Emmanuel Levinas Kimdir 
Etik, Öteki, Yüz, Sorumluluk Ve Modern Düşüncedeki Yeri
Emmanuel Levinas, 20. yüzyıl felsefesinin en derin, en sarsıcı ve en ahlaki düşünürlerinden biridir. Onu felsefe tarihinde özel kılan şey, insanı anlamak için merkeze varlığı, bilinci, aklı, benliği ya da özgürlüğü değil; Öteki'ne karşı sorumluluğu yerleştirmesidir.
Levinas'a göre felsefenin en temel sorusu yalnızca “Ben kimim
”, “Varlık nedir” ya da “Dünya nasıl bilinir” değildir. Daha derin soru şudur:Başkasının yüzü bana ne söyler
Bu soru Levinas'ın bütün düşüncesinin kalbidir. Çünkü onun için insan, yalnızca kendini kuran, dünyayı bilen, nesneleri kavrayan bir bilinç değildir. İnsan, karşısındaki Öteki'nin kırılganlığı, çağrısı, yüzü, yaralanabilirliği ve suskun emri karşısında sorumluluk duyan etik bir varlıktır.
Levinas'ın felsefesi, modern dünyanın ben merkezli, güç merkezli, çıkar merkezli ve varlık merkezli düşünme biçimlerine karşı çok güçlü bir hatırlatma yapar:
İnsanı insan yapan şey, yalnızca düşünmesi değil; başkasına karşı sorumluluk duyabilmesidir.
Emmanuel Levinas Kimdir
Emmanuel Levinas, 1906 yılında Litvanya'nın Kaunas kentinde Yahudi bir ailede doğmuş, daha sonra Fransa'da yaşamış ve eserlerini büyük ölçüde Fransızca yazmış önemli bir filozoftur. Özellikle etik felsefesi, fenomenoloji, varoluş düşüncesi, Yahudi düşüncesi, Öteki kavramı, yüz felsefesi ve sorumluluk anlayışı ile tanınır.
Levinas, felsefede çok büyük bir yön değişimi teklif eder. Ona göre Batı felsefesi uzun süre ben, bilinç, varlık, akıl, özne ve kavrama etrafında dönmüştür. Levinas ise felsefenin merkezine başkasını, yani Öteki'ni yerleştirir.
Onun düşüncesinde insan, yalnızca kendi varlığını sürdüren bir canlı değildir. İnsan, başkasının acısına, kırılganlığına ve varoluşuna cevap vermek zorunda olan etik bir varlıktır.Bu yüzden Levinas'ın felsefesi, yalnızca akademik bir sistem değil; insanın insana nasıl bakması gerektiğine dair derin bir vicdan çağrısıdır.
Levinas'ın Hayatı Nasıl Şekillendi
Levinas'ın hayatı, 20. yüzyılın büyük kırılmalarıyla iç içedir. Yahudi bir ailede doğmuş olması, Avrupa'da yükselen antisemitizmi, savaşları ve insanlık trajedilerini derinden deneyimlemesi onun düşüncesini belirleyen önemli arka planlardan biridir.
Fransa'da eğitim görmüş, özellikle Husserl ve Heidegger üzerinden fenomenolojiyle tanışmıştır. Fakat zamanla Heidegger'in varlık merkezli felsefesinden uzaklaşarak, felsefenin merkezine etik sorumluluğu koymuştur.
Levinas'ın düşüncesinde 20. yüzyılın felaketleri sessizce hissedilir. Savaş, şiddet, soykırım, sürgün, ötekileştirme ve insanın insana uyguladığı yıkım, onun felsefesini soyut bir teoriden çok daha derin bir insanlık meselesine dönüştürür.Levinas için asıl sorun şudur:
İnsan, başka bir insanı nasıl olur da yalnızca nesne, düşman, yabancı, sayı, kategori veya tehdit olarak görebilir
Bu soru, onun etik felsefesinin ruhunu oluşturur.
