Yûnus Suresi 68. Ayette “Allah Çocuk Edindi Dediler; O Bundan Münezzehtir, O Hiçbir Şeye Muhtaç Değildir. Göklerde ve Yerde Ne Varsa O’nundur” İfadesi Ne Anlama Gelir 
⠀
Yûnus Suresi 68. Ayet Ne Söylüyor
Ayetin anlamı genel olarak şöyledir:“‘Allah çocuk edindi’ dediler. O bundan münezzehtir! O hiçbir şeye muhtaç değildir. Göklerde ve yerde ne varsa O’nundur. Bu konuda elinizde hiçbir delil yoktur. Allah hakkında bilmediğiniz şeyi mi söylüyorsunuz?”
Ayetin Arapçası şöyledir:
“Kâlû’ttehazallâhu veleden. Subhânehû. Huve’l-ganiyy. Lehu mâ fi’s-semâvâti ve mâ fi’l-ard. İn indekum min sultânin bi-hâzâ. E tekûlûne alallâhi mâ lâ ta‘lemûn.”
Bir önceki ayette:
gecenin dinlenme, gündüzün ise aydınlık ve faaliyet için yaratıldığı
bildirilmişti.
Yûnus 68 şimdi yeniden doğrudan tevhidin merkezine döner.
Ve çok temel bir iddiayı reddeder:
Allah’ın çocuk edinmesi.
“Allah Çocuk Edindi Dediler” Ne Anlama Gelir
Ayette:“ittehazallâhu veleden”
denilir.
“Veled”:
çocuk,
evlat
anlamındadır.
Kur’an burada Allah’a:
çocuk isnat edilmesini
reddeder.
Bu reddediş sadece:
biyolojik anlamdaki çocuk edinme
fikrine indirgenmemelidir.
Temel teolojik ilke daha geniştir:
Allah’ın ilahlığında, varlığında veya mutlak kudretinde kendisinden türeyen bir ilahî evlada ihtiyacı yoktur.
Allah:
tek,
eşsiz
ve yaratılmış soy ilişkilerinden münezzehtir.
Ayet Kimlerin İnançlarını Eleştiriyor
Kur’an’ın başka ayetlerinde farklı grupların Allah’a:oğul,
kızlar,
ilahî evlatlar
nispet ettikleri eleştirilir.
Bazı müşrik Araplar melekleri:
“Allah’ın kızları”
gibi tasavvur ediyordu.
Hristiyanlık bağlamında da:
Hz. İsa’nın “Tanrı’nın Oğlu” olarak anlaşılması Kur’an’ın tevhid anlayışıyla uyuşmaz.
Ancak burada önemli bir dürüstlük gerekir:
Geleneksel Hristiyanlık:
Tanrı’nın biyolojik anlamda eş edinip çocuk sahibi olduğunu
öğretmez.
Hristiyan teolojisindeki “Oğul” kavramı:
biyolojik üreme değil,
Trinitarian yani teslis doktrini içinde ezelî bir ilişki olarak açıklanır.
Kur’an ise biyolojik olup olmamasından bağımsız biçimde Allah’a ilahî evlat isnadını kabul etmez.
Bu farkı doğru aktarmak hem teolojik açıklık hem de karşı inancı çarpıtmamak açısından önemlidir.
Kur’an’ın Hristiyanlıkla Buradaki Temel Ayrılığı Nedir
İslam ile geleneksel Hristiyanlık arasında burada gerçek bir teolojik ayrım vardır.İslam der ki:
Allah birdir.
Hz. İsa:
Mesih,
büyük peygamber,
Allah’ın kulu ve elçisidir.
Ama:
ilah değildir ve Allah’ın ilahî Oğlu değildir.
Geleneksel Hristiyanlık ise İsa’yı:
Oğul
olarak Teslis içinde değerlendirir.
Bu farklılığı:
gizlemek
gerekmez.
Ama insanlara:
hakaret,
aşağılama,
şiddet
için de kullanılamaz.
Teolojik disagreement ≠ düşmanlık izni.
Bir inancı reddetmek başka,
o inancın mensubuna insanlık dışı davranmak başkadır.
