Mâide Suresi 51. Ayette “Ey İman Edenler! Yahudileri ve Hristiyanları Evliya Edinmeyin; Onlar Birbirlerinin Evliyasıdır. Sizden Kim Onları Evliya Edinirse O da Onlardandır” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Mâide Suresi 51. ayet, Kur’an’ın en çok tartışılan ayetlerinden biridir.
Bunun en önemli sebeplerinden biri ayette geçen “evliyâ” kelimesinin Türkçeye bazen doğrudan:
“dostlar”
şeklinde çevrilmesidir.
Fakat Arapçadaki velî / evliyâ kelimeleri çok daha geniş bir anlam alanına sahiptir.
Bu kelime;
dost,
yakın,
koruyucu,
destekçi,
müttefik,
otorite sahibi
ve kendisine bağlılık gösterilen kimse
gibi anlamlar taşıyabilir.
Bu nedenle ayeti:
“Müslümanlar Yahudi veya Hristiyanlarla arkadaş olamaz.”
şeklinde tek cümleye indirgemek, hem kelimenin anlam alanını hem de ayetin tarihsel ve Kur’ânî bağlamını fazla daraltır.
Ayette Geçen “Evliyâ” Kelimesi Ne Demektir
“Evliyâ”, “velî” kelimesinin çoğuludur.
Kelimenin temelinde yakınlık, destek ve bağlılık anlamları vardır.
Bağlama göre;
dost,
koruyucu,
müttefik,
yardımcı
veya siyasi-hukuki bağlılık kurulan taraf
anlamına gelebilir.
Bu nedenle kelimeyi her yerde sadece “arkadaş” diye çevirmek doğru değildir.
Ayet Yahudi ve Hristiyanlarla Hiçbir İlişki Kurulmamasını mı Söylüyor
Kur’an’ın bütünü dikkate alındığında bunu söylemek doğru değildir.
Kur’an başka yerlerde Ehl-i Kitap ile;
adil ilişkiyi,
iyi davranmayı,
evliliği,
yiyecek paylaşımını
ve ortak insani ilişkileri
tamamen yasaklamaz.
Dolayısıyla Mâide 51’in konusu sıradan komşuluk, arkadaşlık veya insani nezaket değil, daha ağır bir bağlılık ve ittifak meselesidir.
Neden Yahudiler ve Hristiyanlar Birlikte Anılıyor
Ayet belirli bir tarihsel ve toplumsal bağlamda iki Ehl-i Kitap topluluğundan söz eder.
Burada amaç bütün Yahudileri ve bütün Hristiyanları tek bir karakterle tanımlamak değildir.
Kur’an başka ayetlerde Ehl-i Kitap arasında dürüst, doğru ve Allah’a bağlı insanların bulunduğunu da açıkça belirtir.
Bu nedenle genelleme yapmak yanlış olur.
Eleştirinin odağı kimlikten çok sadakat ilişkileridir.
“Onlar Birbirlerinin Evliyasıdır” Ne Anlama Gelir
Bu ifade, belirli şartlarda toplulukların kendi içlerinde veya birbirleriyle kurdukları dayanışma ve ittifak ağlarına işaret edebilir.
Yani ayet:
“Onlar her konuda birbirini sever.”
gibi psikolojik bir iddia kurmaz.
Daha çok toplumsal ve siyasi düzeyde birbirini destekleyen bloklar fikrine işaret eder.
Bu nedenle bağlamı yalnızca kişisel dostluk olarak okumak eksik kalır.
“Sizden Kim Onları Evliya Edinirse O da Onlardandır” Ne Demektir
Bu ifade son derece ağırdır.
Buradaki anlam, insanın aidiyetini ve sadakatini tamamen başka bir güç merkezine bağlamasıyla ilgilidir.
Yani kişi, kendi topluluğunu ve ahlaki sorumluluğunu terk edip başka bir tarafın çıkarına teslim oluyorsa, bu bağlılık onun kimliğini de etkileyebilir.
Bu, sıradan bir arkadaşlık cümlesinden çok daha derin bir uyarıdır.
Bir Yahudi veya Hristiyanla Arkadaş Olmak Bu Ayete Göre Yasak mıdır
Ayetin bağlamını böyle yorumlamak isabetli değildir.
