Yûnus Suresi 19. Ayette “İnsanlar Başlangıçta Tek Bir Ümmetti, Sonra Ayrılığa Düştüler; Rabbinden Önceden Verilmiş Bir Hüküm Olmasaydı Ayrılığa Düştükleri Konularda Aralarında Hemen Hüküm Verilirdi” İfadesi Ne Anlama Gelir 
⠀
Yûnus Suresi 19. Ayet Ne Söylüyor
Ayetin anlamı genel olarak şöyledir:“İnsanlar başlangıçta tek bir ümmetten başka bir şey değillerdi; sonra ayrılığa düştüler. Eğer Rabbinden daha önce verilmiş bir hüküm olmasaydı, ayrılığa düştükleri konularda aralarında mutlaka hüküm verilmiş olurdu.”
Bir önceki ayette insanların:
Allah dışında birtakım varlıklara kulluk etmeleri,
onları şefaatçi kabul etmeleri
ve Allah’a ortak koşmaları
eleştirilmişti.
Yûnus 19 şimdi daha geniş bir soruya geçer:
İnsanlar nasıl oldu da bu kadar farklı inanç ve düşünceye ayrıldı?
Ayet bize insanlık tarihinde bir birlikten ayrılığa doğru giden bir süreç bulunduğunu hatırlatır.
“İnsanlar Tek Bir Ümmetti” Ne Demektir
Ayette:“ve mâ kâne’n-nâsu illâ ümmeten vâhideten”
denilir.
Yani:
“İnsanlar tek bir ümmetten başka değillerdi.”
“Ümmet” kelimesi:
ortak bir yönelişte bulunan topluluk,
bir inanç veya amaç etrafında birleşen insanlar
anlamlarında kullanılabilir.
Ayet insanlığın başlangıcında temel bir birlik bulunduğunu bildirir.
Fakat bu birliğin tarihsel olarak hangi dönem ve hangi ayrıntılarla gerçekleştiği konusunda tefsirlerde farklı açıklamalar vardır.
İnsanların İlk Hâli Hangi İnanç Üzerindeydi
Tefsirlerde yaygın açıklamalardan biri, insanların başlangıçta tevhid üzere bir topluluk oldukları, daha sonra inanç ayrılıklarının ortaya çıktığı yönündedir.Bazı yorumlarda:
Hz. Âdem’den sonraki dönem,
Hz. Nûh öncesindeki insanlık
veya insanların ilk ortak dinî yönelişi
üzerinde durulmuştur.
Ancak ayetin kendisi burada ayrıntılı bir tarih çizelgesi vermez.
Bu nedenle en güvenli ifade şudur:
İnsanlık başlangıçta ortak bir temel üzerinde bulunmuş, daha sonra farklılaşmıştır.
Ayrıntının tamamını kesin biliyormuş gibi konuşmamak gerekir.
“Sonra Ayrılığa Düştüler” Ne Anlama Gelir
Ayette:“fa’htelefû”
denilir.
Yani:
“Sonra ihtilafa düştüler, farklılaştılar.”
İnsanların:
inançları,
dünya görüşleri,
ibadet anlayışları,
hakikat hakkındaki düşünceleri
zamanla farklılaşmıştır.
Bugün de dünyada:
farklı dinler,
mezhepler,
felsefeler,
inançsızlık biçimleri
bulunmaktadır.
Kur’an bu farklılaşmayı insanlık tarihinin bir gerçeği olarak kabul eder.
Fakat farklılıkların var olması, bütün görüşlerin otomatik olarak aynı derecede doğru olduğu anlamına gelmez.
İnsanların Farklı Düşünmesi Başlı Başına Günah mıdır
Hayır.Her farklı görüş günah değildir.
İnsanlar:
bilimsel konularda,
siyasi meselelerde,
fıkhî ayrıntılarda,
günlük hayat tercihleri konusunda
farklı düşünebilir.
Hatta İslam ilim geleneğinde büyük âlimlerin birçok meselede birbirlerinden farklı görüşlere ulaştıkları bilinmektedir.
Yûnus 19’un asıl bağlamı, insanlığın dinî hakikat konusunda ayrılığa düşmesi ile ilgilidir.
Bu nedenle:
her ihtilaf = isyan
şeklinde bir denklem kurulamaz.
Dinî Konulardaki Her İhtilaf da Aynı Derecede midir
Hayır.Bir konuda:
ayet açık olabilir.
Başka bir konuda:
birden fazla tefsir ihtimali bulunabilir.
Bir mesele:
inancın temel ilkesi olabilir.
Başka biri:
fıkhî ayrıntı olabilir.
Bu yüzden bütün farklılıkları aynı seviyeye koymak doğru değildir.
Örneğin:
Allah’ın birliği
ile ilgili temel bir konu ile,
bir ibadetin ayrıntısındaki mezhepsel farklılık
aynı ağırlıkta değerlendirilmez.