“Subhânehû” Yani “O Bundan Münezzehtir” Ne Demektir
Ayette hemen:“Subhânehû”
denilir.
Bu kelime:
Allah’ı eksikliklerden,
yaratılmışlara ait sınırlılıklardan,
O’na yakışmayan isnatlardan
tenzih etmek anlamına gelir.
Burada mesaj şudur:
Allah, yaratılmışların soy ve üreme düzenine muhtaç değildir.
İnsan:
doğar,
çocuk sahibi olabilir,
soyu devam eder.
Allah ise:
yaratılmış biyolojiye
tabi değildir.
Bu yüzden Allah’ı:
insanın büyütülmüş bir versiyonu
gibi düşünmek doğru değildir.
Allah’ın Çocuk Sahibi Olması Neden Tevhidle Bağdaşmaz
Çünkü çocuk sahibi olmak yaratılmış dünyada çoğu zaman:soy devamı,
biyolojik çoğalma,
miras,
aile ilişkisi,
türün sürmesi
gibi ihtiyaçlarla ilişkilidir.
Allah açısından bunların hiçbiri söz konusu değildir.
Allah:
ölmez ki yerine bir varis gereksin.
Soyunun devamına ihtiyaç duymaz.
Yalnızlık gidermek için bir aileye muhtaç değildir.
Gücünü paylaşacak bir evlada ihtiyacı yoktur.
Dolayısıyla:
ilahî çocuk fikri Allah’ın mutlak bağımsızlığıyla bağdaşmaz.
“O Hiçbir Şeye Muhtaç Değildir” Ne Anlama Gelir
Ayette:“Huve’l-Ganiyy”
denilir.
“Ganiyy”:
zengin,
ihtiyaçsız,
başkasına muhtaç olmayan
anlamlarını taşır.
Allah’ın:
el-Ganiyy
olması maddi anlamda zenginlik değildir.
Allah:
var olmak için,
güç sahibi olmak için,
sevilmek için,
hayatta kalmak için
başka bir varlığa muhtaç değildir.
Allah’ın varlığı başkasına bağlı değildir.
Yaratılmışlar ise:
hava,
su,
gıda,
ilişkiler,
beden,
çevre
gibi sayısız şeye muhtaçtır.
Allah İnsanların İbadetine Muhtaç mı
Hayır.Allah:
insanlar namaz kılsın diye varlığını sürdüren
bir varlık değildir.
Bütün insanlık ibadet etse:
Allah’ın büyüklüğü artmaz.
Bütün insanlık ibadeti terk etse:
Allah’ın büyüklüğü azalmaz.
İbadetin faydası:
insana döner.
İnsan:
Allah’a ihtiyaç duyar.
Allah:
insanın ibadetine muhtaç değildir.
Bu nedenle ibadet:
Allah’ın egosunu beslemek için değil,
kulun Rabb’iyle doğru ilişki kurması için vardır.
“Göklerde ve Yerde Ne Varsa O’nundur” İfadesi Neden Burada Tekrar Ediliyor
Ayette:“Lehu mâ fi’s-semâvâti ve mâ fi’l-ard”
denilir.
Yani:
“Göklerde ve yerde ne varsa O’nundur.”
Bir önceki ayetlerde de benzer ifadeler görmüştük.
Burada özellikle çocuk isnadına karşı çok güçlü bir mantık kuruluyor:
Eğer:
göklerdeki ve yerdeki bütün varlıklar zaten Allah’ın yaratması ve mülkü içindeyse,
Allah neden bunlardan birini:
kendi ilahlığına ortak evlat
edinmeye muhtaç olsun?
Hepsi:
yaratılmıştır.
Allah ise:
Yaratıcıdır.
Hz. İsa’nın Allah’a Yakın Olması Onu İlah Yapar mı
İslam açısından hayır.Hz. İsa:
çok yüce bir peygamberdir.
Mesih’tir.
Mucizelerle desteklenmiştir.
Allah’ın izniyle olağanüstü işler gerçekleştirmiştir.
Ama:
Allah değildir.
Bir insanın Allah’a çok yakın olması:
onu Allah’ın bir parçası
hâline getirmez.
