Nahl Suresi 4. Ayette “İnsanı Bir Nutfeden Yarattı; Sonra Bir de Bakarsın ki O Apaçık Bir Tartışmacı Olmuştur” İfadesi Ne Anlama Gelir 
⠀
Nahl Suresi 4. Ayet Ne Söylüyor
Ayetin Arapçası şöyledir:خَلَقَ الْإِنسَانَ مِن نُّطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُّبِينٌ
Okunuşu:
“Halaka’l-insâne min nutfetin fe izâ huve hasîmun mubîn.”
Genel anlamı:
“İnsanı bir nutfeden yarattı; sonra bir de bakarsın ki o apaçık bir tartışmacı olmuştur.”
şeklindedir.
Bu ayet son derece çarpıcı bir karşılaştırma yapar.
Başlangıçta:
Nutfeden yaratılan insan.
Sonra:
Konuşan.
Düşünen.
İtiraz eden.
Delil ortaya koyan.
Tartışan.
bir insan.
Kur’an burada insanın gelişimini küçümsemiyor; tam tersine nereden nereye geldiğini hatırlatarak kibri sorguluyor.
“Nutfe” Ne Anlama Gelir
“Nutfe”, Arapçada az miktarda sıvı, damla veya üreme sürecindeki küçük başlangıç anlam alanına sahiptir.Kur’an insanın başlangıcını anlatırken bu kelimeyi farklı ayetlerde de kullanır.
Buradaki temel vurgu şudur:
İnsan başlangıçta son derece küçük ve güçsüz bir oluşumdan yaratılır.
Kendisi:
Bedenini tasarlamadı.
Genetik yapısını seçmedi.
Doğacağı aileyi belirlemedi.
Dünyaya geleceği zamanı kararlaştırmadı.
Bütün bunlar insanın kendine yeterli ve bağımsız bir varlık olmadığını hatırlatır.
Nutfe Sadece Erkeğin Menisi mi Demektir
Kelimeyi yalnız modern biyolojideki tek bir teknik hücreye indirgemek doğru olmayabilir.Tarihsel Arapçada “nutfe” küçük sıvı miktarını ifade eden daha geniş bir kelimedir.
İnsan üremesinin günümüzde:
Sperm.
Yumurta.
Döllenme.
Embriyo gelişimi.
gibi ayrıntıları bilimsel olarak çok daha detaylı biçimde bilinmektedir.
Kur’an’ın burada amacı modern embriyoloji ders kitabı oluşturmak değildir.
Asıl mesaj:
İnsanın mütevazı başlangıcını hatırlatmaktır.
Bu Ayet Modern Embriyolojiyi Mucize Olarak Açıklıyor mu
Ayet insan yaratılışı üzerinde düşündürür.Ancak buradan modern embriyolojinin bütün teknik ayrıntılarını ayete zorla yerleştirmek doğru olmaz.
Örneğin:
Hücre bölünmesinin tam safhaları.
Kromozom mekanizmaları.
DNA replikasyonu.
Embriyonun bütün haftalık gelişim tabloları.
ayet tarafından teknik biçimde anlatılmıyor.
Bilim bunları araştırır.
Kur’an’ın mesajı daha temel düzeydedir:
İnsan kendisini yaratan değildir ve başlangıcı onun kibirlenmesini haklı çıkaracak bir büyüklük değildir.
Bu mesaj bilim geliştikçe geçerliliğini kaybetmez.
Neden İnsan Yaratılışı Hatırlatılıyor
Çünkü insan büyüdüğünde başlangıcını unutmaya çok yatkındır.Çocukken başkasına muhtaçtır.
Sonra güçlenir.
Para kazanır.
Bilgi öğrenir.
Makam sahibi olur.
Ve bazen:
“Ben her şeyi kendim yaptım.”
diyebilir.
Nahl 4 bu kibri daha kökten sorgular:
Sen:
Kendini dünyaya getirmedin.
Bedenini sıfırdan yaratmadın.
Kalbinin ilk atışını başlatmadın.
Başlangıcını bile kontrol etmediğin hâlde nasıl mutlak bağımsızlık iddiasına çıkıyorsun?
