Jacques Derrida Ve Dekonstrüktivizm Nedir 
Jacques Derrida, 20. yüzyıl düşünce dünyasının en etkili, en tartışmalı ve en zorlayıcı filozoflarından biridir. Onun adı özellikle dekonstrüktivizm, yani daha doğru ifadeyle yapısöküm kavramıyla birlikte anılır. Derrida, Batı felsefesinin binlerce yıl boyunca anlamı, hakikati, dili, metni ve düşünceyi nasıl kurduğunu sorgulamış; felsefenin en sağlam sandığı kavramların içinde bile çatlaklar, ertelenmiş anlamlar, gizli hiyerarşiler ve bastırılmış karşıtlıklar bulunduğunu göstermeye çalışmıştır.
Dekonstrüktivizm, çoğu zaman yanlış biçimde “her şeyi yıkmak”, “anlam yoktur demek” veya “metinlerden istediğimiz her anlamı çıkarabiliriz” sanılır. Oysa Derrida'nın yapısökümü bundan çok daha inceliklidir. Yapısöküm, bir metni yok etmek değil; metnin kendi içindeki gizli düzeni, çelişkileri, dışladığı anlamları, dayandığı ikili karşıtlıkları ve kendi kendini nasıl zorladığını ortaya çıkarmaktır.
Kısacası Derrida bize şunu öğretir: Anlam sabit bir taş değildir; sürekli yer değiştiren, ertelenen, başka anlamlarla ilişki içinde açılan canlı bir izdir.
Jacques Derrida Kimdir
Jacques Derrida, 1930 yılında Cezayir'de doğmuş, Fransa'da yaşamış ve özellikle 1960'lı yıllardan itibaren felsefe, edebiyat teorisi, dilbilim, hukuk, siyaset, etik, din felsefesi ve kültürel çalışmalar üzerinde çok büyük etkiler bırakmış bir düşünürdür.
Derrida'nın düşüncesi, klasik felsefenin şu temel varsayımlarına meydan okur:
Anlam tamamen sabit midir
Metnin tek ve kesin bir merkezi var mıdır
Konuşma yazıdan daha mı üstündür
Hakikat dile tamamen hâkim olabilir mi
Bir kavram, karşıtını dışlayarak gerçekten saf kalabilir mi
Derrida'nın amacı felsefeyi basitçe reddetmek değildir. O, felsefenin kendi içinde nasıl işlediğini, neyi görünür kılıp neyi bastırdığını ve hangi varsayımlar üzerine kurulduğunu dikkatle inceler.
Bu yüzden Derrida, sadece bir filozof değil; anlamın güvenli görünen evlerine girip duvarların içindeki çatlakları gösteren düşünsel bir mimar gibidir.
Dekonstrüktivizm Nedir
Dekonstrüktivizm, Türkçede çoğunlukla yapısöküm olarak karşılanır. Bu kavram, bir metni, kavramı, düşünce sistemini veya kültürel yapıyı parçalayarak yok etmek anlamına gelmez. Daha doğru anlamıyla yapısöküm, bir yapının nasıl kurulduğunu ve bu kuruluşun içinde hangi gerilimleri sakladığını göstermektir.
Yapısöküm şunu sorar:
Bu metin ne söylüyor
Ne söylemiyor
Hangi anlamı merkeze alıyor
Hangi anlamı dışarıda bırakıyor
Hangi karşıtlıklar üzerine kuruluyor
Kendi iddiasını nerede zayıflatıyor
Metnin kenarında duran unsur, aslında merkezdeki anlamı nasıl sarsıyor
Yapısöküm, metnin dışından saldırmak değildir. Tam tersine, metnin kendi içinden hareket eder. Metnin kendi kelimeleri, kendi hiyerarşileri, kendi suskunlukları ve kendi gerilimleri üzerinden metnin sandığımız kadar kapalı, sağlam ve tek anlamlı olmadığını gösterir.
Bu yüzden yapısöküm, yıkım değil; derin okuma sanatıdır.
