Mâide Suresi 77. Ayette “De ki: Ey Kitap Ehli! Dininizde Haksız Yere Aşırı Gitmeyin; Daha Önce Sapmış, Birçoklarını da Saptırmış ve Doğru Yoldan Uzaklaşmış Bir Topluluğun Arzularına Uymayın” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Mâide Suresi 77. ayet, önceki ayetlerde sürdürülen Hz. Îsâ, tevhid ve ilahlaştırma tartışmasının ardından çok önemli bir kavramı gündeme getirir:
Dinde aşırılık.
Ayet Ehl-i Kitap’a şöyle seslenir:
“Dininizde haksız yere aşırı gitmeyin.”
Ardından başka bir tehlikeye dikkat çeker:
“Daha önce sapmış, birçoklarını saptırmış ve doğru yoldan uzaklaşmış bir topluluğun arzularına uymayın.”
Bu nedenle Mâide 77 yalnızca geçmişteki bir teolojik tartışmayı değil; dini aşırılık, kişileri kutsallaştırma, kör taklit, grup taassubu ve arzuların dine yön vermesi gibi çok daha geniş meseleleri ele alır.
“Ey Kitap Ehli” Hitabı Kimlere Yöneliktir
“Ehl-i Kitap” ifadesi Kur’an’da başta Yahudi ve Hristiyan toplulukları için kullanılır.
Bu ayetin hemen öncesinde özellikle Hz. Îsâ’nın ilahlaştırılması eleştirildiği için bağlamda Hristiyan teolojisi güçlü biçimde öne çıkar.
Ancak hitabın lafzı daha geniştir.
Ayet, vahiy geleneğine mensup insanların dini kendi arzuları veya aşırılıklarıyla değiştirmemesi gerektiğini bildirir.
“Dininizde Aşırı Gitmeyin” Ne Demektir
Ayette geçen önemli kavram **“gulüv”**dür.
Gulüv;
sınırı aşmak,
ölçüyü kaybetmek,
bir şeyi hak ettiği yerin üstüne çıkarmak
ve aşırıya gitmek
anlamlarına gelir.
Dinî bağlamda insanın;
bir peygamberi,
din büyüğünü,
kuralı
veya kendi mezhebini
Allah’ın koyduğu sınırın ötesine taşıması buna örnek olabilir.
Dinde Aşırılık Nasıl Ortaya Çıkar
Aşırılık her zaman dini reddetmek şeklinde ortaya çıkmaz.
Bazen tam tersine insan:
“Ben dine daha çok bağlıyım.”
düşüncesiyle sınırı aşabilir.
Bir peygamberi aşırı yüceltir.
Bir din büyüğünü sorgulanamaz hâle getirir.
Allah’ın haram kılmadığını haram ilan eder.
Kendi yorumunu dinin kendisiyle eşitleyebilir.
Bu nedenle aşırılık bazen dindarlık görüntüsü altında ortaya çıkabilir.
Hz. Îsâ’nın İlahlaştırılması Neden “Aşırılık” Olarak Görülür
Kur’an açısından Hz. Îsâ büyük bir peygamberdir.
Onu sevmek doğrudur.
Ona saygı göstermek doğrudur.
Mesih olduğunu kabul etmek Kur’an’ın kendi ifadesidir.
Fakat ona ilahlık vermek, Kur’an açısından sevginin Allah’ın koyduğu sınırı aşmasıdır.
Bu nedenle Mâide 77, önceki ayetlerin ardından aşırılık uyarısını getirir.
Bir İnsanı Çok Sevmek Nasıl Teolojik Bir Soruna Dönüşebilir
Sevgi insanı yüceltebilir.
Ama ölçüsüz sevgi idealizasyon üretebilir.
İnsan sevdiği kişiye zamanla;
yanılmazlık,
mutlak bilgi,
mutlak güç
veya kutsallık
atfedebilir.
Sonra o kişi eleştirilemez hâle gelir.
Din tarihinde peygamberler, veliler ve dini önderler konusunda bu tür aşırı yüceltmeler görülebilir.
Mâide 77’nin uyarısı burada evrensel bir anlam kazanır:
Sevgi bile ölçü ister.
“Haksız Yere” Aşırı Gitmek Ne Anlama Gelir
Ayet yalnızca aşırılığı değil:
“hakkın dışında aşırılığı”
eleştirir.
Yani mesele sınırın Allah tarafından belirlenen hakikat ölçüsünden taşmasıdır.
Bir kişiye hak ettiği saygıyı göstermek aşırılık değildir.
Ama onu Allah’a ait bir konuma taşımak sınırı aşmaktır.