İnsan Değersiz mi Görülüyor
Hayır.İnsanın mütevazı kökeninin hatırlatılması:
“İnsan değersizdir.”
demek değildir.
Tam tersine burada olağanüstü dönüşüm vardır.
Küçücük başlangıçtan:
Düşünen.
Konuşan.
Öğrenen.
Sanat üreten.
Bilim yapan.
Ahlaki karar verebilen.
bir insan ortaya çıkar.
Bu, insanın değersizliğini değil, yaratılışındaki büyük dönüşümü gösterir.
Sorun insanın büyümesi değil.
Büyüyüp başlangıcını unutmasıdır.
“Hasîm” Ne Anlama Gelir
“Hasîm”, tartışan, çekişen, iddia ileri süren, karşı görüşe cevap veren kişi anlam alanına sahiptir.Kelime yalnız:
“Kavga eden.”
anlamına indirgenmemelidir.
İnsan dil yeteneğine sahiptir.
Muhakeme eder.
Delil ileri sürebilir.
Kendisini savunabilir.
Tartışabilir.
Bu kapasite başlı başına kötü değildir.
Problemin ne olduğu, tartışmanın hangi niyet ve yöntemle yapıldığıdır.
“Mubîn” Ne Anlama Gelir
“Mubîn”, açık, belirgin, apaçık anlamına gelir.Dolayısıyla:
“Hasîmun mubîn”
ifadesi:
“Apaçık bir tartışmacı.”
“Kendini açıkça savunan ve karşı çıkan biri.”
anlamında anlaşılabilir.
Ayet insanın:
Konuşma.
Muhakeme.
İtiraz.
savunma.
kapasitesindeki gelişimi dikkat çekici biçimde gösterir.
Başlangıçta tek kelime söyleyemeyen insan, sonra Allah’ın varlığı ve yaratılış hakkında bile tartışabilecek zihinsel kapasiteye ulaşır.
Bu hem büyük nimet hem büyük sorumluluktur.
Soru Sormak Bu Ayette Eleştiriliyor mu
Hayır.Bu ayrım çok önemlidir.
Kur’an’ın kendisi insanı:
Düşünmeye.
Sormaya.
Akletmeye.
Delil üzerinde durmaya.
çağırır.
Dolayısıyla:
“Niye?”
diye sormak otomatik olarak kötü değildir.
Bir insan:
“Bu ayetin anlamını anlamadım.”
diyebilir.
“Bunun delili nedir?”
diye sorabilir.
Bunlar hakikate karşı kibirli mücadele ile aynı değildir.
Samimi soru başka, gerçeği öğrenmek istemeden sırf üstün gelmek için tartışmak başkadır.
Tartışmak Her Zaman Kötü müdür
Hayır.Tartışma:
Hakikati bulmak için yapılabilir.
Yanlış bilgiyi düzeltmek için yapılabilir.
Bilimsel gelişme için yapılabilir.
Hukukta savunma için yapılabilir.
İnsanların fikir alışverişi için yapılabilir.
Problem:
Tartışmanın amacı hakikati bulmaktan rakibi yenmeye dönüştüğünde başlar.
Bir noktada insan:
“Doğru kim?”
sorusunu bırakır.
“Kim kazanacak?”
sorusuna geçer.
İşte tartışmanın ahlaki tehlikesi burada ortaya çıkar.
İnsan Neden Tartışırken Gerçeği Görmezden Gelebilir
Çünkü fikirler bazen insanın kimliğinin parçası hâline gelir.Bir görüşü yıllarca savundun.
Sonra karşı delil geldi.
Fikrini değiştirmek:
“Ben yanılmışım.”
demeyi gerektiriyor.
Ego buna direnebilir.
Bunun sonucunda insan:
Delili küçümser.
Konuyu değiştirir.
Karşıdakine saldırır.
Yeni bahaneler üretir.
Bu psikolojik eğilim yalnız din konusunda değil:
Siyasette.
İş hayatında.
İlişkilerde.
Bilim tartışmalarında.
görülebilir.
Hakikate sadakat, kendi eski görüşümüze sadakatten daha önemli olmalıdır.
