Mâide Suresi 57. Ayette “Ey İman Edenler! Sizden Önce Kendilerine Kitap Verilenlerden Dininizi Alay ve Eğlence Konusu Edinenleri ve İnkârcıları Veli Edinmeyin; Eğer Müminseniz Allah’a Karşı Gelmekten Sakının” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Mâide Suresi 57. ayet, önceki ayetlerde uzun biçimde işlenen velâyet, sadakat ve aidiyet konusunu yeni bir ölçüyle devam ettirir.
Bu kez ayette yalnızca farklı bir inanca sahip olmak eleştirilmez.
Özel olarak:
“Dininizi alay ve eğlence konusu edinenler”
ifadesi kullanılır.
Bu ayrım son derece önemlidir.
Bir insanın Müslüman olmaması başka şeydir.
Bir insanın Müslümanların inancını bilinçli biçimde küçümsemesi, kutsal değerleri aşağılaması ve dini sürekli alay konusu hâline getirmesi başka şeydir.
Ayetin uyarısı özellikle bu ikinci davranış etrafında şekillenir.
“Ey İman Edenler” Hitabı Neden Önemlidir
Kur’an yine doğrudan iman edenlere seslenir.
Çünkü konu yalnızca dışarıdaki insanların davranışı değildir.
Asıl soru müminin kendi tavrıdır:
İnancına yönelik sistematik küçümseme karşısında nasıl bir ilişki kuracak?
Ayet mümine kendi;
onurunu,
inancını
ve ahlaki sınırlarını
koruma sorumluluğu yükler.
“Sizden Önce Kendilerine Kitap Verilenlerden” Kimler Kastedilir
Bu ifade genel olarak önceki vahiy geleneklerine mensup Ehl-i Kitap topluluklarını ifade eder.
Fakat ayetin devamındaki niteleme çok önemlidir:
“Dininizi alay ve eğlence konusu edinenlerden…”
Dolayısıyla ayet bütün Ehl-i Kitap mensuplarını tek bir kategoriye koymaz.
Eleştiri, belirli bir davranışı gösteren kişilere yöneliktir.
Bu Ayet Bütün Yahudi ve Hristiyanları mı Kapsar
Hayır.
Ayetin lafzı bile belirli bir grubu davranışıyla tanımlar:
Dini alay konusu yapanlar.
Kur’an başka ayetlerde Ehl-i Kitap içinde;
dürüst,
adil,
ibadet eden
ve doğru davranan
insanların bulunduğunu da belirtir.
Bu nedenle ayeti bütün Yahudilere veya bütün Hristiyanlara yönelik düşmanlık şeklinde genellemek doğru değildir.
“Dininizi Alay Konusu Edinenler” Ne Demektir
Burada kişinin yalnızca İslam’a inanmaması değil, onu küçümseyici biçimde alaya alması söz konusudur.
İnsan:
“Ben buna inanmıyorum.”
diyebilir.
Bu bir inanç farklılığıdır.
Fakat:
“Senin kutsal değerlerin komik ve aşağılıktır.”
şeklinde sistematik aşağılama başka bir davranıştır.
Ayet bu ikinci tavrı ciddi bir sınır ihlali olarak değerlendirir.
“Eğlence Konusu Edinmek” Ne Anlama Gelir
Ayet yalnızca eleştiri ile alay arasındaki farkı düşündürür.
Bir dini düşünce;
sorgulanabilir,
eleştirilebilir,
tartışılabilir.
Fakat sürekli küçümseme, aşağılama ve insanların kutsal değerlerini eğlence malzemesi hâline getirme farklı bir ahlaki tutumdur.
Özgür tartışma ile aşağılayıcı tahkir birbirine karıştırılmamalıdır.
Eleştiri ile Hakaret Arasında Nasıl Bir Fark Vardır
Eleştiri fikirle ilgilenir.
Örneğin:
“Bu dini görüşe şu sebeplerle katılmıyorum.”
denilebilir.
Hakaret ve alay ise çoğu zaman fikirden çok kişiyi ve kimliği küçültmeye yönelir.
“Buna inanan herkes aptaldır.”
gibi bir yaklaşım artık düşünsel tartışmadan uzaklaşır.