Levinas Hangi Felsefi Geleneklerle İlişkilidir
Levinas, birçok düşünsel gelenekle ilişkilidir; fakat hiçbirine tamamen indirgenemez. Onun düşüncesi özellikle fenomenoloji, varoluşçuluk, Yahudi düşüncesi, etik felsefesi ve modern kıta felsefesi içinde değerlendirilir.
| Alan | Levinas'ın Katkısı |
|---|---|
| Fenomenoloji | Bilincin deneyimini etik ilişkiye doğru genişletti |
| Etik Felsefesi | Etiği felsefenin ilk alanı olarak düşündü |
| Öteki Felsefesi | Başkasını benliğe indirgenemeyen aşkın bir varlık olarak ele aldı |
| Yüz Kavramı | İnsan yüzünü etik çağrının merkezi yaptı |
| Sorumluluk | Sorumluluğu özgür seçimden önce gelen bir zorunluluk olarak düşündü |
| Yahudi Düşüncesi | Talmudik yorumlarla etik duyarlılığı derinleştirdi |
Levinas'ın en büyük farkı, insanı bilginin nesnesi değil; etik çağrının muhatabı olarak düşünmesidir.Ona göre felsefe, yalnızca dünyayı anlamak için değil; başkasına zarar vermemeyi, başkasının çağrısını duymayı ve başkasının varlığı karşısında sorumluluk üstlenmeyi düşünmek için de vardır.
Levinas'a Göre Etik Neden İlk Felsefedir
Levinas'ın en meşhur düşüncelerinden biri şudur: Etik, ilk felsefedir.
Bu ifade çok önemlidir. Geleneksel felsefede çoğu zaman ilk soru varlık veya bilgi sorusudur. Yani önce “Ne vardır
”, “Varlık nedir”, “Nasıl biliriz” gibi sorular sorulur. Levinas ise bu sıralamayı değiştirir.Ona göre insan daha dünyayı teorik olarak kavramadan önce, başkasıyla karşılaşır. Bu karşılaşma yalnızca bilgi ilişkisi değildir. Başkasının yüzü, bana bir sorumluluk yükler.
Levinas için en temel felsefi an şudur:Ben, Öteki'nin yüzü karşısında sorumlu hale gelirim.
Bu yüzden etik, sonradan eklenen bir ahlak kuralı değildir. Etik, insan oluşun en başındaki ilişkidir. İnsan önce hesap yapan, bilen, sınıflandıran bir özne değildir; önce başkasının çağrısına maruz kalan bir varlıktır.
Levinas'ın etik anlayışı bu nedenle çok köklüdür: İnsanlık, bilgiden önce sorumlulukta başlar.
Öteki Kavramı Levinas'ta Ne Anlama Gelir
Levinas'ın düşüncesinde Öteki, yalnızca benden farklı olan kişi değildir. Öteki, benim kavrayışımla, bilgimle, kategorilerimle ve kontrolümle tamamen tüketemeyeceğim insandır.
Ben başka birini tanımlayabilirim.
Onun adını, mesleğini, milletini, yaşını, görünüşünü ve davranışlarını söyleyebilirim.
Fakat Levinas'a göre bütün bunlar, Öteki'nin hakikatini tüketmez.
Çünkü Öteki, benim bilgi alanıma indirgenemeyen bir derinliğe sahiptir.
Öteki, benim dünyamın nesnesi değildir; kendi sonsuzluğu, kırılganlığı ve çağrısıyla karşıma çıkan başka bir varoluştur.Levinas burada çok önemli bir uyarı yapar: İnsan başkasını tamamen tanıdığını sandığında, onu kendi kavramlarının içine hapsetme tehlikesi doğar. Oysa Öteki, benim kurduğum etiketlerden her zaman daha fazlasıdır.
Bu nedenle Öteki'ne saygı, onu yalnızca anlamak değil; onun benden taşan yönünü kabul etmektir.
Yüz Kavramı Neden Levinas'ın Merkezindedir
Levinas'ın en etkileyici kavramlarından biri yüzdür. Fakat burada yüz, yalnızca göz, burun, ağız ve fiziksel görünüş anlamına gelmez. Yüz, Öteki'nin bana doğrudan etik biçimde görünmesidir.
Bir insanın yüzü, bana sessizce şunu söyler:
Beni öldürme.
