Hûd Suresi 59. Ayette “İşte Âd Kavmi! Rablerinin Ayetlerini İnkâr Ettiler, O’nun Peygamberlerine Karşı Geldiler ve Her İnatçı Zorbanın Emrine Uydular” İfadesi Ne Anlama Gelir 
⠀
Hûd Suresi 59. Ayet Ne Söylüyor
Ayetin anlamı genel olarak şöyledir:“İşte Âd kavmi! Rablerinin ayetlerini inkâr ettiler, O’nun peygamberlerine karşı geldiler ve her inatçı zorbanın emrine uydular.”
Ayetin Arapçası şöyledir:
“Ve tilke Âdun cehadû bi-âyâti rabbihim ve asav rusulehû vettebeû emra kulli cebbârin anîd.”
Bir önceki ayette Allah, Hz. Hûd’u ve onunla birlikte iman edenleri rahmetiyle kurtardığını bildirmişti. Hûd 59 ise Âd toplumunun neden bu ağır sonuca ulaştığını özetler. Kur’an onların durumunu yalnız tek bir hatayla açıklamaz; inanç, itaat ve otorite ilişkilerindeki bozulmayı birlikte gösterir.
“İşte Âd Kavmi!” İfadesi Neden Bu Kadar Vurgulu Başlıyor
Ayette:“ve tilke Âd”
yani:
“İşte Âd...”
denilir.
Bu ifade, anlatılan uzun kıssanın ardından adeta bir sonuç cümlesi gibidir. Kur’an okuyucuya:
“Az önce davranışlarını gördüğünüz toplum işte budur.”
demektedir.
Âd kavmi güçlüydü. Hz. Hûd’un çağrısını reddetti. İlâhlarından vazgeçmeyeceğini söyledi. Hûd’u, putlarının kötülükle çarptığını iddia etti. Tövbe çağrısına karşı direndi ve sonunda ilahî hükümle karşılaştı.
Hûd 59 bütün bu süreci ahlaki teşhis hâline getirir.
“Rablerinin Ayetlerini İnkâr Ettiler” Ne Anlama Gelir
Ayette:“cehadû bi-âyâti rabbihim”
denilir.
Genel anlamıyla:
“Rablerinin ayetlerini inkâr ettiler / bile bile reddettiler.”
şeklinde çevrilir.
“Âyet” kelimesi Kur’an’da bağlama göre:
vahiy,
ilahî delil,
işaret
ve Allah’ın kudretini gösteren göstergeler
anlamlarında kullanılabilir.
Hz. Hûd’un kavmi bağlamında öncelikle Allah’ın peygamberi aracılığıyla kendilerine ulaştırılan ilahî mesaj ve delillerin reddedilmesi söz konusudur.
Ancak “cehadû” kelimesinin güçlü bir reddediş anlamı taşıdığını söylerken, bugün herhangi bir insanın iç dünyası hakkında:
“Aslında gerçeği kesin biliyor ama sırf inat için inkâr ediyor.”
diye kolayca hüküm vermemek gerekir.
Âd kavmi hakkında konuşan vahiydir; bizim sıradan insanlar hakkında aynı kesin iç bilgiye sahip olmamız mümkün değildir.
Şüphe Etmek ile “Ayetleri İnkâr Etmek” Aynı Şey midir
Hayır.Bu ayrım çok önemlidir.
Bir insan:
“Bu meseleyi anlayamadım.”
diyebilir.
“Bu delil beni henüz ikna etmedi.”
diyebilir.
Bir ayetin anlamını araştırabilir.
Din hakkında soruları olabilir.
Bunların hepsini otomatik olarak:
“Allah’ın ayetlerini inkâr etmek.”
şeklinde değerlendirmek doğru değildir.
Âd kavmi Kur’an anlatısında uzun süren bir peygamberlik çağrısıyla karşı karşıyadır ve daha önce:
“Sana inanmayacağız.”
diye açık bir tutum ortaya koymuştur.
Samimi soru ≠ bilinçli reddediş.
Anlamaya çalışmak ≠ isyan.
“Peygamberlerine Karşı Geldiler” İfadesi Neden Çoğul Kullanılıyor
Ayette dikkat çekici biçimde:“asav rusulehû”
yani:
“O’nun peygamberlerine karşı geldiler.”
denilir.
Oysa Âd kavmine gönderilen peygamber olarak Hz. Hûd’dan söz edilmektedir.
Tefsirlerde bu çoğul kullanımın farklı açıklamaları vardır. En güçlü açıklamalardan biri şudur: Peygamberlerin temel tevhid mesajı birdir. Bir toplum Allah’ın gerçekten gönderdiği bir peygamberi reddederken, peygamberlik kurumunun ortak mesajına da karşı gelmiş olur.
Başka bir ifadeyle Hz. Hûd’un çağrısını reddetmeleri yalnız bir insanla kişisel anlaşmazlık değildir; Allah’ın gönderdiği peygamberlik çizgisinin temsil ettiği hakikate karşı çıkıştır.
Bir Peygamberi Reddetmek Neden Diğer Peygamberlerle İlişkilendiriliyor
Çünkü Kur’an peygamberleri birbirini yalanlayan rakip din kurucuları olarak değil, temel tevhid çizgisinde birbirini doğrulayan elçiler olarak sunar.Hz. Nûh:
Allah’a kulluğa çağırdı.
Hz. Hûd:
Allah’a kulluğa çağırdı.
Sonraki peygamberler de kendi tarihsel şartlarında aynı temel ilkeyi sürdürecektir.
Bu nedenle peygamberlerden birini:
“Allah’ın gerçek elçisi olduğu hâlde sırf istemediğim için reddediyorum.”
tavrı, yalnız o peygamberin kişiliğine değil, onun taşıdığı ilahî elçilik ilkesine karşı çıkış anlamı kazanır.
Ancak burada sıradan din adamlarıyla peygamberleri birbirine karıştırmamak gerekir.
Bir âlime itiraz etmek:
peygamberlere isyan
değildir.
Bir dinî otoritenin yorumuna katılmamak:
Allah’a başkaldırmak
değildir.
Peygamber ≠ âlim.
Vahiy ≠ insan yorumu.
“Her İnatçı Zorbanın Emrine Uydular” Ne Anlama Gelir
Ayetin son kısmında:“vettebeû emra kulli cebbârin anîd”
denilir.
Genel anlamıyla:
“Her inatçı zorbanın emrine uydular.”
“Cebbâr” kelimesi bağlama göre zorbalık yapan, baskıcı, kendisini başkalarının üzerinde büyüten ve gücünü tahakküm için kullanan kimse anlamına gelebilir.
“Anîd” ise gerçeğe karşı inatla direnen, karşı koyan, diklenen kimse anlam alanına sahiptir.
Dolayısıyla ayet, Âd toplumunda yalnız halkın bireysel tercihini değil, zorba ve hakikate kapalı liderlerin etkisini de gündeme getirir.
Her Güçlü Yönetici “Cebbâr” mıdır
Hayır.Güçlü olmak ile zorba olmak aynı değildir.
Bir yönetici:
kararlı,
otorite sahibi,
güçlü bir devlet yöneticisi
veya etkili bir lider
olabilir ve yine de adaleti gözetebilir.
“Cebbâr” kavramının burada olumsuzluğu, gücün varlığından değil gücün baskı ve haksızlıkla kullanılmasından gelir.
Bu nedenle hoşlanmadığımız her siyasi kişiye:
“Kur’an’daki cebbâr budur.”
demek doğru değildir.
Kur’anî kavramları günlük siyasi hakaret etiketlerine dönüştürmemeliyiz.
Güç ≠ zorbalık.
Zorbalık, gücün ahlaksız kullanımıdır.
Bir Liderin Emrine Uymak Başlı Başına Yanlış mıdır
Hayır.Toplumların yönetime, kurallara ve koordinasyona ihtiyacı vardır.
İnsan:
meşru yöneticinin hukuk içindeki talimatlarına,
iş yerindeki makul kurallara,
uzmanın kendi alanındaki tavsiyelerine
ve toplum düzenini koruyan yasalara
uyabilir.
Sorun itaatin kendisi değildir.
Sorun, itaatin:
ahlakı, hakikati ve sorumluluğu ortadan kaldıracak kadar sınırsızlaşmasıdır.
Bir otorite:
“Bunu ben emrettim, o hâlde doğru.”
dediğinde, bu tek başına ahlaki gerekçe değildir.
Emir, eylemi otomatik olarak haklı yapmaz.
“Emir Aldım” Demek İnsanın Sorumluluğunu Ortadan Kaldırır mı
Her durumda hayır.Hûd 59’un en güçlü ahlaki derslerinden biri budur.
Âd kavmi yalnız:
“Zorbalar bizi yönetti.”
diye sorumluluktan tamamen çıkarılmıyor.
Kur’an:
“Onların emrine uydular.”
diyor.
Yani takip edenlerin de bir ahlaki payı vardır.
Bir insan açıkça haksız bir iş yapıp sonra:
“Bana emir verilmişti.”
dediğinde mesele otomatik olarak kapanmaz.
Elbette tehdidin, baskının ve zorlamanın derecesi sorumluluğu etkileyebilir. İnsan ölüm tehdidi altında yaptığı şeyle özgürce yaptığı şey bakımından aynı durumda olmayabilir.
Fakat genel ilke şudur:
Otoriteye itaat, vicdanı ve sorumluluğu tamamen devretmek değildir.
İtaat ile Kör İtaat Arasındaki Fark Nedir
Sağlıklı itaat:düzeni korur,
meşru yetkiyi tanır
ve ortak hayatın işlemesine katkı sağlar.
Kör itaat ise:
“Kim emrederse emretsin, ne isterse yapsın, ben sorgulamam.”
anlayışına dönüşür.
Bu ikinci tavır son derece tehlikelidir.
Çünkü insan böylece kendi ahlaki sorumluluğunu başka birinin eline bırakabilir.
Bir lider:
“Şunu yap.”
der.
İnsan:
“Doğru mu?”
diye sormaz.
Bir dinî otorite:
“Bana itaat et.”
der.
İnsan:
“Bunun Allah’ın emri olduğuna dair delil ne?”
diye sormaz.
Hûd 59’un Âd toplumuna yönelik eleştirisi, zorba otorite ile sorgulamayan takipçi arasındaki tehlikeli ilişkiyi ortaya çıkarır.
Zorbalık Sadece Siyasette mi Olur
Hayır.Zorbalık:
ailede,
iş yerinde,
dinî yapılarda,
arkadaş çevresinde
ve çeşitli toplumsal kurumlarda
ortaya çıkabilir.
Bir baba:
“Ben babayım, ne dersem yapacaksınız.”
diyerek haksızlığı meşrulaştıramaz.
Bir patron:
“Maaşınızı ben veriyorum, her istediğimi yapacaksınız.”
diyemez.
Bir dinî lider:
“Bana karşı çıkmak Allah’a karşı çıkmaktır.”
diyerek kendisini peygamber veya ilahî otorite seviyesine çıkaramaz.
Yetki meşru olabilir.
Ama hiçbir insan yetkisi sınırsız değildir.
“Anîd” Yani İnatçı Olmak Her Zaman Kötü müdür
Hayır.Türkçede “inat” bazen olumlu anlamda:
azim,
sebat
ve vazgeçmeme
için de kullanılabilir.
Kur’an’daki “anîd” ise bağlamda hakikate karşı kibirli ve ısrarlı direnç anlamı taşır.
Bu nedenle:
doğru olanda kararlı olmak
ile:
yanlış olduğu ortaya çıktığı hâlde sırf egodan dolayı direnmek
aynı şey değildir.
Hz. Hûd kararlıdır.
Ama onun kararlılığı vahye dayanır.
Âd’ın zorba liderlerinin inadı ise hakikate karşı kapanma olarak eleştirilir.
Sebat erdem olabilir; kör inat erdem değildir.
Bir Liderin Çok Takipçisi Olması Onu Haklı Yapar mı
Hayır.Âd kavminde etkili ve güçlü kişilerin peşinden giden insanlar vardır. Fakat takipçi sayısı onların doğruluğunu kanıtlamaz.
Bugün de bir insanın:
milyonlarca takipçisi,
büyük oy oranı,
çok güçlü taraftar kitlesi
veya geniş medya etkisi
olabilir.
Bunlar onun etkisini gösterir.
Fakat doğruluğunu ayrıca değerlendirmek gerekir.
Popülerlik ≠ hakikat.
Bunun tersi de doğrudur:
Az takipçi ≠ hakikat.
Bir görüşün doğruluğu yalnız kaç kişinin alkışladığıyla belirlenmez.
İnsanlar Neden Zorba Liderleri Takip Edebilir
Bunun birçok sebebi olabilir.Korku etkili olabilir. Çıkar etkili olabilir. Grup aidiyeti, propaganda, alışkanlık, güvenlik arayışı veya güçlü görünene yönelme psikolojisi etkili olabilir.
Bazen insan:
“Herkes böyle yapıyor.”
diye düşünür.
Bazen:
“Karşı gelirsem zarar görürüm.”
der.
Bazen de güçlü kişiyi gerçekten haklı sanır.
Kur’an burada modern psikoloji teorisi sunmaz; fakat insan davranışının önemli bir gerçeğini gösterir:
Zorbalık yalnız zorbanın gücüyle değil, onu destekleyen veya sorgulamadan izleyen insanların davranışlarıyla da büyüyebilir.
Bu yüzden bireysel ahlaki sorumluluk önemlidir.
Bu Ayet Liderlere mi, Takipçilere mi Daha Çok Sorumluluk Yüklüyor
Her ikisini de sorumluluk alanına sokar.Zorba kişi:
gücünü haksız kullanmaktan sorumludur.
Onu bilinçli biçimde destekleyen kişi de:
kendi tercihinden
sorumludur.
Fakat sorumluluk herkeste aynı düzeyde olmayabilir.
Bir insan ağır tehdit altında olabilir.
Bir başkası tam özgürlük içinde çıkar için destek verebilir.
Bir başkası yanlış bilgiyle kandırılmış olabilir.
Allah bütün bu şartları bilir.
Biz hukuki ve ahlaki değerlendirmelerde delil, niyet, baskı düzeyi ve fiilin kendisini ayırmak zorundayız.
Hûd 59:
“Takipçi olmanın hiçbir sorumluluğu yoktur.”
fikrini reddeder; fakat herkesi tek ölçüyle yargılamamız gerektiğini söylemez.
Dinî Liderlere İtaat Konusunda Hûd 59 Ne Öğretir
Dinî liderlik bu ayetin ışığında özellikle dikkat gerektirir.Çünkü din adına konuşan kişi insanların yalnız günlük kararlarını değil, vicdanlarını da etkileyebilir.
Bir dinî lider:
“Ben ne dersem Allah onu ister.”
gibi davranıyorsa büyük bir problem vardır.
Âlimin sözü değerlidir.
Uzmanın bilgisi önemlidir.
Ama:
âlimin görüşü vahiy değildir.
Şeyhin sözü Kur’an değildir.
Din görevlisinin kanaati Allah’ın değişmez hükmü değildir.
Bir Müslüman saygılı olabilir ama aklını ve sorumluluğunu tamamen teslim etmemelidir.
Hûd 58 ve 59 Birlikte Nasıl Okunmalıdır
Hûd 58’de:Hz. Hûd ve onunla birlikte iman edenlerin Allah’ın rahmetiyle kurtarıldığı
bildirilmişti.
Hûd 59’da ise Âd kavminin neden bu sonuca ulaştığı özetlenir:
Rablerinin ayetlerini reddettiler, peygamberlere karşı geldiler ve inatçı zorbaların emrine uydular.
Böylece sonuç ile süreç birbirine bağlanır.
Kur’an:
“Bir toplum durup dururken yok edildi.”
demiyor.
Uzun bir reddediş, yanlış otorite ilişkisi ve ahlaki ısrar anlatıyor.
Bir sonraki ayette ise Âd kavminin dünyada da ahirette de lanetle anıldığı ve onların Rablerini inkâr etmelerinin sonucu bir kez daha vurgulanacaktır.
Sonuç: Hûd Suresi 59. Ayetin Ana Mesajı Nedir
Hûd Suresi 59. ayet, Âd kıssasının en güçlü toplumsal teşhislerinden biridir.Kur’an yalnız:
“Onlar inanmadılar.”
deyip geçmez.
Üç farklı bozulmayı birlikte gösterir:
Allah’ın ayetlerine karşı reddediş, peygamberlik mesajına karşı isyan ve zorba otoritenin peşinden gitmek.
Bu üçlü yapı son derece düşündürücüdür.
Çünkü bir toplumun ahlaki çöküşü yalnız bireylerin özel hayatındaki yanlışlardan oluşmayabilir.
Bazen düşünce sistemi bozulur.
Bazen liderlik sistemi bozulur.
Bazen insanlar liderin yanlışını gördüğü hâlde:
“Bana dokunmuyor.”
diye susar.
Bazen çıkar için destekler.
Bazen korkudan boyun eğer.
Bazen grup kimliği o kadar güçlü hâle gelir ki:
“Bizim liderimiz yanlış yapmaz.”
düşüncesi oluşur.
Hûd 59 bütün bunların karşısına kişisel sorumluluğu koyar.
Bir insan hayatı boyunca:
“Bana böyle öğretildi.”
diyebilir.
Bu açıklama bazı durumlarda onun sorumluluğunun derecesini etkileyebilir.
Ama insanın hiçbir zaman düşünme yükümlülüğü olmadığı anlamına gelmez.
Özellikle açık bir haksızlık gördüğünde:
“Herkes yapıyor.”
cümlesi her şeyi aklamaz.
Tarih boyunca çok büyük kötülüklerin sıradan insanlar tarafından şu cümlelerle desteklendiğini görebiliriz:
“Ben sadece görevimi yaptım.”
“Emir yukarıdan geldi.”
“Ben karar vermedim.”
Hûd 59’un ahlaki mesajı tam burada çok güçlüdür:
İrade ve sorumluluğunu tamamen başka bir insana devredemezsin.
Bu düşünce aile hayatında bile önemlidir.
Bir çocuk küçükken anne babasının yönlendirmesine ihtiyaç duyar.
Ama yetişkin bir insanın:
“Babam söyledi, o hâlde haksız da olsa yaparım.”
demesi doğru değildir.
Anne babaya saygı önemlidir.
Ama anne baba da Allah değildir.
İş hayatında patrona bağlılık önemlidir.
Ama patron:
“Sahte belge düzenle.”
derse çalışanın:
“Patronum emretti.”
demesi ahlaki meseleyi ortadan kaldırmaz.
Dinî alanda da aynı ilke geçerlidir.
Bir hoca:
“Şu insana iftira et.”
dese bunun dinî meşruiyeti oluşmaz.
Bir lider:
“Beni eleştiren herkes Allah’ın düşmanıdır.”
dese bu sözü vahye çeviremez.
İnsan otoritesi sınırlandırılmadığında, kulluk kolayca insana itaate dönüşebilir.
Hûd 59’un tevhid açısından çok önemli bir boyutu budur.
Tevhid yalnız:
“Allah birdir.”
demek değildir.
Aynı zamanda insanı:
“Hiçbir yaratılmışa Allah’ın hakkını verme.”
diye eğitir.
Bir lider çok sevilebilir.
Bir âlime büyük saygı duyulabilir.
Bir anne babaya derin bağlılık hissedilebilir.
Ama hiçbiri:
mutlak itaat sahibi
değildir.
Çünkü mutlaklık Allah’a aittir.
Bu nedenle tevhid, aynı zamanda insanın insan karşısındaki ahlaki özgürlüğünü de koruyabilir.
Ayetin:
“Rablerinin ayetlerini inkâr ettiler.”
ifadesi ise başka bir tehlikeyi gösterir:
İnsan bazen yalnız yanlış yapmaz; yanlışını korumak için hakikate karşı da kapanabilir.
Bir davranıştan ekonomik çıkar sağlıyorsa onun yanlışlığını kabul etmek zorlaşabilir.
Bir lideri yıllarca savunmuşsa onun hatasını görmek kişisel yenilgi gibi gelebilir.
Bir görüşü kimliğinin parçası yapmışsa yeni delili kabul etmek:
“Ben kimim?”
sorusunu bile sarsabilir.
Bu yüzden insan bazen delilden değil aidiyetini koruma ihtiyacından hareket eder.
Hûd 59 bize bu noktada şu soruyu sordurur:
“Hakikati mi savunuyorum, yoksa kendi grubumu mu?”
Bu soru dinî insanlar için de geçerlidir.
Bir Müslüman kendi mezhebini, cemaatini veya hocasını sevebilir.
Ama bunlardan biri açıkça yanlış yaptığında:
“Bizimkiler yapıyorsa doğrudur.”
diyemez.
Aynı şekilde farklı bir gruptan gelen doğruyu:
“Onlardan geldiği için yanlıştır.”
diye reddetmek de doğru olmaz.
Hakikat:
kim söylediğine bakılarak değil, ne söylendiği ve delili üzerinden değerlendirilmelidir.
Hûd 59’un “peygamberlere isyan” ifadesi de günümüzde özellikle dikkatli kullanılmalıdır.
Bazen dinî otorite sahibi bir insan:
“Bana karşı gelmek peygambere karşı gelmektir.”
diyebilir.
Bu çok tehlikeli bir özdeşleştirmedir.
Peygamber vahiy alır.
Âlim vahyi yorumlar.
Bu ikisi aynı değildir.
Bir insan:
Kur’an’a inanabilir,
Hz. Muhammed’e inanabilir,
ama belirli bir hocanın yorumunu yanlış bulabilir.
Bu onu otomatik olarak peygambere isyan eden biri yapmaz.
Dinî sağlığın önemli göstergelerinden biri, vahiy ile yorum arasındaki mesafeyi koruyabilmektir.
Bu ayrım kaybolduğunda insan liderler kutsallaşabilir.
Kutsallaşan lider eleştirilemez.
Eleştirilemeyen lider denetlenemez.
Denetlenmeyen güç ise zamanla cebbârlığa, yani zorbalığa dönüşebilir.
İşte ayetin:
“Her inatçı zorbanın emrine uydular.”
sözü burada çok güçlü bir toplumsal uyarı hâline gelir.
Zorbalığın büyümesi için yalnız zorbanın varlığı yetmez.
Onu sürekli alkışlayanlar,
haksızlığını normalleştirenler,
menfaat için sessiz kalanlar
ve her emrini ahlaki sorgulamadan uygulayanlar
da o düzenin devamına katkı sağlayabilir.
Fakat burada yine adil olmak gerekir.
Bir insan baskı altında sessiz kalmış olabilir.
Canından korkmuş olabilir.
Ailesini korumaya çalışmış olabilir.
Her sessizlik aynı değildir.
Bu nedenle kolayca:
“Niye karşı çıkmadın, demek suçlusun.”
demek de her zaman doğru değildir.
Allah insanların:
imkânını,
niyetini,
zorlanma düzeyini
ve gerçek şartlarını
bilir.
Biz de insanları değerlendirirken bu ayrımları mümkün olduğunca dikkate almalıyız.
Hûd 59 bu yüzden kaba bir:
“Herkes aynı derecede suçludur.”
ayeti değildir.
Daha derin bir şey söyler:
İnsan, otorite karşısında kendi ahlaki sorumluluğunu tamamen kaybetmez.
Bu ilke modern hukukta, etik düşüncede ve insan hakları tartışmalarında da büyük öneme sahiptir.
Bir kurum içinde çalışan insan:
“Sistem böyle.”
diyerek her şeyi meşrulaştıramaz.
Bazen sisteme itiraz etmek gerekir.
Bazen işi bırakmak gerekebilir.
Bazen durumu yetkili mercilere bildirmek gerekir.
Bazen güvenlik nedeniyle doğrudan karşı çıkmak mümkün olmayabilir; o zaman daha güvenli yollar aranabilir.
Ahlaki cesaret her zaman yüksek sesle bağırmak değildir.
Bazen zarar vermeyi reddetmek bile büyük bir cesarettir.
Hûd 59 ayrıca liderlik anlayışımızı da sorgular.
İyi lider:
kendisine itaat eden insan sayısını artırmaya değil, doğru olanı güçlendirmeye çalışmalıdır.
Kendisine yapılan her eleştiriyi ihanet saymaz.
Kendisini hukukun ve ahlakın üstünde görmez.
Hata yaptığında düzeltebilir.
Danışabilir.
Yetkisini kişisel büyüklük gösterisine dönüştürmez.
“Cebbâr anîd” ise bunun tersine yakın bir kişiliktir:
gücünü mutlaklaştırır,
hakikate karşı inat eder
ve insanların kendisine boyun eğmesini ister.
Bu yüzden Hûd 59 yalnız takipçilere değil, liderlere de ayna tutar.
İnsan kendisine şu soruyu sorabilir:
Bir yetkim varsa bunu nasıl kullanıyorum?
Çocuğum üzerinde.
Çalışanım üzerinde.
Öğrencim üzerinde.
Topluluğum üzerinde.
İnsanları büyütüyor muyum?
Yoksa onları kendi egoma mı bağlıyorum?
Yetki insanın karakterini görünür hâle getirebilir.
Ayetin başka bir güçlü mesajı, toplumsal düzenin ahlaki sorumluluğunu bireysel sorumluluktan ayırmamamız gerektiğidir.
Bazen bütün kötülüğü tek bir lidere yükleriz:
“Her şeyi o yaptı.”
Bazen de tam tersine:
“Halk istedi, liderin suçu yok.”
deriz.
Gerçek hayat çoğu zaman daha karmaşıktır.
Liderin sorumluluğu vardır.
Kurumu yönetenlerin sorumluluğu vardır.
Emri uygulayanların sorumluluğu olabilir.
Sistemi alkışlayanların sorumluluğu olabilir.
Ama bunların dereceleri aynı olmak zorunda değildir.
Hûd 59’un dili bize zorba ile takipçi arasındaki ilişkiyi birlikte düşünmeyi öğretir.
Bu nedenle ayeti yalnız geçmişte yaşamış Âd kavmine bırakmak kolaydır.
Daha zor ve daha değerli olan:
“Ben kimi, neden takip ediyorum?”
diye kendimize sormaktır.
Birini:
haklı olduğu için mi,
işime geldiği için mi,
herkes sevdiği için mi,
korktuğum için mi,
yoksa kimliğimi ona bağladığım için mi
takip ediyorum?
Ve o kişi açıkça yanlış yaptığında:
“Burada dur.”
diyebiliyor muyum?
İşte Hûd 59’un çağdaş insana yönelttiği en derin sorulardan biri budur.
Ayet aynı zamanda kişisel sorumluluk ile ilahî adalet arasındaki ilişkiyi de gösterir.
Âd kavmi güçlü liderlerinin peşinden gitmiş olabilir. Ama Allah’ın hükmünde yalnız liderlerin varlığı onların bütün tercihlerini yok saymaz.
Bunun tersine liderlerin etkisi de görmezden gelinmez.
Kur’an toplumu:
yalnız atomlaşmış bireyler
olarak görmez.
İnsanlar birbirini etkiler.
Liderler toplumları etkiler.
Toplumlar liderleri destekleyebilir.
Bu karşılıklı ilişki içinde herkes kendi payı kadar sorumluluk taşır.
İşte bu yüzden adalet yalnız:
“Kim emretti?”
sorusunu değil,
“Kim yaptı, neden yaptı, ne kadar özgürdü, ne biliyordu ve ne sonuç doğurdu?”
sorularını da gerektirir.
Ve belki Hûd Suresi 59. ayetin bugün bize yönelttiği en güçlü soru şudur:
Bir lideri, hocayı, grubu veya kurumu severken kendi ahlaki sorumluluğumuzu ona teslim ediyor muyuz? “Bana böyle emredildi” diyerek yanlışın sorumluluğundan kaçmaya mı çalışıyoruz? Yoksa otoriteye saygı gösterirken hiçbir insanı mutlaklaştırmadan, delile ve adalete bağlı kalıp gerektiğinde “Bu yanlış” diyebilecek kadar özgür bir vicdan taşıyor muyuz?