Derrida Neye Karşı Çıkar
Derrida'nın karşı çıktığı temel şeylerden biri, Batı felsefesinin kesin merkez arayışıdır. Batı düşüncesi uzun süre anlamı sabitleyecek bir merkez aramıştır: Tanrı, akıl, öz, bilinç, varlık, hakikat, özne, logos, niyet veya temel ilke.
Derrida'ya göre bu merkez arayışı, düşünceyi güvenli kılıyor gibi görünür; fakat aynı zamanda bazı anlamları dışarıda bırakır. Bir şeyi merkez yaptığınızda, başka şeyleri kenara itersiniz.
Örneğin:
| Merkez Yapılan | Kenara İtilen |
|---|---|
| Konuşma | Yazı |
| Akıl | Duygu |
| Erkek | Kadın |
| Varlık | Yokluk |
| Merkez | Kenar |
| Kimlik | Fark |
| Hakikat | Yorum |
| Saflık | Karışıklık |
Derrida bu karşıtlıkları inceler ve şunu gösterir: Merkezde görünen kavram, çoğu zaman dışladığı kavrama muhtaçtır. Yani konuşma yazı olmadan, kimlik fark olmadan, merkez kenar olmadan, varlık yokluk izi olmadan düşünülemez.
Logosentrizm Nedir
Derrida'nın en önemli eleştirilerinden biri logosentrizm eleştirisidir. Logosentrizm, Batı düşüncesinin anlamı, hakikati ve varlığı kesin bir merkez etrafında toplama eğilimidir. “Logos” burada akıl, söz, anlam, düzen ve hakikat merkezi gibi düşünülebilir.
Logosentrik düşünce, anlamın bir yerde saf, tam, hazır ve güvenli biçimde bulunduğunu varsayar. Derrida ise bu güveni sarsar.
Ona göre anlam hiçbir zaman tek başına, tamamen kapalı ve son hâliyle karşımıza çıkmaz. Anlam, başka kelimelerle, başka bağlamlarla, başka izlerle ve başka farklarla kurulur.
Bu yüzden Derrida'nın düşüncesinde anlam:
Tamamen sabit değildir.
Tek merkezli değildir.
Bağlamdan bağımsız değildir.
Karşıtından tamamen ayrılmış değildir.
Her zaman başka anlamlara açılır.
Logosentrizm, düşünceye kesinlik verir gibi görünür; fakat Derrida'ya göre bu kesinlik çoğu zaman bastırılmış farkların üzerine kuruludur.
Konuşma Ve Yazı Meselesi Neden Önemlidir
Derrida'nın en meşhur tartışmalarından biri, Batı felsefesinde konuşmanın yazıya üstün tutulmasıdır. Geleneksel düşüncede konuşma daha canlı, daha doğrudan, daha hakiki görülmüştür; yazı ise konuşmanın sonradan gelen, eksik veya ikincil bir kopyası gibi düşünülmüştür.
Derrida bu hiyerarşiyi sorgular.
Klasik bakış şöyle der:
Konuşma canlıdır.
Konuşmada konuşan kişi oradadır.
Anlam doğrudan iletilir.
Yazı ise yokluğun, gecikmenin ve dolaylılığın alanıdır.
Derrida ise şunu gösterir: Konuşma da sanıldığı kadar doğrudan değildir. Konuşurken de kelimelere, işaretlere, farklara ve bağlama muhtacız. Yani konuşma da bir tür işaret sistemi içinde çalışır.
Bu yüzden yazı sadece konuşmanın zayıf kopyası değildir. Yazı, anlamın nasıl işlediğini görünür kılan güçlü bir alandır.
Derrida'nın buradaki amacı yazıyı konuşmadan üstün yapmak değildir. Asıl amacı, konuşma-yazı hiyerarşisinin kendisini sökmektir.
“Différance” Ne Demektir
Derrida'nın en önemli kavramlarından biri différance kavramıdır. Bu kelime Fransızcada hem fark hem de erteleme anlamlarını çağrıştırır. Türkçeye tam olarak çevrilmesi zordur; genellikle fark/erteleme mantığıyla açıklanır.
Derrida'ya göre anlam, bir kelimenin kendi içinde kapalı biçimde taşıdığı sabit bir öz değildir. Bir kelime, anlamını başka kelimelerden farkı sayesinde kazanır.