İhtilafın konusu, delili ve niteliği önemlidir.
İnsanlar Neden Hakikat Konusunda Ayrılığa Düşer
Bunun birçok nedeni olabilir.Bilgi eksikliği.
Yanlış anlama.
Kültürel miras.
Aile ve çevre.
Çıkar.
Kibir.
Siyasi güç.
Yanlış dinî aktarım.
Samimi fakat hatalı yorum.
İnsan yalnızca aklıyla değil:
alışkanlıkları,
duyguları,
çıkarları
ve çevresiyle birlikte karar verir.
Bu yüzden iki insan aynı delile bakıp farklı sonuçlara ulaşabilir.
Ancak samimi yanılgı ile bile bile hakikati reddetmeyi birbirine karıştırmamak gerekir.
Farklı İnançların Bulunması “Hakikat Yoktur” Anlamına mı Gelir
Hayır.İnsanların bir konuda anlaşamaması, o konuda objektif bir gerçeğin bulunmadığını kanıtlamaz.
Örneğin iki kişi:
bir tarihî olay,
bir bilimsel konu
veya hukuk meselesi
üzerinde farklı düşünebilir.
Fakat onların anlaşamaması:
“O hâlde gerçek diye bir şey yok.”
sonucunu zorunlu kılmaz.
Kur’an’ın yaklaşımı da böyledir:
İnsanlar ihtilafa düşmüştür; fakat Allah hakikati bilir.
Farklılığın varlığı hakikati ortadan kaldırmaz.
Peki Allah Neden İnsanların Hepsini Aynı İnanca Zorlamıyor
Çünkü dünya hayatı Kur’an’da imtihan alanı olarak sunulur.İnsan:
düşünür,
seçer,
kabul eder,
reddeder.
Eğer bütün insanlar zorunlu biçimde tek bir görüşe mecbur edilseydi ahlaki tercihin anlamı tamamen farklı olurdu.
Allah’ın herkesi anında aynı inanca zorlamaması:
hakikatin önemsiz olduğu
anlamına gelmez.
Bu durum insanın sorumlu seçim yapmasına verilen alanla ilişkilidir.
“Rabbinden Önceden Verilmiş Bir Söz Olmasaydı” Ne Demektir
Ayette:“ve lev lâ kelimetun sebekat min rabbik”
denilir.
Yani:
“Rabbinden daha önce verilmiş bir söz/hüküm olmasaydı...”
Buradaki “kelime” sıradan bir kelime anlamında değildir.
Allah’ın:
önceden belirlediği hüküm,
karar,
mühlet
anlamında anlaşılır.
Tefsirlerde genellikle insanların ihtilaflarının nihai hükmünün belirlenmiş zamana kadar ertelenmesi üzerinde durulur.
Yani Allah her ayrılığı ortaya çıktığı anda dünyada kesin bir cezayla sonuçlandırmamaktadır.
Bu “Önceden Verilmiş Hüküm” Nedir
Tefsirlerde farklı açıklamalar bulunmakla birlikte öne çıkan anlam şudur:Allah insanların nihai hesabını belirlenmiş bir zamana, özellikle ahiret hükmüne bırakmıştır.
Dünya:
son mahkeme değildir.
İnsanlara:
yaşama,
seçme,
düşünme,
tövbe etme,
dönme
için zaman verilmiştir.
Eğer Allah her yanlış tercihin nihai sonucunu hemen dünyada verseydi, bugün bildiğimiz anlamdaki imtihan düzeni farklı olurdu.
Allah’ın Hükmü Gecikiyorsa Yanlışlar Onaylanmış mı Oluyor
Hayır.Bu çok önemli bir ayrımdır.
Mühlet ≠ onay.
Bir insan:
yanlış yapabilir
ve yıllarca rahat yaşayabilir.
Bu:
Allah’ın yaptığı şeyi doğru kabul ettiği
anlamına gelmez.
Aynı şekilde bir toplum yanlış bir inanç veya zulüm içinde uzun süre var olabilir.
Uzun süre devam etmesi:
haklılığının delili değildir.
Yûnus 19 bize:
hükmün ertelenmesi ile hükmün ortadan kalkmasını birbirinden ayırmayı
öğretir.
Allah İnsanların Ayrılıklarını Neden Hemen Çözmüyor
Çünkü Allah’ın dünyadaki düzeninde insanlara mühlet ve irade alanı verilmiştir.Bir insan bugün:
yanlışta olabilir.
Yarın:
araştırabilir.
Sonra:
fikrini değiştirebilir.
Tövbe edebilir.
Hakikate dönebilir.
Eğer sonuç anında kesinleşseydi:
bu dönüş imkânlarının çoğu ortadan kalkardı.