Beni yok sayma.
Beni nesneye indirgeme.
Bana zarar verme.
Ben de senin gibi kırılgan bir varlığım.
Levinas için yüz, etik çağrının en çıplak biçimidir.Bir yüzle karşılaşmak, yalnızca bir görüntü görmek değildir. O yüz, beni sorumluluğa çağırır. Bana, karşımdaki insanın yalnızca benim çıkarlarıma, korkularıma, arzularıma veya planlarıma göre kullanılacak bir şey olmadığını hatırlatır.
Bu yüzden Levinas'ın yüz felsefesi çok güçlüdür: İnsan yüzü, şiddete karşı ilk etik engeldir.
Yüz Bana Ne Söyler
Levinas'a göre yüz, konuşmadan konuşur. Yüzün etik dili kelimelerden önce gelir. Yüz, bana başkasının savunmasızlığını ve bana yönelen çağrısını gösterir.
Yüz bazen yorgundur.
Bazen korkmuştur.
Bazen suskundur.
Bazen yaralıdır.
Bazen açtır.
Bazen yardım bekler.
Bazen yalnızca varlığıyla bana “buradayım” der.
Yüz, başkasının bana görünür olan ama asla tamamen sahip olamayacağım açıklığıdır.Levinas'a göre yüzün en derin çağrısı şudur:
Benden sorumlusun.
Bu sorumluluk, benim keyfime bağlı değildir. Önce düşünüp sonra karar verdiğim bir sözleşme değildir. Yüz beni anında yakalar. Ben daha cevap vermeden, onun çağrısıyla muhatap olurum.
Bu nedenle Levinas felsefesinde yüz, yalnızca görünüş değil; etik emirdir.
Levinas'a Göre Sorumluluk Nedir
Levinas'ta sorumluluk, modern bireycilikteki gibi yalnızca benim seçtiğim, kabul ettiğim veya sözleşmeyle üstlendiğim bir görev değildir. Sorumluluk, Öteki'nin yüzü karşısında bana yüklenen daha eski, daha derin ve daha kaçınılmaz bir çağrıdır.
Ben başkasına karşı sorumluyum; çünkü o bana görünmüştür.
Onun acısı beni ilgilendirir.
Onun kırılganlığı beni çağırır.
Onun yüzü bana etik bir sınır koyar.
Bu sorumluluk bazen ağırdır. Çünkü Levinas'a göre ben, Öteki karşısında her zaman kendimi önceleyemem.Modern dünya çoğu zaman şöyle der:
Önce ben.
Önce çıkarım.
Önce güvenliğim.
Önce özgürlüğüm.
Önce rahatım.
Levinas ise bu ben merkezli düzeni sarsar. Ona göre insan, Öteki'nin çağrısı karşısında kendi benliğinin rahat sınırlarından çıkmak zorundadır.
Sorumluluk, insanın kendi merkezinden çıkarak başkasının yarasına cevap verebilmesidir.
Sorumluluk Özgürlükten Önce Mi Gelir
Levinas'ın en radikal fikirlerinden biri, sorumluluğun özgürlükten önce geldiği düşüncesidir. Modern felsefede insan çoğu zaman önce özgür bir özne olarak düşünülür. Sonra bu özgür özne bazı ahlaki kararlar alır.
Levinas ise tersini söyler. Ona göre ben, daha özgürce karar vermeden önce bile Öteki'nin çağrısına maruz kalırım. Başkasının yüzü beni sorumlu kılar. Bu sorumluluk, benim özgür seçimimden daha eskidir.
Yani etik, “ben istersem” başlayan bir şey değildir. Öteki bana göründüğü anda başlamıştır.Bu düşünce çok sarsıcıdır. Çünkü insanın kendini mutlak merkez saymasını engeller. Ben, dünyada yalnızca kendi projelerimi gerçekleştiren özgür bir varlık değilim. Başkasının varlığı, benim özgürlüğüme sınır ve anlam verir.
Levinas'a göre gerçek özgürlük, sorumluluktan kaçmak değil; sorumluluk içinde insanlaşmaktır.