Dolayısıyla Kur’an’ın aradığı şey değersizleştirme değil, doğru ölçüdür.
Dinde Ölçü Neden Bu Kadar Önemlidir
Çünkü iki uç da problemli olabilir.
Bir tarafta dini tamamen değersizleştirmek vardır.
Diğer tarafta ise dine veya dini kişiliklere adına aşırı anlamlar yüklemek.
Kur’an’ın yaklaşımı çoğu zaman denge üzerinedir:
Peygamberi sev.
Ama ilahlaştırma.
İbadet et.
Ama gösterişe dönüştürme.
Dini savun.
Ama adaleti bırakma.
Ölçü, dindarlığın koruyucu sınırıdır.
“Daha Önce Sapmış Bir Topluluğun Arzularına Uymayın” Ne Demektir
Ayet sadece kişisel aşırılığa değil, yanlış geleneğin taklit edilmesine de karşı çıkar.
İnsan:
“Bizden öncekiler böyle yaptı.”
diyerek bir davranışı doğru sayabilir.
Fakat eski olması onu otomatik olarak doğru yapmaz.
Kur’an insanı gelenek karşısında da düşünmeye çağırır.
Ölçü:
“Atalar ne yaptı?”
değil,
“Hakikat nedir?”
olmalıdır.
Ayetteki “Hevâ” Ne Anlama Gelir
“Hevâ” insanın kontrolsüz arzu, eğilim ve kişisel isteğini ifade eder.
Hevâ dine yön verdiğinde kişi önce neye inanmak istediğine karar verir.
Sonra dini ona göre yorumlamaya başlar.
Böylece vahiy insanı düzeltmek yerine insan vahyi kendi arzusuna uydurmaya çalışabilir.
Mâide 77 bu tehlikeye karşı uyarır.
Bir Toplumun Arzusuna Uymak Nasıl Dini Bozabilir
Toplum bazı şeyleri duymak isteyebilir.
Örneğin:
“Biz her durumda üstünüz.”
“Bizim grubumuz asla yanlış yapmaz.”
“Bizim liderimiz eleştirilemez.”
gibi düşünceler insanlar için rahatlatıcı olabilir.
Ama din hakikati toplumun beklentisine göre değişirse zamanla ilahî rehberlik yerine grup psikolojisi hâkim olur.
“Daha Önce Saptılar” İfadesi Ne Anlama Gelir
Buradaki sapma, doğru yolun ölçüsünden uzaklaşmayı ifade eder.
İnsan bazen ilk yanlışını küçük görür.
Sonra o yanlış yeni yorumlar üretir.
Yeni yorumlar zamanla geleneğe dönüşür.
Gelenek de kutsallaştırılır.
Böylece başlangıçtaki küçük sapma nesiller içinde büyüyebilir.
Ayet insanı bu birikerek büyüyen sapma konusunda uyarır.
“Birçoklarını da Saptırdılar” Neden Daha Ağır Bir İfadedir
Çünkü insanın kendi yanlışından başka, başkalarını yanlış yönlendirmesi de vardır.
Bir kişi yanlış inanabilir.
Bu onun sorumluluğudur.
Ama yanlışını;
öğreterek,
otoritesini kullanarak,
baskıyla yayarak
ve başkalarını da peşinden sürükleyerek
çoğaltırsa sorumluluğu büyür.
Bu nedenle bilgi ve liderlik daha büyük ahlaki sorumluluk getirir.
İnsan Başkasını Saptırdığında Onun Bütün Günahını mı Yüklenir
Her insan kendi tercihinden sorumludur.
Fakat bir başkasını bilinçli biçimde yanlış yola çağıran kişi de bu yönlendirmesinden sorumlu olabilir.
Burada iki sorumluluk vardır:
Takip eden:
“Neden sorgulamadan izledim?”
diye sorumludur.
Yönlendiren:
“Neden yanlışımı başkasına da öğrettim?”
diye sorumludur.
Bu nedenle kör taklit iki taraflı bir ahlaki problem yaratabilir.
“Doğru Yolun Ortasından Sapmışlardı” Ne Demektir
Ayetin sonundaki ifade doğru yolun kaybedildiğini vurgular.
Doğru yol, Kur’an’ın dilinde;
tevhid,
adalet,
Allah’a kulluk
ve ilahî rehberlik
ile ilişkilidir.
Sapma ise yalnızca birkaç küçük hata değil, insanın yön duygusunu kaybetmesi anlamına gelebilir.
İnsan hızla ilerliyor olabilir.
Ama yanlış yöne gidiyorsa hızı onu hedefe yaklaştırmaz.