Dolayısıyla gecikmiş hüküm, aynı zamanda değişebilmek için verilmiş zaman olarak da düşünülebilir.
İnsanlar Arasındaki Dinî Farklılıklar Zorla Ortadan Kaldırılmalı mıdır
Bu ayet böyle bir yetki vermez.“İnsanlar ihtilafa düştüler.”
denmesi:
bireylerin ellerine başkalarını zorla aynı inanca getirme yetkisi vermemektedir.
İman:
silah zoruyla,
baskıyla,
korkuyla
kalbe yerleşmez.
Kur’an’ın başka yerlerindeki:
“Dinde zorlama yoktur.”
ilkesi de burada hatırlanmalıdır.
İnsan:
inancını anlatabilir,
delil sunabilir,
tartışabilir.
Ama:
farklı inanç = bireysel şiddet ruhsatı
değildir.
Nihai hüküm Allah’a aittir.
“Allah Sonunda Aralarında Hüküm Verecek” Ne Demektir
Ayet:“le-kudiye beynehum fîmâ fîhi yahtelifûn”
der.
Yani:
“Ayrılığa düştükleri konularda aralarında hüküm verilmiş olurdu.”
Bu ifade hakikat konusundaki nihai hakemliğin Allah’a ait olduğunu gösterir.
İnsanlar dünyada:
tartışabilir.
Delil ileri sürebilir.
Kendilerini haklı görebilir.
Fakat ahirette:
kim haklıydı,
kim yanıldı,
kim samimiydi,
kim bile bile reddetti
konusunda eksiksiz hüküm Allah’ındır.
Çünkü yalnız Allah:
bütün bilgiye ve bütün niyetlere eksiksiz biçimde sahiptir.
Bu Ayet “Nasıl Olsa Allah Ahirette Hükmedecek, Dünyada Hakikati Araştırmaya Gerek Yok” mu Diyor
Hayır.Tam tersine Kur’an sürekli:
düşünmeye,
araştırmaya,
delile bakmaya,
akletmeye
çağırır.
Bir önceki ayetlerde bile:
“Aklınızı kullanmayacak mısınız?”
denilmişti.
Nihai hükmün Allah’a ait olması, insanın:
“Ben hiçbir şey araştırmam.”
demesine gerekçe değildir.
Doğru yaklaşım:
Hakikati ciddi biçimde ara ama nihai ilahî hükmü kendine aitmiş gibi dağıtma.
Bu iki ilke birlikte korunmalıdır.
Farklı İnançtaki İnsanlarla Barış İçinde Yaşamak Bu Ayetle Çelişir mi
Hayır.Bir insanın:
inancına katılmamak
ile:
ona haksızlık etmek
aynı şey değildir.
Müslüman kendi inancını doğru kabul ederken farklı inançtaki insana:
adalet,
emanet,
insan onuruna saygı
çerçevesinde davranabilir.
Teolojik farklılık, ahlaki zulüm izni değildir.
Birinin inancını yanlış görmek:
onun malına,
canına,
onuruna
tecavüz etmeyi meşru hâle getirmez.
Kur’an’ın adalet ilkesi, fikir ayrılığında da geçerlidir.
Yûnus 18 ve 19 Birlikte Nasıl Okunmalıdır
Yûnus 18’de Mekke müşriklerinin:putlara kulluk ettikleri
ve:
“Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir.”
dedikleri anlatılmıştı.
Yûnus 19 ise insanlığın nasıl farklı dinî yönelişlere ayrıldığını daha geniş çerçevede gösterir.
Böylece iki ayet birlikte şunu düşündürür:
İnsanlık bir zamanlar ortak bir temeldeydi.
Sonra:
çeşitli inançlar,
aracılar,
ilah anlayışları,
yorumlar
ortaya çıktı.
Ama bu çoğalma Allah’ın birliğini değiştirmedi.
İnsanlar farklılaştı; Allah değişmedi.
Hakikatin ölçüsü de insan sayısına göre değişmez.
Sonuç: Yûnus Suresi 19. Ayetin Ana Mesajı Nedir
Yûnus Suresi 19. ayet insanlığın tarihini çok kısa fakat son derece derin bir ifadeyle özetler:“İnsanlar tek bir ümmetti, sonra ayrılığa düştüler.”
Bugün dünyaya baktığımızda bunun ne kadar büyük bir gerçek olduğunu görüyoruz.
Milyarlarca insan.
Farklı dinler.
Farklı mezhepler.
Farklı felsefeler.
Farklı dünya görüşleri.
Bir insan:
Allah’a inanıyor.
Bir başkası farklı bir din anlayışına sahip.
Bir diğeri hiçbir dine inanmıyor.
Aynı sorulara insanlar birbirinden çok farklı cevaplar verebiliyor:
Nereden geldik?
Neden yaşıyoruz?
Ölümden sonra ne var?