Bir insanın;
Yahudi komşusu,
Hristiyan iş arkadaşı,
dostu,
öğretmeni
veya ticari ortağı
olabilir.
Kur’an adalet ve iyiliği yasaklamaz.
Sorun, inanç ve toplumun güvenliği aleyhine bağımlı, tarafgir veya teslimiyetçi bir bağlılık kurmaktır.
Ayet Sosyal Dostluk ile Siyasi İttifakı Birbirinden Ayırıyor Mu
Kelimenin anlam alanı ve ayetin bağlamı böyle bir ayrımı gerekli kılar.
Sosyal dostluk;
iyi geçinmek,
yardımlaşmak,
komşuluk yapmak
ve birbirine saygı göstermek
olabilir.
Siyasi veya stratejik bağlılık ise;
koruma,
çıkar birliği,
güç ilişkisi
ve sadakat
gibi daha ağır unsurlar içerir.
Mâide 51 daha çok ikinci alana yönelmiş bir uyarı olarak anlaşılmıştır.
Neden Böyle Bir Uyarıya İhtiyaç Duyulmuş Olabilir
Erken dönem Medine toplumu çeşitli kabileler, dini gruplar ve ittifaklardan oluşuyordu.
Güvenlik, savaş, kabile sadakati ve siyasi ittifaklar son derece önemliydi.
Böyle bir ortamda bir kişinin hangi topluluğa bağlılık gösterdiği sadece özel hayat meselesi değildi.
Toplumun güvenliğini etkileyebilirdi.
Bu nedenle ayetin dili de yüksek sadakat ve güvenlik bağlamında anlaşılmalıdır.
“Onlardan Olmak” Dinden Çıkmak mı Demektir
Bu konuda yorumlar farklılık gösterebilir.
Her sosyal ilişkinin veya her iş birliğinin insanı otomatik olarak başka bir dini kimliğe geçirdiğini söylemek doğru değildir.
Ayetin sertliği, bağlılığın niteliğiyle ilgilidir.
Eğer insan kendi inancını ve topluluğunu fiilen terk edip başka bir tarafın değerlerine ve çıkarına bütünüyle teslim oluyorsa mesele daha ciddi hâle gelir.
Bu nedenle tek cümleyle tekfir üretmek doğru değildir.
Bu Ayet Müslümanlara İzolasyon mu Öğretiyor
Hayır.
Kur’an’ın genel ilkeleri insanları dünyadan kopuk yaşamaya çağırmaz.
Ticaret yapılabilir.
Komşuluk kurulabilir.
Ortak toplumsal işler yapılabilir.
Adaletli ilişkiler sürdürülebilir.
İslam toplumlarının tarih boyunca farklı dinlerle aynı şehirlerde yaşamış olması da bu ayrımı anlamayı gerektirir.
Mesele insani temas değil, kimliğini ve ahlaki iradeni teslim etmektir.
Ayet Farklı Dinden İnsanlara Güvenmemeyi mi Söylüyor
Toplu ve mutlak güvensizlik sonucu çıkarmak doğru değildir.
Kur’an insanları davranışlarına göre değerlendirir.
Bir Yahudi dürüst olabilir.
Bir Hristiyan güvenilir olabilir.
Bir Müslüman ise haksız ve güvenilmez davranabilir.
Dolayısıyla güvenin gerçek hayattaki ölçüsü sadece kimlik etiketi değil, ahlak ve davranıştır.
Sadakat Neden Bu Kadar Önemlidir
Çünkü insan kimin yanında durduğuyla kendi değerlerini de gösterir.
Bir kriz anında;
adaletin mi,
çıkarın mı,
gücün mü,
hakikatin mi
yanında durduğu önemlidir.
Mâide 51’in merkezinde bu soru vardır:
Senin nihai bağlılığın kime ve neye?
Bu Ayet Dini Kimliği Korumakla mı İlgilidir
Evet, önemli ölçüde öyledir.
Bir toplum kendi inanç ve değerlerini tamamen başka güç merkezlerine teslim ederse zamanla kendi karakterini kaybedebilir.
Bu yalnızca dinî bir mesele değildir.
Kültürel ve siyasi açıdan da geçerlidir.
Bağımsızlık, insanın veya toplumun kendi ahlaki merkezini koruyabilmesiyle ilgilidir.