“Ben Yanılmışım” Diyebilmek Neden Bu Kadar Önemlidir
Çünkü insan yanılabilir.Bu basit gerçek kabul edilmezse öğrenme durur.
Bir insan:
“Ben her zaman haklıyım.”
dediğinde artık yeni delil işe yaramaz.
Oysa:
“Elimdeki bilgiye göre böyle düşünüyordum; yeni bilgi geldi, fikrimi değiştiriyorum.”
diyebilmek zihinsel güçtür.
Bu zayıflık değildir.
Tam tersine:
Hakikati egodan üstün tutmaktır.
Nahl 4’ün insana hatırlattığı tevazu tam olarak burada çok değerlidir.
Sen bir nutfeden yaratılmış sınırlı insansın.
Yanılabilirsin.
Zekâ İnsan İçin Nimet midir
Evet.İnsan:
Dil öğrenir.
Matematik geliştirir.
Tıp üretir.
Felsefe yapar.
Sanat oluşturur.
Teknoloji geliştirir.
Bütün bunlar büyük kapasitelerdir.
Kur’an insan aklını küçümsemez.
Fakat akıl:
Mutlak ve yanılmaz
de değildir.
Zekâ insanı hakikate yaklaştırabilir.
Ama aynı zekâ:
Yalanı daha ustaca savunmak.
Manipülasyon yapmak.
Savaş teknolojileri üretmek.
İnsanları kandırmak.
için de kullanılabilir.
Zekâ tek başına ahlak değildir.
Çok Zeki İnsan Her Zaman Doğruyu mu Bulur
Hayır.Zekâ:
Bilgiyi işleme kapasitesini artırabilir.
Ama insanın:
Önyargıları.
Çıkarları.
Kibri.
Duyguları.
grup bağlılıkları.
devam edebilir.
Çok zeki biri yanlış fikrini sıradan insandan daha etkileyici biçimde savunabilir.
Bu nedenle:
“Çok iyi konuşuyor, demek kesin haklı.”
sonucu çıkarılmaz.
Hitabet başka.
Doğruluk başka.
Delil başka.
İyi savunulan yanlış yine yanlış olabilir.
İnternetteki Tartışmalar Bu Ayeti Nasıl Düşündürür
Bugün insanın “apaçık tartışmacı” yönü sosyal medyada çok görünür hâle gelmiştir.Bir paylaşım yapılır.
Dakikalar içinde yüzlerce tartışma.
İnsanlar birbirini tanımıyor.
Ama:
Hakaret.
Kesin hüküm.
Aşağılama.
başlıyor.
Bazen kimse kaynak okumuyor.
Ama herkes emin.
Burada Nahl 4 çok güçlü bir ayna olabilir:
Konuşabiliyor olmak, bildiğin anlamına gelmez.
Yazabiliyor olmak da.
Bir konu hakkında yorum yapmak kolaydır.
Araştırmak daha zordur.
Bilgi ile görüş aynı şey değildir.
Haklı Olmak Güzel Üslubu Gereksiz mi Kılar
Hayır.Sen gerçekten haklı olabilirsin.
Ama:
Hakaret ederek.
Aşağılayarak.
Karşı tarafı insan yerine koymayarak.
konuşursan haklı olduğun meselede bile ahlaken problemli davranabilirsin.
İslam ahlakında:
Hakikat + adalet + güzel üslup
birlikte önemlidir.
Bir insanın fikrini çürütebilirsin.
Ama insan onurunu çiğnemek zorunda değilsin.
Fikri eleştirmek ile kişiyi aşağılamak aynı şey değildir.
İnsan Kökenini Hatırlarsa Ne Değişir
İnsan kendi başlangıcını gerçekten düşünürse kibri azalabilir.Bugün:
Güçlüsün.
Ama bir zamanlar kendi başına başını bile tutamayan bebektin.
Zenginsin.
Ama dünyaya parasız geldin.
Bilgilisin.
Ama hiçbir şey bilmeden doğdun.
Makam sahibisin.
Ama ölüm geldiğinde makam geride kalacak.
Bu düşünce insanı değersizleştirmez.