Mâide 57, insanların farklılıklarını konuşabilmelerinin yanında saygı sınırının da korunması gerektiğini düşündürür.
Ayette Neden Yeniden “Veli Edinmeyin” Deniliyor
Çünkü önceki ayetlerde de “velâyet” meselesi işlenmişti.
Buradaki anlamı yalnızca:
“Arkadaş olmayın.”
şeklinde daraltmak doğru değildir.
Daha çok;
derin sadakat,
güven,
bağımlılık,
koruyucu ittifak
ve kişinin kendisini teslim ettiği yakınlık
gibi anlamlar düşünülebilir.
Bir insanın değerlerini sürekli aşağılayan kişiyi kendi temel sadakat merkezi hâline getirmesi ciddi bir çelişki oluşturabilir.
Müslüman Kendisiyle Alay Eden Biriyle Hiç Konuşmamalı mı
Ayet böyle mutlak bir sosyal kopuş emri olarak anlaşılmamalıdır.
İnsan;
konuşabilir,
tartışabilir,
çalışabilir,
ticaret yapabilir
ve gerektiğinde iyilik de yapabilir.
Fakat sürekli aşağılanmayı normalleştirip bunu derin bir sadakat ve bağımlılık ilişkisine dönüştürmemelidir.
Sınır koymak nefret etmek demek değildir.
Bir İnsanın İnancına Saygı Duymak Onun İnancını Doğru Kabul Etmek midir
Hayır.
İki insan birbirlerinin dini görüşlerini yanlış görebilir.
Bir Müslüman Hristiyan teolojisine katılmayabilir.
Bir Hristiyan da İslam’ın peygamberlik anlayışına katılmayabilir.
Fakat fikir ayrılığı:
hakaret etme zorunluluğu doğurmaz.
Saygı, her görüşü doğru kabul etmek değil; karşıdaki insanın insanlık onurunu korumaktır.
Müslümanlar da Başka Dinlerle Alay Etmemeli midir
Kur’an’ın genel ahlakı açısından evet.
Kur’an başka bir yerde insanların Allah’tan başka çağırdıklarına hakaret edilmemesini söyler; aksi hâlde onların da bilgisizlikle Allah’a hakaret edebileceğine dikkat çeker.
Bu çok önemli bir karşılıklılık ilkesidir.
Mümin kendi kutsalına saygı isterken başkasının kutsalına bilinçsizce saldırmamalıdır.
Saygı tek yönlü bir hak değildir.
Alay İnsan Üzerinde Neden Bu Kadar Güçlü Bir Etki Bırakır
Çünkü alay yalnızca fikri hedeflemez.
İnsana:
“Senin değer verdiğin şey değersiz.”
mesajı verebilir.
Bu özellikle dini kimlik gibi insanın hayatının merkezinde bulunan konularda derin bir yaralanma oluşturabilir.
Bu nedenle toplumsal barış için yalnızca fiziksel şiddetten kaçınmak değil, onur kırıcı dilin sınırlarını bilmek de önemlidir.
İnançla Alay Edildiğinde Mümin Nasıl Tepki Vermelidir
Ayetin ruhu öfkeyle ölçüsüz saldırıya geçmeyi öğretmez.
Mümin;
sınır koyabilir,
itiraz edebilir,
ortamdan uzaklaşabilir,
fikrini açıkça söyleyebilir.
Ancak başkasının saygısızlığı, mümine de adaletsizlik yapma izni vermez.
İnsanın kendi onurunu koruması ile karşı tarafa zulmetmesi aynı şey değildir.
Dini Mizah ile Dini Aşağılama Aynı Şey midir
Her mizah otomatik olarak düşmanlık veya tahkir sayılmaz.
Mizahın;
bağlamı,
amacı,
tonu
ve kimi hedef aldığı
önemlidir.
İnsan bazen kendi kültürü veya dini pratiği hakkında zararsız mizah yapabilir.
Fakat belirli bir topluluğu aşağılamak, insanları küçük düşürmek ve kutsallarını sistemli biçimde değersizleştirmek farklı bir düzeydedir.