Aynı ilke bütün peygamberler için geçerlidir.
Hz. Muhammed’in Allah’a çok yakın olması da:
onu ilah
yapmaz.
Manevî yakınlık ≠ ilahlık.
Mucize Göstermek Bir İnsanın İlah Olduğunu Kanıtlar mı
Hayır.Kur’an perspektifinde peygamberlerin mucizeleri:
kendi bağımsız güçlerinden
kaynaklanmaz.
Allah’ın:
izni,
yaratması,
desteği
ile gerçekleşir.
Hz. Musa’nın mucizeleri onu:
ilah
yapmadı.
Hz. İsa’nın mucizeleri de İslam açısından onu:
ilah
yapmaz.
Aynı şekilde Hz. Muhammed’in mucizeleri de onu:
Allah’ın ortağı
hâline getirmez.
Mucize ≠ bağımsız ilahlık.
“Bu Konuda Elinizde Hiçbir Sultân Yoktur” Ne Demektir
Ayette:“İn indekum min sultânin bi-hâzâ”
denilir.
Buradaki “sultân”:
hükümdar
anlamında değildir.
Bu bağlamda:
delil, kanıt, açık yetki, güçlü bilgi dayanağı
anlamına gelir.
Kur’an muhataplara soruyor:
Allah’ın çocuğu olduğuna dair:
Allah’tan gelen hangi kesin delile sahipsiniz?
Bu son derece önemli bir bilgi ahlakıdır.
Dinî iddia ne kadar büyükse:
dayanağı da o kadar ciddi olmalıdır.
“Sultân” Kavramı Bize Din Hakkında Ne Öğretir
Şunu öğretir:İnanç iddiası, sırf insanlar tekrarlıyor diye doğru olmaz.
Bir şeyi:
ataların söylemesi,
bir toplumun yüzyıllarca inanması,
çok kişinin kabul etmesi
tek başına yeterli kanıt değildir.
Kur’an:
“Deliliniz nedir?”
diye sorar.
Bu soru:
inancı aklın düşmanı
olmaktan çıkarır.
İnsan:
araştırabilir,
sorabilir,
delilleri karşılaştırabilir.
Samimi soru:
iman düşmanlığı değildir.
“Allah Hakkında Bilmediğiniz Şeyi mi Söylüyorsunuz?” Ne Anlama Gelir
Ayetin sonundaki soru çok güçlüdür:“E tekûlûne alallâhi mâ lâ ta‘lemûn?”
Yani:
“Allah hakkında bilmediğiniz şeyi mi söylüyorsunuz?”
Bu ilke yalnızca:
Allah’a çocuk isnadı
meselesine ait değildir.
Din adına konuşurken genel bir bilgi ahlakı da öğretir.
İnsan:
Allah hakkında,
ahiret hakkında,
helâl-haram hakkında
bilmediği şeyi kesinmiş gibi söylememelidir.
Bilmediğin yerde ‘bilmiyorum’ diyebilmek dinî dürüstlüktür.
Allah Hakkında Her Yorumu Yasaklamak mı Gerekir
Hayır.İnsan:
teoloji yapabilir.
Tefsir yapabilir.
Allah’ın isimleri üzerinde düşünebilir.
Felsefî sorular sorabilir.
Ama bir ayrım önemlidir:
yorum yapmak
ile:
yorumunu kesin vahiy olarak sunmak
aynı şey değildir.
Bir âlim:
“Bu ayeti böyle anlıyorum.”
diyebilir.
Başka bir âlim:
farklı açıklayabilir.
Fakat:
“Allah kesin benim kastettiğim şeyi söylemiştir ve başka hiçbir ihtimal yoktur.”
diyebilmek için güçlü dayanak gerekir.
Tefsir ≠ vahyin kendisi.
Bu Ayet Bilmeden Din Hakkında Konuşmanın Tehlikesine mi Dikkat Çekiyor
Evet.Özellikle son cümle bunu çok güçlü biçimde gösterir.
Bugün insanlar:
bir kısa video,
bir sosyal medya paylaşımı,
bir anonim mesaj
görüp:
“Allah kesin şöyle buyurdu.”
diyebilir.