Örneğin “gece”, “gündüz” olmadan; “varlık”, “yokluk” olmadan; “iyi”, “kötü” olmadan tam anlamıyla düşünülemez.
Ama anlam sadece farkla oluşmaz; aynı zamanda sürekli ertelenir. Bir kelimeyi anlamak için başka kelimelere gideriz. O kelimeler de başka kelimelere açılır. Böylece anlam hiçbir zaman tamamen son noktaya ulaşmaz.
Différance, anlamın hem farklar sayesinde oluştuğunu hem de hiçbir zaman tamamen kapanmadığını anlatır.
Bu kavram, Derrida'nın düşüncesinin kalbidir.
İz Kavramı Nedir
Derrida'nın düşüncesinde iz, bir anlamın içinde başka anlamların gölgelerinin bulunmasıdır. Bir kavram asla yalnız değildir. Kendisinden dışladığı, karşısına aldığı veya geride bıraktığı şeylerin izini taşır.
Bir kelime, kendi anlamını kurarken başka kelimelerin izlerinden geçer.
Mesela “varlık” dediğimizde, içinde yokluk izini taşır.
“Merkez” dediğimizde, içinde kenar izini taşır.
“Kimlik” dediğimizde, içinde fark izini taşır.
“Saflık” dediğimizde, içinde karışma ihtimalinin izini taşır.
Derrida'ya göre hiçbir anlam tamamen saf değildir. Her anlam, başka anlamların iziyle örülüdür.
Bu yüzden metinleri okurken yalnızca açıkça söylenene değil, metnin içinde dolaşan izlere, boşluklara, gerilimlere ve ertelenmiş anlamlara da bakmak gerekir.
Yapısöküm Metni Nasıl Okur
Yapısökümcü okuma, metni yalnızca özetlemez. Metnin kendi içindeki gerilimleri, hiyerarşileri ve bastırılmış anlamları takip eder.
Yapısökümcü bir okuma şu adımlarla işler:
Metnin merkez kavramını bulur.
Metnin kurduğu karşıtlıkları inceler.
Hangi kavramın üstün, hangisinin ikincil gösterildiğini araştırır.
Dışlanan kavramın aslında metin için ne kadar gerekli olduğunu gösterir.
Metnin kendi iddiasını nerede zorladığını inceler.
Metnin tek anlamlı olmadığını, farklı anlamlara açıldığını gösterir.
Örneğin bir metin sürekli aklı üstün tutup duyguyu ikincil görüyorsa, yapısöküm şunu sorar:
Bu metin gerçekten duyguyu dışlayabiliyor mu
Yoksa aklı savunurken bile duygusal varsayımlara mı dayanıyor
Dışlanan duygu, metnin içinde gizlice çalışıyor mu
İşte yapısöküm, metnin kendi içinde saklı olan bu ters dönüşleri görünür kılar.
Yapısöküm Her Şeyi Göreceli mi Yapar
Derrida en çok bu noktada yanlış anlaşılır. Bazıları yapısökümün “hiçbir anlam yoktur”, “her yorum eşittir”, “her şey görecelidir” dediğini sanır. Oysa bu çok basit ve hatalı bir yorumdur.
Derrida anlamın olmadığını söylemez. Anlamın sabit, kapalı, tek merkezli ve tamamen kontrol edilebilir olmadığını söyler.
Bu çok farklıdır.
Yapısöküm şunu demez:
“Metin hiçbir şey ifade etmez.”
Yapısöküm şunu der:
“Metin sandığımızdan daha fazla şey ifade eder.”
Yani anlam yok değildir; aksine anlam fazladır, hareketlidir, bağlamsaldır ve tek bir yorumla tüketilemez.
Bu yüzden yapısöküm, anlamsızlık üretmez. Daha dikkatli, daha sorumlu ve daha derin bir okuma ister.
Derrida'nın “Metnin Dışında Hiçbir Şey Yoktur” Sözü Ne Anlama Gelir
Derrida'nın en çok yanlış anlaşılan cümlelerinden biri şudur: “Metnin dışında hiçbir şey yoktur.”