Dengeler.
Başarını küçültmez.
Ama:
“Ben herkesten üstünüm.”
duygusunu sorgulatır.
Nahl Suresi 3 ve 4. Ayetler Birlikte Nasıl Okunmalıdır
Nahl 3:“Gökleri ve yeri hak ile yarattı.”
demişti.
Nahl 4:
“İnsanı bir nutfeden yarattı; sonra bir de bakarsın ki o apaçık tartışmacıdır.”
der.
Önce:
Devasa evren.
Sonra:
İnsan.
Bu sıralama çok güçlüdür.
İnsan evrenin büyüklüğü karşısında kendi sınırını görür.
Ardından kendi mütevazı başlangıcı hatırlatılır.
Bir sonraki ayet olan Nahl Suresi 5. ayette, insanın günlük hayatında çok önemli yeri olan hayvanlara geçilecek ve “Hayvanları da O yarattı; onlarda sizin için ısınma sağlayan şeyler ve başka faydalar vardır, onlardan yersiniz” buyurulacaktır. Bu ayeti ele alırken özellikle “en‘âm” kavramı, hayvanlardan gıda ve giyim için yararlanma, hayvanın yalnız ekonomik nesne olmadığı, İslam’da hayvana merhamet, et yemenin helalliği ile israf ve eziyet arasındaki fark, hayvansal ürün kullanımında etik sorumluluk ve nimetten faydalanmanın sınırsız sömürü anlamına gelmemesi üzerinde dikkatle durmak gerekecektir.
Sonuç: Nahl Suresi 4. Ayetin Ana Mesajı Nedir
Nahl Suresi 4. ayet insanı son derece kısa bir cümleyle kendi hikâyesinin başına götürür:“İnsanı bir nutfeden yarattı.”
Bugün bir insan:
Milyarlarca dolarlık şirket yönetebilir.
Bir ülkeyi yönetebilir.
Profesör olabilir.
Dünyaca ünlü olabilir.
Ama başlangıcı son derece mütevazıdır.
Bu hatırlatma insanın başarısını küçümsemek için değildir.
İnsanın başarısını tanrılaştırmasını engellemek içindir.
İnsan çok şey başarabilir.
Bununla gurur duyabilir.
Çalışmasının sonucunu görebilir.
Ama:
“Ben tamamen kendi kendimin eseriyim.”
demesi gerçekliğin tamamını anlatmaz.
Çünkü sen daha ilk anda:
Bir beden.
Bir genetik yapı.
Bir zaman.
Bir aile.
Bir dünya.
içinde bulundun.
Bunların hiçbirini sen yaratmadın.
Bu nedenle başarının sağlıklı karşılığı:
Kibir değil şükürle birleşmiş öz güven
olabilir.
İnsan:
“Çalıştım ve başardım.”
diyebilir.
Bu doğrudur.
Ama ardından:
“Bu çalışmayı yapabilecek imkânlar da bana verilmişti.”
diyebilir.
Bu da doğrudur.
İki cümle birbirine düşman değildir.
Nahl 4’ün ikinci yarısı ise insanın olağanüstü gelişimini gösterir:
“Sonra bir de bakarsın ki apaçık tartışmacı olmuştur.”
Gerçekten şaşırtıcıdır.
Başlangıçta konuşamıyor.
Sonra:
Dil öğreniyor.
Kelimeler kuruyor.
Fikir geliştiriyor.
Soru soruyor.
Sonunda:
“Tanrı var mı?”
sorusunu bile tartışıyor.
Bu, insan aklının ne kadar büyük bir kapasiteye ulaştığını gösterir.
Kur’an burada insanın soru sormasını küçümsemiyor.
Asıl eleştiri insanın bu kapasiteyi kibirli mücadeleye çevirebilmesidir.
Akıl verilmiş.
Hakikati ara.
Ama insan bazen aklı:
Hakikati bulmak için değil, istediği sonucu savunmak için
kullanır.
Bu ayrım bugün son derece önemlidir.
Çünkü bilgi çağında insanların elinde çok fazla bilgi vardır.
Ama bilgi miktarı arttıkça:
Bilgelik.
