Emmanuel Levinas'a Göre Öteki Nedir 
Başkalık, Sonsuzluk, Sorumluluk Ve İnsan İlişkisi Nasıl Açıklanır
Emmanuel Levinas'a göre Öteki, felsefe tarihinin en derin, en sarsıcı ve en etik kavramlarından biridir. Çünkü Levinas için Öteki, yalnızca benden farklı olan kişi, başka biri, yabancı, komşu, rakip, tanımadığım insan ya da toplumsal bir kategori değildir. Öteki, benim bilgi alanıma, kavramlarıma, etiketlerime ve kontrol isteğime bütünüyle indirgenemeyen, bana yüzüyle, kırılganlığıyla, sonsuzluğu ile ve etik çağrısıyla görünen insandır.
Levinas'ın felsefesinde Öteki, insanın kendini merkeze alan dünyasını sarsar. Ben, dünyayı kendi bakışıma göre düzenlemek isterim. Anlamak, tanımlamak, kavramak, sınıflandırmak, sahip olmak ve kontrol etmek isterim. Fakat Öteki, bu düzenin içine tamamen sığmaz. O, benim bildiklerimden, onun hakkında düşündüklerimden, ona taktığım isimlerden ve ona yüklediğim kimliklerden daima daha fazladır.
Bu yüzden Levinas'ın en güçlü uyarısı şudur: Başkasını gerçekten anlamak, onu kendi kavramlarımızın içine kapatmak değil; onun bizden taşan insanlığını kabul etmektir.
Levinas'a Göre Öteki Nedir
Levinas'a göre Öteki, benim dışımda bulunan herhangi bir kişi olmaktan çok daha derin bir anlama sahiptir. Öteki, benim dünyama gelen ama benim dünyam tarafından tamamen kuşatılamayan insandır. Onun hakkında bilgi edinebilirim; fakat onu bütün varlığıyla tüketemem.
Bir insanın adını bilebilirim.
Mesleğini öğrenebilirim.
Hangi ülkeden geldiğini söyleyebilirim.
Hangi dine, dile, sınıfa veya görüşe ait olduğunu bilebilirim.
Ama bütün bunlar, onun insan olarak sonsuz derinliğini bitirmez.
Öteki, benim onun hakkında bildiklerimden daha büyüktür.Levinas için bu çok önemlidir. Çünkü insan, başkasını tanımladığı anda onu tamamen anladığını sanabilir. Oysa başkası, bir dosya, bir etiket, bir kimlik kartı, bir sosyal kategori veya bir psikolojik profil değildir.
Öteki, bana kendi dünyamın dışından gelen bir çağrıdır. Onun varlığı, bana şunu hatırlatır:
Dünya yalnızca benim bakışımdan ibaret değildir.
Öteki Neden Benim Kavrayışıma Sığmaz
Levinas'a göre insan bilinci, dünyayı anlamak için kavramlar kurar. Bu doğaldır. Fakat başkasını yalnızca bu kavramlara indirgediğimizde etik sorun başlar. Çünkü kavramlar düzenler, açıklar ve sınıflandırır; fakat aynı zamanda bazen canlı insanı dondurur.
Bir insana sadece “yabancı” dediğimde, onun hikayesini küçültebilirim.
Sadece “rakip” dediğimde, onun kırılganlığını unutabilirim.
Sadece “düşman” dediğimde, onun yüzünü silebilirim.
Sadece “fakir”, “zengin”, “hasta”, “göçmen”, “öğrenci”, “çalışan” dediğimde, onun bütün insanlığını tek kelimeye sıkıştırabilirim.
Levinas burada derin bir etik uyarı yapar: Tanımlamak kolaydır; gerçekten görmek zordur.Öteki benim kavrayışıma sığmaz, çünkü o yalnızca benim için var olan bir nesne değildir. Onun kendi geçmişi, kendi acısı, kendi umudu, kendi korkusu, kendi iç dünyası ve benim asla tamamen bilemeyeceğim bir derinliği vardır.
Bu yüzden Öteki'ne saygı, onu anlamaya çalışırken bile onu tüketmediğimizi bilmektir.
Öteki Ve Yüz Arasındaki Bağ Nedir
Levinas'ın felsefesinde Öteki, en güçlü biçimde yüz aracılığıyla görünür. Fakat yüz burada yalnızca fiziksel görünüm değildir. Yüz, Öteki'nin bana etik olarak açıldığı yerdir.
Bir yüz bana sessizce seslenir:
Beni yok sayma.
Beni nesneleştirme.
Beni incitme.
Beni öldürme.
Ben de senin gibi kırılgan bir varlığım.
Yüz, Öteki'nin benden talepte bulunduğu en çıplak alandır.Levinas'a göre yüzle karşılaşmak, yalnızca görsel bir olay değildir. Karşımdaki insanı gerçekten yüz olarak gördüğümde, onun üzerinde sınırsız hakka sahip olmadığımı fark ederim. Onun bana benzeyen ama benden ayrı olan varlığı, benim özgürlüğüme etik bir sınır koyar.
Yüz, Öteki'nin bana söylediği en derin şeydir:
Ben senin dünyana sığmayan bir insanım; bana zarar vermeden önce yüzümü gör.
Öteki Neden Ben Merkezli Dünyayı Sarsar
İnsan çoğu zaman kendi dünyasının merkezinde yaşar. Kendi arzuları, kendi planları, kendi korkuları, kendi ihtiyaçları, kendi hedefleri ve kendi yorumları ona en gerçek şey gibi görünür. Levinas'a göre Öteki, bu ben merkezli düzeni sarsan varlıktır.
