’ın kuludur.
Bir melek:
ne kadar büyük görev taşısa da
Allah’ın kuludur.
Bir evliya:
ne kadar salih olursa olsun
Allah’ın kuludur.
Bir hükümdar:
ne kadar güçlü olursa olsun
Allah’ın kuludur.
Bir din adamı:
ne kadar bilgili olursa olsun
Allah’ın kuludur.
Bu cümle insana olağanüstü bir özgürlük verir:
Allah’tan başka hiçbir yaratılmışı mutlaklaştırma.
İnsanlara saygı duy.
Ama onları ilahlaştırma.
Peygamberi sev.
Ama onu Allah yapma.
Âlimden öğren.
Ama onu yanılmaz kabul etme.
Lideri destekle.
Ama her sözünü kutsal görme.
Anne-babana saygı duy.
Ama Allah’ın açık hükmüne aykırı bir şeyi sırf onlar söyledi diye ilahî doğru hâline getirme.
Çünkü nihayetinde:
gökte ve yerde kim varsa Allah’ındır.
Bu ayet aynı zamanda:
“iddia ile bilgi arasındaki farkı”
öğretir.
İnsan:
bir şey söyleyebilir.
Bu onun doğru olduğu anlamına gelmez.
Bir toplum:
bir şeye yüzlerce yıl inanabilir.
Bu da onun otomatik olarak doğru olduğunu kanıtlamaz.
Bir görüş:
milyonlarca insan tarafından savunulabilir.
Bu da tek başına delil değildir.
Tersine:
az kişinin inanması da bir iddiayı otomatik doğru yapmaz.
Hakikat:
sayıyla değil, delille
araştırılır.
Ayetin:
“Onlar ancak zanna uyuyorlar.”
demesi burada çok önemlidir.
Çünkü din alanında insan kolayca:
“Böyle duydum.”
“Dedem böyle söylerdi.”
“Herkes böyle biliyor.”
“Falanca hoca söyledi.”
diyebilir.
Ama Yûnus 66 bize daha temel soruyu sordurur:
“Dayanak nedir?”
Allah mı söyledi?
Peygamber’den güvenilir biçimde mi aktarılmış?
Yoksa:
insanların zaman içinde oluşturduğu bir kanaat mi?
Bu soruyu sormak:
dini küçümsemek değildir.
Tam tersine:
Allah adına gerçek olmayan bir şeyi söylememek için gösterilen saygıdır.
Ayet aynı zamanda yardım isteme meselesindeki önemli bir karışıklığı da düzeltir.
Bir insan başka bir insana:
“Bana yardım et.”
dediğinde bu otomatik olarak ibadet olmaz.
Bir hasta:
“Doktor beni kurtarsın.”
derken günlük dilde doktorun tedavisini kasteder.
Buradan:
doktoru ilah kabul ettiği
sonucu çıkmaz.
Bir boğulan:
“Beni kurtarın!”
diye bağırır.
Onu kurtaran insan:
gerçek bir sebep olur.
Kur’an:
sebepleri inkâr etmez.
Sorun:
sebebi bağımsız ve mutlak güç sahibi ilah hâline getirmektir.
Bu yüzden tevhid:
insan yardımını reddetmek değildir.
Tevhid:
yardım eden bütün yaratılmış güçlerin nihayetinde:
sınırlı ve Allah’ın yarattığı sebepler
olduğunu bilmektir.
Bu denge çok önemlidir.
Bir doktorun hayat kurtardığını söyleyebiliriz.
Bu:
Allah’ı inkâr etmek değildir.
Çünkü doktor:
gerçek bir sebep
olarak müdahale etmiştir.
Ama doktor:
ölüm ve hayat üzerinde mutlak bağımsız güç sahibi değildir.
Bir arkadaş:
seni zor bir dönemden çıkarabilir.
Gerçekten yardım etmiştir.
Ama:
senin kaderinin mutlak hâkimi değildir.
Bir öğretmen:
hayatını değiştirebilir.
Ama:
ilah değildir.
Tevhid sebepleri yok saymaz;
sebeplerin ilahlaştırılmasını reddeder.
Yûnus 66’nın modern dünyaya bakan bir başka güçlü yönü:
kanıtsız kesinlik problemidir.
Bugün internet ortamında:
bir video izlenir.
Bir iddia duyulur.
Bir ekran görüntüsü görülür.
Sonra:
“Kesin böyle.”
denilir.
Ayet ise insanı:
zan ile bilgi arasındaki farkı
gözetmeye çağırır.
Bilmiyorsan:
“Bilmiyorum.”
de.
Muhtemelse:
“Muhtemelen.”
de.
Bir iddia henüz kanıtlanmamışsa:
“İddia ediliyor.”
de.