Tevazu.
Doğruluk.
otomatik artmaz.
İnternetten beş dakika içinde yüzlerce kaynak bulunabilir.
Ama insan yalnız kendi fikrini destekleyenleri seçebilir.
Buna modern psikolojide farklı bilişsel eğilimler üzerinden bakılabilir.
Nahl 4 ise daha temel bir ahlak sorusu sorar:
Sen tartışırken gerçekten gerçeği mi arıyorsun?
Yoksa kazanmak mı istiyorsun?
Bu soru yalnız din tartışmalarında değil hayatın her alanında geçerlidir.
Eşinle tartışıyorsun.
Konu neydi?
Başlangıçta bir sorun vardı.
Bir saat sonra iki taraf da:
“Kim haklı?”
savaşına girdi.
Sorunu çözmek unutuldu.
İnsan ilişkilerinde birçok kavga tam böyle büyür.
Bir taraf özür dilemek istemez.
Çünkü:
“Özür dilersem kaybetmiş olurum.”
sanır.
Oysa ilişki bir mahkeme maçı değildir.
Bazen:
“Bu konuda sen haklısın.”
demek ilişkiyi kurtarır.
Ve insanı küçültmez.
Tam tersine olgunluk gösterir.
Nahl 4’ün tartışmacı insanı bu açıdan bize güçlü bir ayna tutar.
Bir iş toplantısında da aynı şey olabilir.
Çalışan iyi fikir getiriyor.
Yönetici yanlış olduğunu düşünüyor.
Sonra çalışan delil gösteriyor.
Yönetici görüyor ki çalışan haklı.
Ne yapacak?
“Ben müdürüm.”
deyip kendi yanlışında mı ısrar edecek?
Yoksa:
“Haklısın, bunu böyle yapalım.”
mı diyecek?
İşte gerçek özgüven ikinci cümlededir.
Çünkü yalnız güvensiz otorite:
Yanıldığını kabul ederse küçüleceğini
sanır.
Güçlü insan:
“Yanılmışım.”
diyebilir.
Bu, Nahl 4’ün kibir eleştirisinin çağdaş hayattaki en önemli uygulamalarından biridir.
Ayet aynı zamanda bilgi ile karakterin farklı şeyler olduğunu gösterir.
İnsan çok bilgili olabilir.
Ama kibirli.
Çok güzel konuşabilir.
Ama yalancı.
Mükemmel argüman kurabilir.
Ama haksız.
Bu nedenle:
Entellektüel başarı, ahlaki üstünlük garantisi değildir.
Bir bilim insanı alanında dahidir.
Ama başka konularda yanılabilir.
Bir din âlimi çok bilgili olabilir.
Ama insan olarak hata yapabilir.
Bir iş insanı şirket yönetiminde başarılıdır.
Bu onu tıp konusunda uzman yapmaz.
Uzmanlık alanı ile mutlak bilgelik birbirine karıştırılmamalıdır.
İnsanların unvanlara aşırı güvenmesi burada büyük hata oluşturabilir.
Profesör söyledi.
Peki hangi alanda profesör?
Doktor söyledi.
Hangi konuda?
Ünlü biri söyledi.
Ünlü olması neden o konuda uzmanlık sağlasın?
Nahl 4’ün tartışmacı insanına karşı sağlıklı yaklaşım:
Kişiye değil delile bak.
Bu, aklın doğru kullanımının temelidir.
Ayetin başka büyük mesajı dilin nimetidir.
İnsan tartışabiliyor çünkü konuşabiliyor.
Konuşma olağanüstü nimettir.
Bir insan:
Düşüncesini anlatıyor.
Sevgisini ifade ediyor.
Bilgisini aktarıyor.
Nesiller bilgi bırakıyor.
Bütün uygarlık büyük ölçüde dil sayesinde gelişiyor.
Ama aynı dil:
Yalan söyleyebilir.
İftira edebilir.
Hakaret edebilir.
Savaş başlatabilir.
Bir insanın hayatını mahvedebilir.
Demek ki nimet tarafsız güç gibi kullanılabilir.
Dil nimettir; kullanımı sorumluluktur.