Bu cümle çoğu zaman “Gerçek dünya yoktur” veya “Her şey sadece kelimedir” gibi yanlış yorumlanır. Derrida'nın kastı bu değildir.
Bu sözün anlamı daha inceliktir: Biz dünyayı, olayları, kimlikleri, hakikatleri ve deneyimleri her zaman bir anlamlandırma ağı içinde kavrarız. Yani gerçeklikle ilişki kurarken dil, kültür, tarih, işaretler, kavramlar ve yorumlardan tamamen bağımsız olamayız.
Başka bir deyişle:
Dünyaya çıplak, dilsiz, yorumsuz ve tamamen aracısız ulaşmayız.
Her şey bir bağlam içinde anlam kazanır. Bu bağlam da metinsel bir yapı gibi işler.
Bu yüzden Derrida'nın sözü, dünyanın olmadığını değil; dünyayı anlamlandırma biçimimizin her zaman dilsel, tarihsel ve bağlamsal olduğunu anlatır.
İkili Karşıtlıklar Neden Önemlidir
Batı düşüncesi birçok ikili karşıtlık üzerine kuruludur:
Akıl / duygu
Erkek / kadın
Konuşma / yazı
Merkez / kenar
Varlık / yokluk
Doğa / kültür
Saf / karışık
Öz / görünüş
Hakikat / yorum
Bu karşıtlıklarda genellikle bir taraf üstün, diğer taraf ikincil kabul edilir. Derrida'nın yapısökümü bu hiyerarşiyi inceler.
Yapısöküm şunu gösterir:
Üstün görülen taraf, dışladığı tarafa muhtaçtır.
Merkez, kenarı olmadan merkez olamaz.
Kimlik, fark olmadan kurulamaz.
Konuşma, yazının mantığından tamamen kurtulamaz.
Hakikat, yorumdan tamamen bağımsız değildir.
Bu yüzden yapısöküm yalnızca felsefi bir teknik değil; aynı zamanda kültürel ve politik sonuçları olan bir düşünme biçimidir. Çünkü birçok toplumsal hiyerarşi de bu ikili karşıtlıklardan beslenir.
Derrida Ve Postmodernizm Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır
Derrida çoğu zaman postmodern düşünürler arasında anılır. Çünkü o da modern düşüncenin kesinlik, merkez, ilerleme, evrensel akıl ve mutlak temel arayışını sorgulamıştır.
Fakat Derrida'yı sadece “postmodernist” etiketiyle açıklamak eksik kalır. Çünkü onun düşüncesi yüzeysel bir “her şey parçalıdır” söylemi değildir. Derrida çok dikkatli metin okumaları yapar, felsefe tarihinin en güçlü metinleriyle derin bir hesaplaşmaya girer.
Derrida'nın postmodern düşünceyle ilişkisi şuralarda görülür:
Tek merkezli hakikat anlayışını sorgular.
Kesin temeller fikrini problemli görür.
Dil ve anlamın istikrarsızlığını gösterir.
Kimliklerin ve kavramların saf olmadığını savunur.
Büyük anlatıların dışladığı seslere dikkat çeker.
Fakat Derrida basit bir nihilist değildir. O, hakikat arayışını tamamen terk etmez; sadece hakikatin nasıl kurulduğunu, nasıl ertelendiğini ve hangi dışlamalarla güç kazandığını sorgular.
Dekonstrüktivizm Edebiyatta Ne İşe Yarar
Dekonstrüktivizm, edebiyat eleştirisinde çok etkili olmuştur. Çünkü edebi metinler zaten çok katmanlı, çok anlamlı ve sembollerle doludur. Yapısöküm, edebi metinlerde görünürdeki anlamın altındaki gerilimleri ortaya çıkarır.
Bir roman, şiir veya oyun yapısökümcü biçimde okunduğunda şu sorular sorulur:
Metin hangi anlamı açıkça savunuyor
Hangi sesi bastırıyor
Kahraman gerçekten merkezde mi, yoksa kenardaki karakter metni sarsıyor mu
Metnin dili kendi iddiasını nerede boşa düşürüyor
Metinde tekrar eden imgeler hangi gizli çatışmayı gösteriyor
Örneğin bir metin kahramanlık anlatıyor olabilir; ama yapısökümcü okuma, metnin içinde sürekli beliren korku, tereddüt, başarısızlık ve kırılganlık izlerini takip ederek kahramanlık anlatısının ne kadar çatlak olduğunu gösterebilir.