Oysa söz:
ayet olmayabilir.
Hadis olmayabilir.
Yanlış tercüme edilmiş olabilir.
Bağlamından koparılmış olabilir.
Yûnus 68 bize:
Allah hakkında konuşurken kaynağı doğrulamayı
öğretir.
Çünkü Allah’a söz nispet etmek:
sıradan bir fikir paylaşmak değildir.
Farklı İnançtaki İnsanlarla Bu Ayet Üzerinden Nasıl Konuşulmalıdır
Saygıyla.Müslüman:
kendi inancını açıkça söyleyebilir:
“İslam, Allah’ın çocuk sahibi olduğu inancını reddeder.”
Bu cümleyi söylemek için:
başka insanların kutsallarına hakaret etmek
gerekmez.
Aynı şekilde karşı tarafın inancını:
olmadığı biçimde anlatmak da doğru değildir.
Örneğin Hristiyanlara:
“Siz Tanrı’nın fiziksel ilişkiyle biyolojik çocuk yaptığını söylüyorsunuz.”
demek geleneksel Hristiyan doktrinini çarpıtmak olur.
Doğru yaklaşım:
önce karşı tarafın ne söylediğini doğru anlamak, sonra İslam’ın neden katılmadığını açıklamaktır.
Anlamak:
kabul etmek değildir.
Yûnus 66, 67 ve 68 Birlikte Nasıl Okunmalıdır
Yûnus 66:göklerde ve yerde kim varsa Allah’ın olduğunu
ve Allah’a ortak koşanların:
zanna uyduğunu
bildirdi.
Yûnus 67:
gece ve gündüz düzenini:
Allah’ın yaratışının işaretlerinden biri
olarak gösterdi.
Yûnus 68 şimdi:
Allah çocuk edindi
iddiasını reddediyor.
Ve gerekçeleri art arda sıralıyor:
Allah münezzehtir.
Allah Ganiyy’dir, hiçbir şeye muhtaç değildir.
Göklerde ve yerde ne varsa zaten O’nundur.
Bu iddia için sağlam delil yoktur.
Allah hakkında bilgisizce konuşulmamalıdır.
Bu, son derece güçlü bir tevhid ve bilgi ahlakı zinciridir.
Sonuç: Yûnus Suresi 68. Ayetin Ana Mesajı Nedir
Yûnus Suresi 68. ayet yalnızca:“Allah’ın çocuğu yoktur.”
diyen kısa bir teolojik reddiye değildir.
Ayet aynı zamanda Allah’ı nasıl düşünmememiz gerektiğini öğretir.
İnsan çoğu zaman bilinmeyeni:
kendisine benzeterek
anlamaya çalışır.
İnsan:
aile kurar.
Çocuk sahibi olur.
Soyunu devam ettirir.
Sevilmeye ihtiyaç duyar.
Yardımcıya ihtiyaç duyar.
Yaşlandığında kendisine bakacak birilerini isteyebilir.
Sonra bu insanî ihtiyaçları:
Allah’a da yansıtabilir.
Kur’an tam burada:
“Subhânehû.”
der.
Yani:
“Allah bundan münezzehtir.”
Allah’ı:
insanın büyütülmüş hâli
gibi düşünme.
Allah:
yorulmaz.
Yaşlanmaz.
Soyunun devamına ihtiyaç duymaz.
Yardımcıya muhtaç değildir.
Ölümden sonra mülkünü devredecek bir mirasçı aramaz.
Yalnızlık nedeniyle çocuk istemez.
Çünkü:
“Huve’l-Ganiyy.”
O:
hiçbir şeye muhtaç değildir.
Bu ifade Allah ile yaratılmış arasındaki farkı anlamak için son derece önemlidir.
İnsan:
muhtaçtır.
Allah:
ihtiyaçsızdır.
İnsan:
yaratılmıştır.
Allah:
Yaratıcıdır.
İnsan:
doğar.
Allah:
doğmuş değildir.
İnsan:
ölür.
Allah:
ölmez.
İnsan:
bilgisini sonradan kazanır.
Allah’ın bilgisi:
eksiklikten öğrenmeye dönüşmez.