Levinas Ben Merkezli Felsefeyi Neden Eleştirir
Levinas, Batı felsefesinin büyük bir bölümünde ben merkezli bir eğilim olduğunu düşünür. Ona göre felsefe çoğu zaman dünyayı öznenin kavrayışına, bilincine ve sistemine göre düzenlemiştir.
Ben dünyayı bilirim.
Ben nesneleri kavrarım.
Ben anlam veririm.
Ben sınıflandırırım.
Ben merkezde dururum.
Fakat Levinas'a göre bu yaklaşım, Öteki'ni kolayca benim bilgi düzenimin içine indirger. Başkası, benim kavradığım bir nesneye dönüşebilir. Böylece onun benden taşan etik derinliği kaybolur.
Bu, felsefi olduğu kadar ahlaki bir tehlikedir.Çünkü insan başkasını tamamen kavradığını düşündüğünde, onu kontrol edebileceğini de düşünebilir. Etiketler, kimlikler, kategoriler, ırklar, sınıflar, dinler ve politik ayrımlar bu indirgeme mekanizmasının parçaları haline gelebilir.
Levinas'ın eleştirisi burada çok nettir: Başkasını bilmek, başkasını tüketmek değildir.
Öteki, benim kavramlarımdan her zaman daha fazlasıdır.
Totalite Ve Sonsuzluk Ne Anlama Gelir
Levinas'ın en önemli eserlerinden biri Totalite Ve Sonsuzluktur. Bu başlık bile onun felsefesini anlamak için güçlü bir anahtar verir.
Totalite, her şeyi bir bütün, sistem, düzen ve kavrayış içine alma eğilimidir. İnsan, dünyayı anlamak için sınıflandırır, sistem kurar, düzenler. Fakat bu sistem bazen başkasının farklılığını yok edebilir.
Sonsuzluk ise Öteki'nin benim sistemime sığmayan, kavrayışımdan taşan, bütünüyle sahiplenemeyeceğim derinliğidir.
| Kavram | Anlamı |
|---|---|
| Totalite | Her şeyi aynı sistemin içine kapatma eğilimi |
| Sonsuzluk | Öteki'nin benim kavrayışımdan taşan aşkınlığı |
| Totalite | Kontrol, sınıflandırma ve bütünleştirme |
| Sonsuzluk | Açıklık, sorumluluk ve etik karşılaşma |
Levinas'a göre Öteki, totalitenin içine tamamen alınamaz. Çünkü Öteki sonsuzluk taşır.Bu, başkasının tanrısal olduğu anlamına gelmez; onun benim dünyama indirgenemeyen bir etik derinliği olduğu anlamına gelir.
Levinas Ve Heidegger Arasındaki Fark Nedir
Levinas, Heidegger'den derinden etkilenmiş ama aynı zamanda ondan ciddi biçimde ayrılmıştır. Heidegger felsefesinde temel mesele varlık sorusudur. İnsan, varlıkla ilişkisi içinde düşünülür. Levinas ise felsefenin asıl temelinin varlık değil, etik ilişki olduğunu savunur.
Heidegger için temel soru büyük ölçüde şudur:
Varlık nedir
Levinas için ise daha temel soru şudur:
Başkasına karşı sorumluluğum nedir
Bu fark çok önemlidir. Levinas, varlık düşüncesinin başkasına karşı etik sorumluluğu gölgede bırakabileceğini düşünür.Ona göre insan yalnızca varlığını anlayan bir varlık değildir; başkasının çağrısıyla yaralanan, sorumluluk duyan, kendi merkezinden çıkan bir varlıktır.
Levinas'ın Heidegger'den ayrıldığı nokta burada keskinleşir: Ontoloji değil, etik önce gelir.
Levinas'a Göre Şiddet Nasıl Başlar
Levinas'a göre şiddet yalnızca fiziksel saldırıyla başlamaz. Şiddet, bazen başkasını kendi kavramlarıma indirgediğim anda başlar. Bir insanı yalnızca kategori, etiket, kimlik, düşman, sayı veya araç olarak gördüğümde onun yüzünü kaybetmeye başlarım.
Şiddetin ön biçimleri şunlar olabilir:
Ötekini nesneleştirmek.