Bu yüzden yapısöküm, edebi metni küçültmez. Tam tersine, metnin derinliğini artırır.
Dekonstrüktivizm Hukuk, Siyaset Ve Toplum İçin Neden Önemlidir
Derrida'nın düşüncesi yalnızca edebiyatla sınırlı değildir. Hukuk, siyaset ve toplum alanlarında da önemlidir. Çünkü hukuk ve siyaset de kavramlarla, metinlerle, yorumlarla ve hiyerarşilerle çalışır.
Mesela hukukta şu sorular önemlidir:
Adalet ile yasa aynı şey midir
Bir kanun metni tek anlamlı mıdır
Yorum yapmadan hukuk uygulanabilir mi
Hukuk kimi korurken kimi dışarıda bırakır
Evrensel haklar dediğimiz şeyler hangi tarihsel bağlamlarda şekillenmiştir
Derrida özellikle adalet kavramını, hukukun ötesinde düşünür. Yasalar yazılıdır, uygulanır, yorumlanır ve değişir. Fakat adalet, her zaman yasanın tam içine sığmayan daha büyük bir çağrı gibi kalır.
Bu yüzden yapısöküm, hukukta sorumsuzluk değil; tam tersine daha büyük bir sorumluluk ister. Çünkü karar verirken metnin tek anlamlı olmadığını bilmek, yargılayanın sorumluluğunu artırır.
Dekonstrüktivizm Mimarlıkta Ne Anlama Gelir
Dekonstrüktivizm sadece felsefe ve edebiyatla sınırlı kalmamış, mimarlıkta da etkili olmuştur. Dekonstrüktivist mimarlık, geleneksel düzen, simetri, bütünlük ve sabit form anlayışlarını bozan, parçalanmış, eğik, gerilimli ve beklenmedik yapılarla öne çıkar.
Mimarlıkta dekonstrüktivizm:
Düz çizgiyi kırar.
Simetriyi bozar.
Yapıyı parçalı gösterir.
Geleneksel merkez fikrini sarsar.
Binaları sabit ve sakin değil, hareketli ve gerilimli gösterir.
Fakat burada dikkatli olmak gerekir. Felsefi yapısöküm ile mimari dekonstrüktivizm aynı şey değildir. Mimarlıkta kavram daha çok biçimsel ve estetik bir etki kazanmıştır. Derrida'nın felsefesindeki yapısöküm ise esas olarak dil, metin, anlam, hiyerarşi ve felsefi gelenek üzerine çalışır.
Yine de ikisi arasında ortak bir ruh vardır: sabit görünen yapının içinde saklı gerilimi görünür kılmak.
Derrida Neden Zor Bir Filozof Olarak Görülür
Derrida'nın zor görülmesinin birkaç nedeni vardır. Öncelikle Derrida'nın dili çok katmanlıdır. Kelime oyunları, kavram dönüşümleri, felsefi göndermeler ve metinler arası ilişkiler sıkça görülür.
Derrida'yı zor yapan şeyler şunlardır:
Kavramları sabit tanımlarla kullanmaz.
Dili yalnızca araç olarak değil, düşüncenin kendisi olarak görür.
Metinleri çok ayrıntılı ve yavaş okur.
Felsefe tarihine yoğun göndermeler yapar.
Kesin sonuçlar vermek yerine düşünceyi açık tutar.
Bu yüzden Derrida'yı okumak sabır ister. Onun metinleri hızlı tüketilecek metinler değildir. Derrida okuyucudan şunu bekler:
Kelimelerin güvenli anlamlarına hemen teslim olma.
Metnin kenarında kalan ayrıntılara dikkat et.
Bir kavramın hangi karşıtlıklarla kurulduğunu gör.
Anlamın nasıl kaydığını ve ertelendiğini izle.
Derrida zor olabilir; fakat bu zorluk, düşüncenin derinleşmesi için bilinçli bir davettir.