İşte tevhid yalnızca:
“Bir Allah vardır.”
demek değildir.
Allah’ı:
yaratılmışlara benzetmemek
de tevhidin önemli bir boyutudur.
Ayetin:
“Göklerde ve yerde ne varsa O’nundur.”
ifadesi burada çok güçlüdür.
Allah’a:
bir yardımcı,
bir varis,
bir ilahî evlat
gerekli değildir.
Çünkü:
zaten her şey O’nundur.
Bir kral:
ülkesini kendisinden sonra yönetecek çocuk isteyebilir.
Çünkü:
ölümlüdür.
Allah:
ölümlü değildir.
Bir insan:
yaşlandığında yardım için çocuğuna ihtiyaç duyabilir.
Allah:
zayıflamaz.
Bir aile:
soy devam etsin diye çocuk ister.
Allah:
soy kavramına muhtaç değildir.
Bu yüzden Kur’an'ın Allah anlayışında:
çocuk fikri yalnızca gereksiz değil,
Allah’ın mutlaklığıyla bağdaşmayan bir isnattır.
Ama ayetin devamı belki de en az bunun kadar önemlidir:
“Bu konuda elinizde hiçbir delil yoktur.”
Kur’an burada:
delil
ister.
Bu şaşırtıcı derecede güçlü bir bilgi ahlakıdır.
Din adına:
çok büyük bir iddia ortaya koyuyorsan,
dayanağın nedir?
Bu soru Müslümana da döner.
Bir Müslüman:
başkasının inancından delil isterken
kendi söylediği her şeyi de:
“Bana böyle öğretildi.”
seviyesinde bırakmamalıdır.
Bir şeyin:
ayet olduğunu söylüyorsan
ayet mi?
Hadis olduğunu söylüyorsan
kaynağı ne?
Farz olduğunu söylüyorsan
delili ne?
Haram olduğunu söylüyorsan
dayanağı ne?
İşte Yûnus 68’in son cümlesi:
“Allah hakkında bilmediğiniz şeyi mi söylüyorsunuz?”
her din anlatıcısının zihninde bulunması gereken bir cümledir.
Bilmediğin yerde:
“Bilmiyorum.”
demek utanılacak bir şey değildir.
Asıl problem:
bilmediğin hâlde Allah adına kesin konuşmaktır.
Bu ilke dinî tartışmalarda çok büyük bir ahlak sağlar.
İnsan bazen karşısındakini yenmek için:
emin olmadığı bilgiyi kullanabilir.
Bir Hristiyanla tartışırken:
onların inancını yanlış aktarabilir.
Bir ateistle tartışırken:
bilimsel bir konuyu bilmediği hâlde kesin konuşabilir.
Bir Müslümanla mezhep tartışırken:
kendi görüşünü Kur’an’ın tek mümkün anlamı
gibi gösterebilir.
Yûnus 68 bize:
hakikati savunurken bile hakikatsiz yöntem kullanmamayı
öğretir.
Bir görüşün yanlış olduğunu düşünüyorsan:
doğru biçimde anlat.
Sonra eleştir.
Karşındakine söylemediği şeyi söyletip:
onu yenmiş gibi görünmek
gerçek başarı değildir.
Strawman yani çarpıtılmış görüşü yenmek, gerçek görüşe cevap vermek değildir.
Bu özellikle dinler arası konuşmalarda önemlidir.
İslam:
Hristiyan teolojisindeki:
ilahî oğulluk
anlayışını kabul etmez.
Bunu açıkça söyleyebiliriz.
Ama Hristiyanların klasik Teslis anlayışını:
“Tanrı biyolojik ilişkiyle çocuk yaptı.”
şeklinde anlatmak doğru olmaz.
Onların söylediği:
bu değildir.
İslam'ın itirazı daha derindir:
Allah’a herhangi bir ontolojik ilahî evlat nispet edilmesini reddeder.
Bu farkı doğru kurmak Müslümanın inancını zayıflatmaz.
Tam tersine:
adil ve bilgili biçimde savunmasını sağlar.
Ayet ayrıca:
Allah’ın Ganiyy oluşunu
insan psikolojisi açısından da düşündürür.