Onu tek bir kimliğe indirgemek.
Yüzünü görmezden gelmek.
Acısını önemsizleştirmek.
Onu yalnızca tehdit olarak görmek.
Onun sözünü duymamak.
Fiziksel şiddetten önce çoğu zaman anlam şiddeti gelir.Bir insanı artık yüz olarak değil, yalnızca “düşman”, “yabancı”, “fazlalık”, “problem”, “yük” veya “sayı” olarak görmeye başladığımızda etik ilişki zayıflar.
Levinas'ın felsefesi bu yüzden çok önemlidir: Başkasının yüzünü yeniden görmeyi öğretir. Çünkü yüz kaybolduğunda, şiddet kolaylaşır.
Levinas'ta Adalet Nedir
Levinas'ın felsefesinde sorumluluk yalnızca tek bir Öteki'ne karşı değildir. Çünkü dünyada yalnızca ben ve karşımda bir kişi yoktur. Üçüncü kişi de vardır. Yani başka insanlar, toplum, hukuk, kurumlar ve adalet alanı devreye girer.
Ben bir kişiye karşı sınırsız sorumluluk duyabilirim. Fakat aynı anda başka insanların da hakkı vardır. İşte burada adalet sorusu doğar.
Adalet, birçok insanın hakkını aynı anda düşünme zorunluluğudur.Levinas'ta etik ilişki yüz yüze başlar; fakat toplumsal hayatta adaletle genişler. Çünkü sadece bir kişiye merhamet etmek yetmez. Toplumda hak, hukuk, eşitlik, sorumluluk ve kurumlar da gereklidir.
Bu nedenle Levinas'ın düşüncesi yalnızca kişisel ahlak değildir. Aynı zamanda politik ve toplumsal bir boyut da taşır.
Etik, yüz yüze başlar; adalet, üçüncü kişinin gelişiyle kurumsal sorumluluğa dönüşür. Levinas Ve Dinî Düşünce Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
Levinas'ın düşüncesinde Yahudi geleneği ve Talmudik yorumlar önemli bir yere sahiptir. Fakat onun felsefesi yalnızca dinî bir öğreti olarak okunamaz. Levinas, dinî duyarlılığı felsefi etikle birleştirir.
Onun düşüncesinde Tanrı çoğu zaman soyut metafizik kanıtların konusu olmaktan çok, Öteki'ne karşı sorumlulukta hissedilen aşkınlık ile ilişkilidir.
Başkasına karşı sorumluluk, Levinas'ta kutsal bir derinlik taşır.Bu yüzden onun felsefesinde din, yalnızca ritüel veya inanç sistemi değildir; insanın başka insana karşı duyduğu sınırsız sorumlulukla da bağlantılıdır.
Levinas'ın güçlü tarafı, etik ile aşkınlık arasında derin bir bağ kurmasıdır. Başkasının yüzü, bana yalnızca toplumsal bir görev değil; insan olmanın en yüksek çağrısını getirir.
Levinas Modern İnsan İçin Neden Önemlidir
Levinas bugün son derece önemlidir; çünkü modern dünya çoğu zaman insanı görüntüye, sayıya, kimliğe, veriye, tüketici profiline, politik kategoriye veya sosyal medya figürüne indirger.
İnsanlar birbirini hızlıca etiketler.
Yabancılar tehdit gibi görülür.
Acılar istatistiğe dönüşür.
Savaş görüntüleri sıradanlaşır.
Yoksulluk görmezden gelinir.
Farklı kimlikler kolayca düşmanlaştırılır.
Dijital çağda yüzler çoğalır ama gerçek yüzleşme azalabilir.Levinas burada modern insana çok güçlü bir uyarı yapar:
Karşındaki kişi yalnızca profil, yorum, kimlik, grup, veri ya da görüntü değildir. O bir yüzdür. Sana etik olarak seslenen bir varlıktır.
Bu nedenle Levinas, sosyal medya çağında bile çok günceldir. Çünkü bize hızla tükettiğimiz insan görüntülerinin ardında gerçek kırılganlıklar olduğunu hatırlatır.