Dinde Aşırılık Sadece Başka Dinlere mi Aittir
Hayır.
Müslüman bu ayeti yalnızca Ehl-i Kitap’a bakarak okuyamaz.
İslam tarihinde de dinde aşırılık konusunda pek çok uyarı yapılmıştır.
Bir Müslüman da;
bir şeyhi,
bir mezhebi,
bir siyasi lideri,
kendi grubunu
veya kendi dini yorumunu
ölçüsüz biçimde kutsallaştırabilir.
Ayetin ahlaki aynası her inananın önündedir.
Dini Bir Lideri Eleştirmek Saygısızlık mıdır
Hayır.
Bir kişinin dini bilgisine ve hizmetine saygı göstermek mümkündür.
Ama hiçbir insan Allah değildir.
Hiçbir âlim mutlak biçimde yanılmaz değildir.
Hiçbir dini lider sorgulanamaz olmamalıdır.
Sağlıklı saygı:
“Senden öğrenebilirim ama seni ilahlaştırmam.”
diyebilmektir.
Bu, hem aklı hem dini korur.
Dinde Aşırılığın Toplumsal Sonuçları Ne Olabilir
Aşırılık zamanla;
ötekileştirme,
tekfir,
kibir,
düşmanlık,
grup fanatizmi
ve hatta şiddet
üretebilir.
İnsan kendi yorumunu mutlak hakikat sanmaya başladığında başkalarının varlığı ona tehdit gibi görünebilir.
Bu nedenle dinde ölçü yalnızca bireysel iman meselesi değil, toplumsal barış meselesidir.
Mâide 72’den 77’ye Kadar Olan Ayetler Birlikte Nasıl Okunmalıdır
Bu bölüm güçlü bir düşünce zinciri oluşturur.
Mâide 72:
Hz. Îsâ’nın ilahlaştırılmasını reddeder.
Mâide 73:
Teslis anlayışını tevhid açısından eleştirir.
Mâide 74:
Tövbe kapısını açar.
Mâide 75:
Îsâ ve Meryem’in insan oluşuna dikkat çeker.
Mâide 76:
Mutlak fayda ve zarar kudretinin Allah’a ait olduğunu vurgular.
Mâide 77:
Bütün bu tartışmanın temel sebeplerinden birini gösterir:
Dinde ölçüsüz aşırılık ve arzulara uyma.
Yani sorun yalnızca yanlış bir sonuç değil, o sonuca götüren zihinsel yöntemdir.
Mâide Suresi 77. Ayet Bize Bugün Ne Söylüyor
Mâide Suresi 77. ayet insanın din adına düşebileceği en ince tehlikelerden birini gösterir:
Aşırılığı dindarlık sanmak.
Çünkü aşırılık her zaman dine karşı gelerek başlamaz.
Bazen dini daha çok savunduğunu düşünerek başlar.
Bir peygamberi o kadar seversin ki Allah’a ait özellikler vermeye başlarsın.
Bir âlimi o kadar yüceltirsin ki yanlış yapabileceğini kabul edemezsin.
Bir grubu o kadar kutsarsın ki grubun haksızlığını bile savunursun.
Kendi yorumunu o kadar kesin görürsün ki farklı düşünen herkesi düşman sayarsın.
İşte burada din, insanı Allah’a götüren yol olmaktan çıkıp insanın kendi egosunun ve grup aidiyetinin aracı hâline gelebilir.
Mâide 77 bu yüzden yalnızca geçmişteki Ehl-i Kitap’a değil, bugün kendisini dindar gören herkese güçlü bir soru yöneltir:
Dini mi takip ediyorsun, yoksa din adı altında kendi arzunu mu?
Bu ayrım kolay değildir.
Çünkü hevâ her zaman:
“Ben nefsimin peşindeyim.”
demez.
Bazen:
“Ben hakikati savunuyorum.”
diye konuşur.
İnsan bu yüzden kendisini sürekli ölçmek zorundadır.
Sevgi var mı?
Olsun.
Ama ölçülü olsun.
Saygı var mı?
Olsun.
Ama kulluğa dönüşmesin.
Dini bağlılık var mı?
Olsun.
Ama adaleti yok etmesin.
Bir öğretmene bağlılık var mı?
Olsun.
Ama aklı iptal etmesin.
Çünkü Kur’an’ın çizdiği yol, ne dini değersizleştirmek ne de onu aşırılık içinde bozmaktır.
Hak üzere ölçülü kalmaktır.
Ve belki de Mâide 77’nin bugün için en güçlü cümlesi şudur:
İnsan bazen dinden uzaklaşarak değil, din adına sınırı aşarak da doğru yolu kaybedebilir.