Bugün bu yalnız konuşma için değil yazı için de geçerlidir.
Bir mesaj.
Bir yorum.
Bir paylaşım.
Bir başlık.
Binlerce insana ulaşabilir.
Nahl 4’ün:
“Apaçık tartışmacı.”
insanı bugün telefon ekranında da görünürdür.
İnsan gece üçte tanımadığı biriyle tartışıyor.
Neden?
Belki artık konunun kendisi bile önemli değil.
Ama:
“Son sözü ben söylemeliyim.”
duygusu var.
Bu çok tüketici olabilir.
Bazen insanın kendisine:
“Bu tartışmanın hayatıma gerçekten faydası var mı?”
diye sorması gerekir.
Her yanlış görüşü sen düzeltmek zorunda değilsin.
Her internet yorumuna cevap vermek zorunda değilsin.
Her insanı ikna etmek zorunda değilsin.
Bu, Hicr Suresi’nin son bölümlerindeki:
Gereksiz alay ve tartışmadan yüz çevirme
mesajıyla da uyumludur.
Enerjini gerçekten önemli yere harca.
Ayetin başka önemli boyutu kibrin köken unutkanlığı olmasıdır.
İnsan nereden geldiğini unutunca:
Makamıyla övünür.
Parasıyla.
Güzelliğiyle.
Ailesiyle.
Milliyetiyle.
Ama bunların büyük kısmını başlangıçta kendisi seçmedi.
Güzel doğdu.
Bunu kendi üretmedi.
Zengin ailede doğdu.
Kendi başarısı değildi.
Belirli ülkede doğdu.
Kendi seçimi değildi.
Bu, insanın sahip olduğu avantajlardan utanması gerektiği anlamına gelmez.
Ama avantajı ahlaki üstünlük belgesi yapmaması gerekir.
İnsan doğuştan avantajlı olabilir.
Asıl soru:
Onunla ne yaptı?
Bu çok daha adil bir ölçüdür.
Nahl 4 bu nedenle sınıfsal ve sosyal kibre karşı da güçlü bir ayet gibi düşünülebilir.
Bir insan yoksul olabilir.
Bu onu aşağı yapmaz.
Bir insan çok zengin olabilir.
Bu onu otomatik kötü yapmaz.
Ama hiç kimse:
“Benim maddi durumum benim insanlık değerimi diğerlerinden üstün kılıyor.”
dememelidir.
Hepimizin biyolojik başlangıcı son derece mütevazıdır.
Ve hepimizin sonu da dünyadaki makamları geride bırakacaktır.
Bu bilinç insan eşitliğini güçlendirebilir.
Nahl 4 aynı zamanda insanın kendisiyle tartışması açısından da anlamlıdır.
İnsan bazen gerçeği bilir.
Ama nefsine kabul ettiremez.
Doktor:
“Sigara bırak.”
diyor.
İnsan:
“Benim dedem de içti, 90 yaşına kadar yaşadı.”
diye karşı argüman üretiyor.
Gerçekten bilimsel değerlendirme mi yapıyor?
Yoksa yapmak istediği davranışa bahane mi üretiyor?
Bu insan zihninin çok güçlü yönlerinden biridir:
Kendimizi ikna etmek için argüman üretmek.
Aynı şey para konusunda.
“Biraz hile yaptım ama herkes yapıyor.”
İlişkide:
“Yalan söyledim ama üzülmesin diye.”
Öfkede:
“Hakaret ettim ama beni sinirlendirdi.”
İnsan kendisine avukatlık yapmakta çok başarılıdır.
Nahl 4’ün:
“Apaçık tartışmacı.”
ifadesi bu özelliği de düşündürür.
Bazen insanın yapması gereken şey karşı tarafa cevap vermek değil:
Kendi bahanesini susturmaktır.
Bu, gerçek öz eleştiridir.
Ayet ayrıca hakikati tartışmadan kabul et demiyor.
Bu çok önemli.
İslam düşünce tarihinde:
Kelam.
Felsefe.
Fıkıh.
Tefsir.
Hadis.
alanlarında çok büyük tartışmalar yapılmıştır.