Bilgi ahlakı biraz da:
emin olmadığın yerde kesin konuşmamaktır.
Bu yalnız din için değil:
siyaset,
sağlık,
bilim,
insan ilişkileri
için de çok değerlidir.
Bir arkadaşın hakkında:
bir söylenti duydun.
Doğrulamadan:
“Kesin yapmış.”
dedin.
Bu da zannın insan hayatındaki yıkıcı örneklerinden biri olabilir.
Eşin hakkında:
bir şey düşündün.
Kanıt olmadan:
“Kesin beni kandırıyor.”
dedin.
Bir insanı:
yalnızca dış görünüşünden
niyeti hakkında mahkûm ettin.
İşte zan hayatın birçok alanında:
adaleti bozabilir.
Fakat burada tekrar önemli sınırı korumak gerekir:
Yûnus 66:
bütün olasılıklı düşünmeyi yasaklamıyor.
Hayatta yüzde yüz kesin bilgiye sahip olmadığımız hâlde:
akılcı değerlendirme yapabiliriz.
Bir doktor:
belirtilere bakarak olası tanı koyabilir.
Bir hâkim:
delilleri değerlendirir.
Bir bilim insanı:
hipotez geliştirir.
Bunların hepsi:
metotlu ve gerekçeli değerlendirmelerdir.
Eleştirilen:
hiçbir sağlam dayanak olmadan kesin hakikat iddiasında bulunmaktır.
Bu ayrım özellikle din için önemlidir.
Çünkü dinî iddia insanın:
vicdanını,
ibadetini,
ahlakını,
hayat tercihlerini
etkileyebilir.
Bu yüzden:
“Allah böyle istiyor.”
demeden önce iki kez düşünmek gerekir.
Yûnus 59–60’ta bu konuyu görmüştük.
Şimdi Yûnus 66 aynı meseleyi tevhid bağlamında güçlendiriyor.
İnsanların:
Allah’a ortak yakıştırmasının
dayanağı ne?
Kur’an:
sağlam bilgi değil, zan
diyor.
Bu bize çok güçlü bir ilke verir:
İnanç bile delilden kaçmamalıdır.
İman:
aklı kapatmak değil,
hakikate güvenerek yönelmek
olmalıdır.
Kur’an:
“Sormayın, düşünmeyin, sadece taklit edin.”
diyen bir dil kurmaz.
Tam tersine tekrar tekrar:
Ne biliyorsunuz?
Deliliniz nedir?
Neden düşünmüyorsunuz?
diye sorar.
Yûnus 66 bu çizginin önemli halkalarından biridir.
Ayetin tevhid mesajı aynı zamanda insan onurunu da korur.
Eğer bütün yaratılmışlar Allah’ınsa:
hiçbir insan:
başka bir insanın ilahı
değildir.
Bir yönetici:
senin rabbin değildir.
Bir patron:
senin mutlak sahibin değildir.
Bir şeyh:
senin ilahın değildir.
Bir ünlü:
senin hayatının mutlak ölçüsü değildir.
Bu insanlar:
hayatında önemli olabilir.
Ama hiçbirine:
Allah’a ait mutlak teslimiyeti
veremezsin.
İşte tevhid insanı:
yaratılmışların köleliğinden
Allah’a kulluk özgürlüğüne
çağırır.
Bu yüzden Yûnus 66 yalnızca eski putlara yönelik bir ayet değildir.
İnsanın bugün de:
parayı,
gücü,
şöhreti,
kişileri,
ideolojileri
mutlaklaştırıp mutlaklaştırmadığını sorgulatır.
Modern insan taş puta secde etmeyebilir.
Ama:
“Para varsa her şey var.”
diyerek parayı mutlaklaştırabilir.
Bir lidere:
“O asla yanılmaz.”
diyerek kişiyi aşırı yüceltebilir.
Bir insana:
“Onsuz yaşayamam, bütün kaderim onun elinde.”
diye mutlak güç yükleyebilir.
Kur’an ise her defasında aynı temeli hatırlatır:
Göklerde ve yerde kim varsa Allah’ındır.
Hiçbir yaratılmış:
Allah’ın rakibi
değildir.
Ve belki Yûnus Suresi 66. ayetin bugün bize yönelttiği en güçlü soru şudur:
Hayatımızda saygı duyduğumuz insanları, güvendiğimiz sebepleri ve değer verdiğimiz şeyleri yerinde tutabiliyor muyuz, yoksa farkında olmadan bazı yaratılmış güçleri mutlaklaştırıyor muyuz; ayrıca din veya hayat hakkında kesin konuşurken gerçekten bilgiye mi dayanıyoruz, yoksa zanlarımızı ve tahminlerimizi hakikat gibi mi sunuyoruz?