Allah senin ibadetine:
kendisi eksik olduğu için
ihtiyaç duymaz.
Bu çok önemlidir.
Bazı insanlar Allah’ı:
insanların sürekli övgü bekleyen hükümdarları gibi
hayal edebilir.
Sanki:
insanlar onu övmezse
Allah’ın büyüklüğü eksilecekmiş gibi.
Hayır.
İnsan:
Allah’ı zikredince Allah büyümez.
Allah zaten:
mutlak büyüktür.
Zikreden:
insanın kendisi
değişir.
Namaz Allah’ın ihtiyacını karşılamak için değil:
insanın kulluk ihtiyacına cevap vermek için
vardır.
Bu, ibadeti çok farklı bir yere oturtur.
İbadet:
Allah’ın açığını kapatmak
değil,
insanın kendi yerini fark etmesidir.
Ayetin:
“Göklerde ve yerde ne varsa O’nundur.”
ifadesi bir başka soruyu da doğurur:
Eğer her şey Allah’ınsa,
insan neye sahip?
Dünyevî anlamda:
evimiz,
paramız,
eşyamız
bize ait olabilir.
Ama mutlak anlamda:
biz de,
sahip olduklarımız da
Allah’ın yaratması içindeyiz.
Bu nedenle insan:
malıyla kibirlenmemelidir.
Mutlak sahiplik yalnız Allah’a aittir.
Yûnus 68 aynı zamanda Allah hakkında konuşmanın sınırını öğretirken:
aklı kapatmaz.
Tam tersine:
düşünmeye çağırır.
Allah neden çocuğa ihtiyaç duysun?
Eğer her şey O’nunsa:
neden bir ilahî varise muhtaç olsun?
Eğer Ganiyy ise:
neden bağımsız bir evlat gereksinsin?
Bu sorular:
teolojik muhakemenin
örnekleridir.
Kur’an’ın tevhidi:
sadece ezberlenmiş bir slogan
değil,
düşünülebilir bir dünya görüşüdür.
Ayetin mesajı günümüzde insanları aşırı kutsallaştırma konusunda da dolaylı bir ölçü sağlar.
Allah’ın çocuk edinmediğini,
bütün varlıkların O’nun kulları olduğunu
söyleyen bir din:
hiçbir:
peygamberi,
evliyayı,
şeyhi,
âlimi,
lideri
Allah’ın seviyesine çıkaramaz.
Onları:
sevebiliriz.
Saygı duyabiliriz.
Örnek alabiliriz.
Ama:
kul ile Allah arasındaki sınır korunmalıdır.
Hz. İsa kuldur.
Hz. Muhammed kuldur.
Melekler kullardır.
Salih insanlar kullardır.
Ve onların en büyük şerefi zaten:
Allah’ın kulları olmalarıdır.
İlahlaştırılmaya ihtiyaçları yoktur.
Bu ayetin bir başka önemli mesajı:
inanç farklılığını:
insan düşmanlığına
dönüştürmemektir.
Müslüman:
“Teslis inancını doğru bulmuyorum.”
diyebilir.
Hristiyan:
kendi inancını savunabilir.
Bu teolojik farklılık:
iki insanın:
birlikte yaşamasına,
birbirine adaletli davranmasına,
komşuluk yapmasına,
birbirini insan olarak saymasına
engel olmak zorunda değildir.
Hakikat iddiası ≠ zorbalık hakkı.
İslam kendi tevhid iddiasını korurken:
insanların inançlarına yönelik fiziksel saldırıyı
bu ayetten çıkarmaz.
Kur’an'ın tartışması:
inanç ve delil üzerinedir.
Ve belki Yûnus Suresi 68. ayetin bugün bize yönelttiği en güçlü soru şudur:
Allah’ı gerçekten yaratılmışlara benzetmeden, hiçbir insanı veya kutsal şahsiyeti O’nun ilahlığına ortak etmeden düşünebiliyor muyuz; ayrıca Allah hakkında konuşurken gerçekten bilgi ve delile mi dayanıyoruz, yoksa bazen bilmediğimiz şeyleri kesin dinî gerçeklermiş gibi söyleme cesaretini kendimizde buluyor muyuz?