Kur’an Neden Ehl-i Kitap İçinde Olumlu İnsanlardan da Bahseder
Çünkü Kur’an toplulukları tek tip insanlar olarak sunmaz.
Bazılarını eleştirir.
Bazılarını över.
Bazılarının adaletli olduğunu söyler.
Bu çok önemlidir.
Mâide 51’i bütün Yahudilere ve Hristiyanlara yönelik sınırsız bir düşmanlık çağrısı olarak okumak, Kur’an’ın başka ayetlerde yaptığı bu ayrımlarla uyuşmaz.
Ayet Nefret Üretmek İçin Kullanılabilir Mi
Kullanılmamalıdır.
Bir ayeti bağlamından koparıp bütün bir dini topluluğa karşı nefret üretmek Kur’an’ın adalet ilkesiyle bağdaşmaz.
Eleştiri;
davranışa,
ihanete,
yanlış ittifaka
ve sadakat krizine
yönelik olabilir.
Ama insanların kimliğinden dolayı aşağılanması ayrı bir şeydir.
Ayetin mesajı düşmanlık üretmek değil, bağlılığın yönünü sorgulamaktır.
Günümüzde Bu Ayet Nasıl Anlaşılabilir
Bugün ülkeler, toplumlar ve bireyler çok daha karmaşık ilişkiler içindedir.
Müslümanlar farklı dinlerden insanlarla;
çalışıyor,
okuyor,
ticaret yapıyor
ve aynı toplumlarda yaşıyor.
Bu durumda ayetin ana ilkesi şöyle düşünülebilir:
İnsani ilişki kur ama değerlerini, adaletini ve bağımsız ahlaki iradeni çıkar uğruna teslim etme.
Bir Müslüman Farklı İnançtan Biriyle Ortak İyilik İçin Çalışabilir Mi
Evet.
Adalet,
yoksullukla mücadele,
eğitim,
çevrenin korunması,
insani yardım
ve toplum yararı
gibi alanlarda farklı inançlardan insanların birlikte çalışması Mâide 51’in mesajıyla zorunlu olarak çelişmez.
Çünkü ortak iyilik için iş birliği ile kimlik ve sadakat teslimiyeti aynı şey değildir.
Mâide 50 ve 51 Birlikte Nasıl Okunmalıdır
Mâide 50’de:
“Cahiliye hükmünü mü arıyorlar?”
sorusu sorulmuştu.
Yani insanların çıkar uğruna ilahî ölçüyü bırakması eleştirilmişti.
Mâide 51’de ise mesele hükümden bağlılığa geçer.
Birlikte okunduğunda şu çizgi ortaya çıkar:
Ölçünü çıkar için değiştirme.
Sadakatini de çıkar için teslim etme.
Böylece hem karar hem aidiyet korunmuş olur.
Mâide Suresi 51. Ayet Bize Bugün Ne Söylüyor
Mâide Suresi 51. ayetin en önemli sorusu şudur:
İnsan kime bağlanıyor ve bu bağlılık onu neye dönüştürüyor?
Bir Yahudiyle dost olmak...
Bir Hristiyanla çalışmak...
Farklı inançtan biriyle komşuluk yapmak...
Birlikte bir iyilik projesi yürütmek...
Bunların hiçbiri tek başına ayetin sert uyarısının konusu değildir.
Asıl mesele daha derindedir.
İnsan kendi değerlerini kaybediyor mu?
Hakikati çıkar uğruna terk ediyor mu?
Kendi toplumunun ve adaletin aleyhine başka bir güç merkezine teslim oluyor mu?
İşte “velâyet” meselesi burada anlam kazanır.
Çünkü insanın gerçek kimliği sadece kimlerle konuştuğuyla değil, kriz anında kimin yanında durduğuyla ortaya çıkar.
Mâide 51 bu yüzden nefret ayeti değil, sadakat ayetidir.
İnsanı farklı inançtaki herkesten uzaklaştırmaya değil, kendi ahlaki merkezini kaybetmemeye çağırır.
Ve belki de ayetin bugüne bıraktığı en önemli ölçü şudur:
Farklı insanlarla ilişki kurabilirsin; fakat hakikate, adalete ve kendi inanç sorumluluğuna sadakatini satmamalısın.