Âlimler birbirleriyle ihtilaf etmiştir.
Bu dinin düşünce geleneğinin parçasıdır.
Dolayısıyla Nahl 4’ü:
“Din hakkında tartışmak haramdır.”
şeklinde anlamak yanlış olur.
Sorun:
Kibirli, hakikate kapalı ve sırf üstün gelme amaçlı çekişmedir.
Sağlıklı ilmî tartışmada kişi:
Delil getirir.
Karşı delili dinler.
Gerekirse görüşünü değiştirir.
Karşı tarafa hakaret etmez.
Bilmediği yerde:
“Bilmiyorum.”
der.
İşte bu tartışma bilgi üretir.
Diğeri yalnız gürültü üretir.
Nahl 4’ün çağdaş toplum için başka bir önemli mesajı kutuplaşma meselesidir.
İnsanlar giderek yalnız kendi grubunun kaynaklarını okuyor.
Bir siyasi görüşte olan yalnız kendi tarafını.
Bir dinî grupta olan yalnız kendi grubunu.
Sonra karşı tarafın söylediği herhangi bir şey otomatik yanlış kabul ediliyor.
Bu durumda tartışma hakikat arayışı değil kimlik savaşı hâline gelir.
İnsan:
“Karşı taraf söyledi, o hâlde yanlıştır.”
diyor.
Oysa doğru söz, sevmediğin insandan da gelebilir.
Yanlış söz, sevdiğin insandan da.
Hakikat kişinin kimliğine göre renk değiştirmez.
Nahl 4’ün insanı tartışmacı olarak tanımlaması bize tam burada tevazu öğretir.
Belki senin grubun yanıldı.
Belki karşı taraf bu konuda haklı.
Bunu kabul edebilmek büyük ahlaki güçtür.
Ayetin başka büyük mesajı insanın yaratıcı olmadığını ama üretici olduğunu fark etmesidir.
İnsan bir nutfeden yaratılmış.
Sonra teknoloji üretiyor.
Bilgisayar.
Uçak.
İlaç.
Yapay zekâ.
Bunlar insan aklının muazzam başarılarıdır.
Bunları küçümsemeye gerek yok.
Ama insan yaratılmış materyali, yasaları ve kapasiteyi kullanıyor.
Bu yüzden:
“Teknoloji geliştirdik, artık hiçbir sınırımız yok.”
demek yanlış olabilir.
Teknoloji güçlüdür.
Ama insan hâlâ:
Ölümlü.
Hata yapabilir.
Etik sorunlar yaşayabilir.
Teknolojik gelişme ahlaki gelişmeyi otomatik garanti etmez.
Bir toplum uzaya gidebilir.
Ama birbirine zulmedebilir.
Bu nedenle gerçek medeniyet:
Teknik güç + ahlaki sorumluluk
birlikteliğini gerektirir.
Nahl 4 insanın başlangıcını hatırlatarak teknolojik kibre de güzel bir sınır çizer.
Ayetin bir başka yönü ölümlülük ve tevazudur.
İnsan bir nutfeden geliyor.
Sonra yıllar geçiyor.
En güçlü dönem.
Sonra yaşlanıyor.
Bedeni yeniden zayıflıyor.
Bu hayat döngüsü insanı düşünmeye çağırır.
Bugün senden daha yavaş yürüyen yaşlı kişiye küçümseyerek bakma.
Bir gün sen de yavaşlayabilirsin.
Bugün öğrenmekte zorlanan çocuğa sabırsız davranma.
Sen de hiçbir şey bilmeden başladın.
Bugün yardım isteyen kişiyi hor görme.
Sen de birçok aşamada başkalarının yardımına muhtaç oldun.
Kendi geçmişini hatırlamak merhameti artırabilir.
Bu nedenle insanın kökeni yalnız Allah’a karşı tevazu değil, diğer insanlara karşı da şefkat üretmelidir.
Ayetin başka büyük mesajı insanın savunma yeteneğinin adalet için kullanılabilmesidir.
“Hasîm” olmak her zaman kötü değilse bu kapasiteyi iyi yere yöneltebiliriz.
Mazlumun hakkını savun.