Derrida'ya Yöneltilen Eleştiriler Nelerdir
Derrida çok etkili olduğu kadar çok eleştirilmiş bir düşünürdür. Ona yöneltilen bazı eleştiriler şunlardır:
Anlamı fazla belirsizleştirdiği söylenir.
Felsefeyi gereğinden fazla karmaşıklaştırdığı iddia edilir.
Metin yorumunu sınırsız hâle getirdiği ileri sürülür.
Hakikat ve ahlâk konusunda fazla kararsız olduğu düşünülür.
Siyasi açıdan net olmayan bir dil kullandığı eleştirilir.
Bu eleştirilerin bazıları Derrida'nın yanlış anlaşılmasından, bazıları ise gerçekten onun düşüncesinin zorluğundan kaynaklanır.
Derrida'nın savunulabilecek tarafı şudur: O anlamı yok etmeye çalışmaz; anlamın fazla kolay sabitlenmesine karşı çıkar. O hakikati reddetmez; hakikat adına kurulan kapalı sistemleri sorgular. O yorumun sınırsız keyfîlik olduğunu söylemez; yorumun her zaman sorumluluk gerektirdiğini gösterir.
Yani Derrida'nın düşüncesi, dikkatli okunmadığında kolayca yanlış anlaşılır. Fakat derin okunduğunda, düşünceye çok güçlü bir eleştirel incelik kazandırır.
Derrida'yı Anlamak İçin En Temel Anahtar Nedir
Derrida'yı anlamanın en temel anahtarı şudur: O, anlamı yok etmeye değil, anlamın nasıl kurulduğunu göstermeye çalışır.
Derrida'nın sorusu basitçe “Bu ne demek
” değildir. Daha derin bir sorudur:Bu anlam nasıl mümkün oldu
Bu anlam kurulurken ne dışarıda bırakıldı
Bu kavram hangi karşıtlığa dayanıyor
Bu metin kendi iddiasını nerede sarsıyor
Merkez dediğimiz şey, kenara ittiği şeye nasıl muhtaç
Derrida'yı anlamak için kesin cevap arama alışkanlığını biraz gevşetmek gerekir. Çünkü onun düşüncesi, kapalı sonuçlardan çok açık dikkat üretir.
Derrida bize şunu öğretir:
Bir metni anlamak, onu susturmak değil; onun içindeki çoğul sesleri duyabilmektir.
Son Söz: Dekonstrüktivizm, Anlamın Gizli Çatlaklarını Görme Sanatıdır
Jacques Derrida ve dekonstrüktivizm, modern düşünceye çok güçlü bir uyarı getirir: Anlam sandığımız kadar sabit, kavramlar sandığımız kadar saf, metinler sandığımız kadar kapalı, hakikat iddiaları sandığımız kadar tarafsız değildir.
Derrida bize bir metne, bir düşünceye, bir geleneğe veya bir kavrama bakarken daha dikkatli olmayı öğretir. Çünkü her metin yalnızca söylediklerinden ibaret değildir. Metin, aynı zamanda sustuklarıyla, erteledikleriyle, dışladıklarıyla, bastırdığı karşıtlıklarla ve kendi içinde taşıdığı gerilimlerle anlam kazanır.
Dekonstrüktivizm bu yüzden yıkım değildir. Yapısöküm, düşüncenin binasını havaya uçurmaz; onun taşlarını tek tek inceleyerek hangi varsayımlar üzerine kurulduğunu gösterir.
Derrida'nın derin dersi şudur:
Merkez dediğimiz şey kenara muhtaçtır.
Kimlik dediğimiz şey farkla kurulur.
Anlam dediğimiz şey ertelenir.
Metin dediğimiz şey kapanmaz.
Hakikat dediğimiz şey, onu dile getiren yapının izlerinden bağımsız değildir.
Bu düşünce insanı kolay cevaplardan uzaklaştırır. Ama karşılığında çok daha dikkatli, çok daha sorumlu ve çok daha derin bir okuma bilinci kazandırır.
Çünkü bazen bir metnin en önemli yeri, en güçlü cümlesi değildir. Bazen en önemli yer, metnin kendi kesinliğini taşıyamadığı küçük çatlakta gizlidir.
Son düzenleme:
