En‘âm Suresi 116. Ayette “Yeryüzündekilerin Çoğuna Uyarsan Seni Allah’ın Yolundan Saptırırlar. Onlar Ancak Zanna Uyarlar ve Sadece Tahminde Bulunurlar” İfadesi Ne Anlama Gelir 
En‘âm Suresi 116. ayet, bir önceki ayette Allah’ın sözünün:
doğruluk ve adalet bakımından tamamlandığını
bildirdikten sonra çok önemli bir uyarı getirir:
Kalabalık her zaman doğruyu temsil etmez.
İnsan çoğu zaman sayıya bakar.
Çok kişi inanıyorsa doğru sanabilir.
Çok kişi yapıyorsa normal kabul edebilir.
Çok kişi söylüyorsa gerçek zannedebilir.
Ayet ise bu psikolojik eğilimi sarsar ve insanı:
çoğunluk yerine hakikate
bakmaya çağırır.
“Yeryüzündekilerin Çoğuna Uyarsan” Ne Demektir
Bu ifade, sayısal çoğunluğun otomatik olarak doğru olmadığını gösterir.Burada her çoğunluk kötü veya yanlış ilan edilmez.
Asıl mesaj şudur:
Bir görüşü yalnız çok kişi savunuyor diye doğru kabul etme.
Hakikat sayıyla ölçülmez.
Bu Ayet Demokrasi veya Çoğunluk Kararını mı Reddediyor
Ayetin bağlamı siyasi yönetim sistemlerinden çok inanç ve hakikat ölçüsü ile ilgilidir.Toplumlar pratik kararları çoğunlukla alabilir.
Ama çoğunluk oylaması:
matematiksel gerçeği,
ahlaki hakikati,
vahyin doğruluğunu
otomatik olarak belirlemez.
Yani siyasi çoğunluk ile epistemik hakikat aynı şey değildir.
Çoğunluk Neden Yanlış Yapabilir
Çünkü insanlar birbirlerinden etkilenir.Bir fikir yayılır.
İnsanlar tekrar eder.
Sonra bu fikir tanıdık hâle gelir.
Tanıdık olan da doğru sanılabilir.
Bu yüzden yaygınlık bazen hakikatin değil, tekrarın sonucu olabilir.
İnsan Neden Kalabalığa Uymaya Eğilimlidir
Çünkü kalabalık güven verir.İnsan:
dışlanmak istemez,
yalnız kalmak istemez,
yanlış yapma riskini başkalarıyla paylaşmak ister.
Bu nedenle:
“Herkes böyle yapıyor.”
cümlesi çok güçlü bir psikolojik savunmaya dönüşebilir.
“Herkes Yapıyor” Bir Davranışı Doğru Yapar mı
Hayır.Bir davranış:
çok yaygın,
çok eski,
çok popüler
olabilir.
Ama yine de yanlış olabilir.
Tarih boyunca çok geniş toplulukların normal kabul ettiği ama sonradan ağır biçimde sorgulanan pek çok uygulama olmuştur.
Yaygınlık, ahlaki doğruluğun garantisi değildir.
“Seni Allah’ın Yolundan Saptırırlar” Ne Anlama Gelir
Eğer insan ölçüsünü vahiy ve sağlam delil yerine kalabalığın tercihine bağlarsa yönünü kaybedebilir.Çünkü kalabalığın değerleri değişir.
Bugün alkışlanan bir şey yarın reddedilebilir.
Ayet, insanın nihai yönünü değişken toplumsal kanaate teslim etmemesini ister.
Bu Ayet İnsanlardan Uzak Durmayı mı Öğretiyor
Hayır.İnsan toplumsal bir varlıktır.
İnsanlarla:
yaşar,
öğrenir,
işbirliği yapar.
Mesele insanlardan kopmak değil, düşünme yeteneğini kalabalığa teslim etmemektir.
Toplumun içinde yaşa ama aklını kiraya verme.
“Onlar Ancak Zanna Uyarlar” Ne Demektir
“Zan”, burada sağlam bilgi ve delile dayanmayan kanaat anlamındadır.İnsan:
duymuştur,
öyle sanmıştır,
birinden işitmiştir,
varsaymıştır.
Ama kesin bilgiye sahip değildir.
Ayet, hakikatin yalnız tahminle kurulamayacağını söyler.
Her Zan Kötü müdür
Hayır.İnsan günlük hayatta birçok olasılık üzerinden hareket eder.
Fakat güçlü iddialar ve özellikle:
din,
ahlak,
insanlar hakkında hüküm
konusunda delilsiz zan tehlikelidir.
Sorun, tahmini kesin hakikat gibi sunmaktır.
“Sadece Tahminde Bulunurlar” İfadesi Ne Anlama Gelir
Bu, kişinin bilmediği konuda biliyormuş gibi davranmasını eleştirir.Bir insan:
kanıt olmadan konuşur,
sonra kendi tahminini gerçek sanır,
ardından başkalarını da buna inandırır.
Böylece tahmin, toplumsal “gerçek” görüntüsüne bürünebilir.
Zan ile Bilgi Arasındaki Fark Nedir
Bilgi:delile,
gözleme,
güvenilir kaynağa,
sağlam gerekçeye
dayanır.
Zan ise yeterli temeli olmayan kanaattir.
Bu yüzden insanın:
“Biliyorum.”
demeden önce gerçekten bilip bilmediğini sorgulaması gerekir.
Bu Ayet Dedikodu ve Söylenti Kültürüne Ne Söyler
Çok güçlü bir uyarı verir.Bir haber duyarsın.
Doğrulamadan paylaşırsın.
Başka biri tekrar eder.
Sonra yüzlerce kişi aynı şeyi söyler.
Bir süre sonra:
“Herkes söylüyor.”
denir.
Ama başlangıçta hiç kimsenin sağlam bilgisi olmayabilir.
Çoğunluk, bir yanlışı sadece çoğaltmış olabilir.
Sosyal Medyada Bu Ayet Nasıl Okunabilir
Bugün:beğeni sayısı,
izlenme sayısı,
takipçi sayısı,
trend listesi
insan üzerinde çok güçlü etki oluşturuyor.
Ama milyonlarca kişinin bir şeyi paylaşması, onun doğru olduğunu kanıtlamaz.
Viral olmak ile doğru olmak aynı şey değildir.
Bu, En‘âm 116’nın çağımızdaki en açık karşılıklarından biridir.
Popüler Bir Kişi Söylüyorsa Daha mı Doğrudur
Hayır.Şöhret başka şeydir.
Uzmanlık başka.
Delil başka.
Bir kişi milyonlarca takipçiye sahip olabilir ama konuştuğu konuda yeterli bilgiye sahip olmayabilir.
Bu yüzden:
“Kim söyledi?”
sorusunun yanında:
“Delili ne?”
sorusunu da sormak gerekir.
Çoğunluğa Karşı Olmak Otomatik Olarak Doğru Olmak mıdır
Kesinlikle hayır.Bu da ayetin yanlış kullanımına dönüşebilir.
“Çoğunluk yanılabilir” demek:
“Azınlık her zaman doğrudur.”
anlamına gelmez.
Hakikatin ölçüsü ne çoğunluk ne azınlıktır.
Delil ve doğru ölçüdür.
Muhalif Olmak ile Eleştirel Düşünmek Aynı Şey midir
Hayır.Eleştirel düşünce:
çoğunluğu da,
azınlığı da,
kendi fikrini de
sorgular.
Sırf herkes bir şeyi söylüyor diye tersini söylemek de düşüncesiz bir refleks olabilir.
Asıl hedef bağımsız ve dürüst değerlendirmedir.
En‘âm 115 ve 116 Birlikte Nasıl Okunmalıdır
- ayette:
anlatılmıştı.
- ayette ise:
uyarısı gelir.
Yani:
Ölçü hakikat olsun, sayı değil.
Bu iki ayet birlikte güçlü bir epistemik ilke ortaya koyar.
Bu Ayetin Günümüz İnsanına En Büyük Mesajı Nedir
Belki de şu:Bir şeyi kaç kişinin söylediğine bakmadan önce neden doğru olduğunu sor.
Çünkü kalabalık yanılabilir.
Uzman yanılabilir.
Sen de yanılabilirsin.
Bu yüzden insanın sürekli:
kaynak,
delil,
bağlam
araması gerekir.
En‘âm Suresi 116. Ayet Bize Bugün Ne Söylüyor
En‘âm Suresi 116. ayet, belki de tarihin hiçbir döneminde bugünkü kadar kolay anlaşılmamış olabilir.Çünkü artık insan kalabalığın sesini cebinde taşıyor.
Telefonunu açıyor.
Milyonlarca görüş.
Binlerce video.
Yüzlerce yorum.
Bir konu birkaç saat içinde trend oluyor.
Sonra insan şöyle düşünüyor:
“Bu kadar kişi söylüyorsa doğru olmalı.”
Ayet tam burada durur ve:
Hayır.
der.
Çünkü milyon kişi aynı yanlışı tekrar edebilir.
Bir yanlış çok paylaşılabilir.
Bir söylenti viral olabilir.
Bir yalan profesyonelce üretilebilir.
Bir tahmin defalarca tekrar edilerek gerçek görüntüsü kazanabilir.
Bu nedenle ayetin ikinci kısmı çok önemlidir:
“Onlar ancak zanna uyarlar.”
Yani mesele sadece çoğunluk değildir.
Çoğunluğun neye dayandığıdır.
Bilgi mi?
Yoksa varsayım mı?
Delil mi?
Yoksa söylenti mi?
İnsan bazen üç kişinin aynı şeyi söylemesini bile bağımsız üç kanıt sanabilir.
Oysa üçü de aynı yanlış kaynaktan öğrenmiş olabilir.
Bu yüzden bilgi çağında gerçek beceri sadece bilgiye ulaşmak değildir.
Bilginin kaynağını ayırt edebilmektir.
Ayet aynı zamanda başka bir aşırılıktan da korur.
Sırf çoğunluk yanlış olabilir diye her popüler görüşü reddetmek de doğru değildir.
Çünkü bazen çoğunluk doğru olabilir.
Bazen azınlık yanlış olabilir.
Hakikat ne çoğunluğa ne azınlığa aittir.
Hakikat, hakikat olduğu için değerlidir.
İnsanın görevi ise kendisini şu soruya alıştırmaktır:
“Ben buna neden inanıyorum?”
Herkes öyle söylediği için mi?
Ailem öyle öğrettiği için mi?
Sevdiğim kişi söylediği için mi?
Benim çıkarıma uyduğu için mi?
Yoksa gerçekten sağlam bir gerekçem olduğu için mi?
Belki En‘âm 116’nın bugün için en güçlü cümlesi şudur:
Kalabalığın içinde olmak sana güven verebilir ama haklı olduğunu garanti etmez; hakikat bazen çoğunluğun gürültüsünden uzaklaşıp “Bunun delili nedir?” diye sorabilecek kadar bağımsız bir vicdan ve akıl ister.