Doğru ve yanlışın ölçüsü nedir?
Yûnus 19 bu farklılığı inkâr etmez.
Ama önemli bir şey daha söyler:
Farklılık hakikati ortadan kaldırmaz.
On insanın on farklı cevap vermesi:
on cevabın hepsinin aynı anda ve aynı anlamda doğru olması gerektiğini göstermez.
Hakikat:
oylama sonucu belirlenmez.
Bir görüşe milyarlarca insan inanabilir.
Bu, tek başına onun doğruluğunu kanıtlamaz.
Başka bir görüşe çok az kişi inanabilir.
Bu da tek başına onun yanlış olduğunu kanıtlamaz.
Ölçü:
hakikatin kendisidir.
Kur’an’ın bizi yönelttiği şey de:
delil,
vahiy,
akıl
ve dürüst araştırmadır.
Fakat burada başka bir büyük tehlike vardır.
İnsan:
“Ben doğru olduğuma inanıyorum.”
dediğinde kendisini Allah’ın nihai mahkemesinin yerine koyabilir.
İşte Yûnus 19 bunu da sınırlar.
Ayet der ki:
Nihai hüküm Allah’a aittir.
İnsan kendi inancını savunabilir.
Yanlış gördüğü düşünceyi eleştirebilir.
Delil sunabilir.
Ama insanların:
kalplerini,
niyetlerini,
kendilerine ulaşan bilgiyi,
son anlarını
eksiksiz bilemez.
Bu yüzden:
“Benimle aynı düşünmüyor, demek ki onun hakkında nihai ilahî hükmü ben verebilirim.”
yaklaşımı yanlıştır.
Hakikate bağlı olmak ile Allah’ın yerine hüküm dağıtmak aynı şey değildir.
Ayetin:
“Rabbinden önceden verilmiş bir söz olmasaydı...”
ifadesi de çok önemlidir.
Allah insanların ayrılıklarını hemen nihai hükümle bitirmemektedir.
Bu gecikme:
Allah’ın bilmediği
veya:
kararsız olduğu
anlamına gelmez.
Bu, Allah’ın insanlara verdiği mühletin parçasıdır.
Bugün yanlış olan insan yarın değişebilir.
Bugün inkâr eden insan yarın iman edebilir.
Bugün cahil olan yarın öğrenebilir.
Bugün önyargılı olan yarın:
“Ben yanılmışım.”
diyebilir.
Bu nedenle verilen zaman çok büyük bir rahmettir.
Ama mühletin başka bir yüzü de vardır:
Sonsuz değildir.
İnsan:
“Şimdi karar vermeme gerek yok.”
diye sürekli erteleyebilir.
Ama ömür de ertelenemez biçimde ilerler.
Bir gün insanın seçimleri tamamlanır.
Ve Yûnus 19 bize nihai hükmün Allah’a ait olduğunu hatırlatır.
Bu ayetin günümüz dünyasına söyleyeceği başka çok önemli bir şey daha vardır:
Farklılıklarla yaşamak zorundayız.
İnsanların tamamının bugün aynı:
inanca,
mezhebe,
fikre
sahip olmasını sağlayamayız.
Bunu zorla yapmaya çalışmak ise çoğu zaman:
zulüm,
baskı
ve ikiyüzlülük
üretir.
İnsan dışarıdan susturulabilir.
Ama kalbi zorla inandırılamaz.
Bu nedenle müminin görevi:
hakikati anlatmak,
güzel örnek olmak,
delil sunmak,
adaletli davranmak
ve sonucu Allah’a bırakmaktır.
Bu, inanç konusunda:
“Her şey aynı derecede doğrudur.”
demek değildir.
Tam tersine insan hakikatin varlığına inanabilir ve onu savunabilir.
Ama savunmanın yöntemi:
zulüm değil delil, hakaret değil hikmet, zorbalık değil güzel ahlak
olmalıdır.
Belki Yûnus 19’un en büyük derslerinden biri budur:
Hakikate inanmak sana kibir değil sorumluluk yüklemelidir.
Eğer doğruyu bildiğini düşünüyorsan:
daha adil ol.
Daha dürüst ol.
Daha merhametli ol.
Daha iyi anlat.
Çünkü hakikati savunmanın en kötü yollarından biri, hakikat adına zulmetmektir.
Ve belki Yûnus Suresi 19. ayetin bugün bize yönelttiği en güçlü soru şudur:
İnsanların farklı inançlara ve düşüncelere ayrılmış olduğunu gördüğümüzde “Demek ki hiçbir gerçek yok.” diyerek hakikatten mi vazgeçiyoruz, yoksa kendi inancımızı hakikat kabul ederken farklı düşünen insanlara karşı adaleti koruyup nihai hükmün yalnız Allah’a ait olduğunu bilecek kadar mütevazı olabiliyor muyuz?