Levinas'ın Eleştirilen Yönleri Nelerdir
Levinas'ın felsefesi çok etkili olduğu kadar tartışmalıdır. Bazı eleştirmenler, onun sorumluluk anlayışını fazla ağır ve neredeyse sınırsız bulur. Çünkü Levinas'ta ben, Öteki karşısında çok güçlü bir yükümlülük altındadır.
Bazı eleştiriler şunlardır:
Sorumluluk çok sınırsız görünür.
Benliğin kendi hakları geri planda kalabilir.
Politik kurumlara geçiş her zaman açık değildir.
Öteki'ne karşı sorumluluk pratik hayatta nasıl uygulanacaktır sorusu zordur.
Etik ilişki çok yüksek bir ideal gibi görünebilir.
Fakat bu eleştiriler, Levinas'ın önemini azaltmaz. Çünkü onun amacı kolay uygulanabilir bir ahlak kuralı listesi vermek değildir. O, insanı kendi merkezinden sarsmak ister.Levinas bize şunu hatırlatır: Ahlak, yalnızca rahat olduğumuz yerde iyi davranmak değildir; başkasının çağrısı karşısında kendi rahatımızın sorgulanmasıdır.
Levinas Modern İnsana Ne Öğretir
Levinas modern insana çok temel bir ders verir: Başkasını gerçekten gör.
Bu basit gibi görünür ama çok derindir. Çünkü çoğu zaman insan başkasını gerçekten görmez; onu kendi beklentileri, korkuları, çıkarları, önyargıları ve kategorileri içinden görür.
Levinas modern insana şu soruları sordurur:
Karşımdaki insanı gerçekten yüz olarak görüyor muyum
Onu yalnızca etiketleriyle mi değerlendiriyorum
Onun acısı bana gerçekten ulaşıyor mu
Onu anlamaya mı çalışıyorum, yoksa kendi kavramlarıma mı hapsediyorum
Sorumluluğum nerede başlıyor
Özgürlüğüm başkasının kırılganlığı karşısında nasıl sınanıyor
Levinas'ın öğretisi, modern insanı daha yavaş, daha dikkatli, daha merhametli ve daha etik bir bakışa çağırır.Çünkü insanlık, yalnızca büyük ideallerde değil; karşımızdaki yüzü yok saymadığımız küçük anlarda da kurulur.
Son Söz Başkasının Yüzünde İnsanlığın İlk Emrini Duymak
Emmanuel Levinas, modern felsefenin merkezini radikal biçimde değiştiren düşünürlerden biridir. O, insanı anlamak için yalnızca varlık, bilinç, akıl veya özgürlük kavramlarına bakmanın yeterli olmadığını söyler. İnsan, en derin biçimde Öteki'nin yüzü karşısında sorumlu olan varlıktır.
Levinas'a göre başkasının yüzü, bana sessiz ama güçlü bir etik çağrı yapar. Bu çağrı, beni kendi benliğimin rahat merkezinden çıkarır. Bana karşımda yalnızca bir nesne, bir kategori, bir yabancı, bir rakip ya da bir araç olmadığını hatırlatır. Karşımda kırılgan, ölümlü, yaralanabilir ve bana seslenen bir insan vardır.
Bu yüzden Levinas'ın felsefesi, şiddetin, yabancı düşmanlığının, nesneleştirmenin, savaşın, ayrımcılığın ve modern kayıtsızlığın karşısında derin bir insanlık savunusudur. O bize şunu öğretir: Başkasını gerçekten görmek, onu tamamen anlamak ya da sahiplenmek değildir. Başkasını görmek, onun benden taşan varlığını ve bana yüklediği sorumluluğu kabul etmektir.
Levinas için etik, hayatın sonuna eklenen bir ahlak dersi değildir. Etik, insan olmanın en başındaki çağrıdır. Ben daha kendimi merkeze almadan önce, başkasının yüzü beni çağırır. Bu çağrıyı duymak, insanlığın en temel uyanışıdır.
Belki de Levinas'ın bize bıraktığı en derin miras şudur: İnsan, kendi varlığını koruduğu kadar başkasının yüzünü de koruyabildiği ölçüde insandır.