Ayetin odak noktası aşağılayıcı tavırdır.
Ayet İnanç Özgürlüğüne Karşı mıdır
Hayır.
Bir insanın İslam’a inanmaması ile İslam’la alay etmesi aynı şey değildir.
Kur’an’ın bu ayetteki eleştirisi, farklı inancın varlığından çok belirli bir saygısız davranış biçimidir.
İnsan inanabilir veya inanmayabilir.
Fakat toplumsal birlikte yaşam açısından karşılıklı onurun korunması ayrı bir ahlaki meseledir.
“Eğer Müminseniz Allah’tan Sakının” Neden Ayetin Sonunda Geliyor
Çünkü müminin davranışı da sınırlandırılmaktadır.
Takva yalnızca karşı tarafı eleştirmek değildir.
Mümin kendi tepkisini de Allah’ın ölçülerine göre kontrol etmelidir.
Yani:
Onlar alay etti diye sen haksızlaşma.
Kendi bağlılığını koru.
Ama adalet sınırını da koru.
Takva tam da bu çift yönlü özdenetimi sağlar.
İnsan Kabul Görmek İçin İnancını Küçümseyebilir Mi
Evet.
Bazen kişi bulunduğu çevrede kabul edilmek için kendi inancıyla alay edenlere katılabilir.
Kendisi de:
“Ben zaten bunları ciddiye almıyorum.”
gibi davranarak uyum sağlamaya çalışabilir.
Mâide 57 böyle bir durumu da düşündürür.
İnsan başkalarının kabulünü kazanırken kendi değerlerine saygısını kaybetmemelidir.
Mâide 51 ile 57 Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
Mâide 51’den itibaren temel mesele sadakattir.
Mâide 52’de korku,
53’te sahte bağlılık,
54’te Allah’ın sevdiği topluluk,
55 ve 56’da doğru velâyet,
57’de ise inancı aşağılayanlarla kurulacak bağlılığın sınırı
anlatılır.
Böylece Kur’an velâyeti yalnızca kimlik meselesi değil, değerler ve davranışlar meselesi hâline getirir.
Ayetin Günümüz İnsanına En Büyük Mesajı Nedir
Belki de şu:
Hoşgörü ile kendini değersizleştirmeyi birbirine karıştırma.
Farklı fikirlerle yaşayabilirsin.
Senden farklı inanan insanlarla dostça konuşabilirsin.
Onlarla çalışabilirsin.
Onlara iyilik yapabilirsin.
Fakat bir ilişki sürekli olarak senin inancını, değerlerini ve kişiliğini aşağılıyorsa orada sağlıklı bir sınır koymak gerekir.
Saygı karşılıklı olmalıdır.
Mâide Suresi 57. Ayet Bize Bugün Ne Söylüyor
Mâide Suresi 57. ayet bize çok hassas bir denge öğretir:
Farklı olana saygı göster, fakat kendi değerlerinin aşağılanmasını normalleştirme.
İnsanların aynı dine inanması gerekmez.
Aynı Tanrı anlayışına sahip olmaları gerekmez.
Aynı kutsal kitabı kabul etmeleri gerekmez.
Fakat birlikte yaşayacaklarsa birbirlerinin insanlık onurunu korumaları gerekir.
Bir insanın:
“Senin inancına katılmıyorum.”
demesiyle,
“Senin inancın ve sen alay edilmeyi hak ediyorsunuz.”
demesi aynı şey değildir.
Mâide 57 bu farkın altını çizer.
Ve aynı zamanda mümine de sorumluluk yükler:
Karşı taraf seni küçümsediğinde sen de onun insanlığını küçümseme.
Sınır koy.
İnancını savun.
Kendini aşağılatma.
Ama öfkenin seni adaletsizliğe sürüklemesine de izin verme.
Çünkü güçlü kimlik, sürekli başkalarına saldıran kimlik değildir.
Kendisinden utanmadan, başkasını aşağılamadan yaşayabilen kimliktir.
Belki de ayetin bugüne bıraktığı en güçlü ölçü şudur:
Saygı görmek istiyorsan saygı göster; fakat kabul görmek uğruna kendi kutsalını küçümsemek zorunda da değilsin.