Haksız suçlanan insanı savun.
Bilimsel hatayı delille düzelt.
Mahkemede adil savunma yap.
Yanlış bilgiyi açıklığa kavuştur.
İnsanlara zarar veren düşünceleri eleştir.
Yani tartışma gücü hak için kullanıldığında değerli olabilir.
Sorun, gücü nefsin silahına dönüştürmektir.
Bir avukat çok güçlü tartışmacı olabilir.
Bu nimet.
Ama bilerek masum insana iftira üretirse problem.
Bir siyasetçi iyi hatip olabilir.
Bu yetenek.
Ama yalan propaganda için kullanırsa sorun.
Bir din anlatıcısı güçlü konuşabilir.
Ama insanları manipüle ederse nimet kötü kullanılmış olur.
Yetenek ahlaki yön ister.
Nahl 4 insanın hayatına belki şu cümleyi bırakır:
Nereden geldiğini unutma ve neye dönüştüğünü doğru kullan.
Başlangıcın nutfe.
Sonra:
Akıl.
Dil.
Güç.
Bilgi.
Bunlar verildi.
Şimdi soru:
Bunlarla ne yapıyorsun?
Kibir mi?
Hakaret mi?
Hakikati savunma mı?
İyilik mi?
İnsan olmanın sınavı burada başlıyor.
Nahl Suresi 4. ayetin bütün mesajı bu çerçevede şöyle özetlenebilir: **“Nutfe” kelimesini modern embriyolojinin bütün teknik ayrıntılarını taşıyan gizli bilimsel formül gibi yorumlama. “Apaçık tartışmacı” ifadesini de her soru soranı veya farklı düşünen insanı kötülemek için kullanma. Çünkü ayetin büyük mesajı şudur: İnsan son derece mütevazı bir başlangıçtan yaratılmış, sonra akıl, dil ve tartışma gücü verilmiş olağanüstü bir varlığa dönüşmüştür. Bu yetenek ona kibir hakkı değil sorumluluk yükler. Gerçek olgunluk, tartışmayı kazanmak değil hakikati bulmak; güçlü konuşmak değil gerektiğinde ‘yanılmışım’ diyebilmek ve nereden geldiğini unutmadan bilgiyi iyilik için kullanabilmektir.”
Bir sonraki ayet olan Nahl Suresi 5. ayette, insanın yararlandığı hayvanlara geçilecek ve şöyle buyurulacaktır: “Hayvanları da O yarattı; onlarda sizin için ısınma sağlayan şeyler ve başka faydalar vardır; onlardan yersiniz.” Bu ayeti ele alırken özellikle “en‘âm”ın hangi hayvanları kapsadığı, yün ve deri gibi ısınma imkânları, hayvanlardan gıda olarak yararlanmanın helalliği, hayvanın yalnız ekonomik mal gibi görülmemesi, hayvana eziyetin meşru olmaması, helal et tüketimi ile israf arasındaki fark, modern hayvancılıkta refah ve etik sorumluluk ve Allah’ın nimeti olarak hayvandan faydalanmanın sınırsız sömürü anlamına gelmemesi üzerinde dikkatle durmak gerekecektir.
Ve belki Nahl Suresi 4. ayetin bugün bize yönelttiği en güçlü soru şudur: Biz tartışırken gerçekten hakikati mi arıyoruz, yoksa yalnız kazanmak mı istiyoruz? Birisi güçlü delil sunduğunda fikrimizi değiştirebiliyor muyuz? “Ben yanılmışım” demek bize neden bu kadar zor geliyor? Çok konuşmayı bilgiyle mi karıştırıyoruz? Sosyal medyada bilmediğimiz konularda bile kesin hükümler mi veriyoruz? Bir zamanlar hiçbir şey bilmeyen çocuk olduğumuzu unutarak bugün başkalarını mı küçümsüyoruz? Ve en önemlisi, bir nutfeden yaratılıp akıl ve dil gibi büyük nimetlere kavuştuysak, bu nimetleri kibri büyütmek için mi, yoksa hakikati, adaleti ve iyiliği büyütmek için mi kullanıyoruz?