Ben kendi rahatımı düşünürken Öteki'nin acısı beni çağırır.
Ben kendi özgürlüğümü büyütürken Öteki'nin kırılganlığı bana sınır çizer.
Ben kendi çıkarımı hesaplarken Öteki'nin yüzü bana etik bir soru yöneltir.
Ben dünyayı kendime göre kurarken Öteki bana dünyanın yalnızca bana ait olmadığını hatırlatır.
Öteki, benliğin kapalı odasına açılan etik penceredir.Bu sarsıntı rahatsız edicidir; çünkü insan kendi merkezinden çıkmak istemeyebilir. Fakat Levinas'a göre insanlık tam da bu rahatsızlıkta başlar. Başkasının varlığı beni yalnızca bilgilendirmez; beni sorumlu hale getirir.
Öteki, bana şunu öğretir:
Kendi hayatının merkezinde olabilirsin; ama dünyanın tek merkezi değilsin.
Başkalık Nedir
Başkalık, Öteki'nin benden farklı oluşudur. Fakat Levinas'ta başkalık yalnızca yüzeysel farklılık değildir. Yani farklı dil, farklı kültür, farklı din, farklı görünüş veya farklı düşünce başkalığın sadece görünen tarafıdır.
Daha derinde başkalık, Öteki'nin benim tarafımdan tamamen sahiplenilememesi, tamamen çözülememesi ve tamamen kendime benzetilememesidir.
Başkalık, insanın başka insanda karşılaştığı indirgenemez mesafedir.Bu mesafe kötü bir şey değildir. Tam tersine, etik ilişki için gereklidir. Çünkü Öteki'ni tamamen bana benzetmeye çalışırsam, onun başkalığını yok ederim. Onu benim aynama dönüştürürüm. O zaman artık Öteki ile değil, kendi yansımamla ilişki kurmuş olurum.
Levinas'ın başkalık anlayışı bize şunu öğretir:
Sevmek, anlamak ve saygı duymak, başkasını kendimize benzetmek değildir; onun başkalığıyla var olmasına izin vermektir.
Öteki Ve Sonsuzluk Arasındaki İlişki Nedir
Levinas'ın felsefesinde sonsuzluk, Öteki'nin benim kavrayışımı aşan derinliğini ifade eder. Bu sonsuzluk matematiksel bir sayı sonsuzluğu değildir. Buradaki sonsuzluk, başkasının benim bilgi sistemime, bakışıma ve kontrol isteğime tamamen sığmamasıdır.
Ben Öteki'ni görürüm ama bitiremem.
Anlamaya çalışırım ama tüketemem.
Hakkında konuşurum ama son sözümü söyleyemem.
Yakınlaşırım ama onu tamamen kendime mal edemem.
Öteki'nin sonsuzluğu, onun benden taşan insanlığıdır.Levinas'a göre Öteki, bana sonsuzluk fikrini açar. Çünkü onun yüzünde, benim dünyamın sınırlarını aşan bir çağrı vardır. Bu çağrı beni kendi içime kapatmaktan çıkarır ve bana daha büyük bir sorumluluk alanı gösterir.
Sonsuzluk, başkasının gözlerinde uzak bir metafizik fikir olarak değil; karşımdaki insanın bana indirgenemeyen varlığı olarak görünür.
Öteki Bana Neden Sorumluluk Yükler
Levinas'a göre Öteki'nin varlığı tarafsız değildir. Başkasını gördüğümde yalnızca bilgi edinmem; aynı zamanda onun karşısında sorumlu hale gelirim. Onun yüzü, kırılganlığı ve bana seslenen varlığı benim özgürlüğümü etik olarak sınar.
Bir çocuk ağladığında, bu yalnızca bir ses değildir.
Bir yoksulun yüzü, yalnızca toplumsal bir veri değildir.
Bir hastanın bakışı, yalnızca tıbbi bir durum değildir.
Bir yabancının korkusu, yalnızca politik bir mesele değildir.
Bunların her biri bana sorar:Sen ne yapacaksın
Levinas'ta sorumluluk, benim keyfime göre üstlendiğim bir görev değildir. Öteki'nin yüzü beni zaten sorumlu kılmıştır. Ben kaçabilirim, duymazdan gelebilirim, görmezden gelebilirim; fakat çağrı oradadır.
Sorumluluk, başkasının varlığının benim vicdanımda açtığı yerdir.
Öteki Ve Özgürlük Arasında Nasıl Bir Gerilim Vardır
Modern düşüncede özgürlük çoğu zaman bireyin kendi istediğini yapabilmesi olarak anlaşılır. Levinas ise bu anlayışı derinleştirir. Ona göre özgürlük, başkasının yüzü karşısında sınanmadan tamamlanmış sayılmaz.
Ben özgürüm; ama bu özgürlük başkasına zarar verme hakkı değildir.
Ben seçebilirim; ama seçimlerim başkasının kırılganlığını yok sayamaz.
Ben yaşayabilirim; ama yaşamım başkasının yüzünü silerek büyüyemez.
Levinas'a göre Öteki, özgürlüğün etik sınırıdır.Bu sınır özgürlüğü yok etmez; onu insanileştirir. Çünkü sorumluluktan kopmuş özgürlük, kolayca bencilliğe, tahakküme ve şiddete dönüşebilir.
Gerçek özgürlük, yalnızca kendini gerçekleştirmek değil; başkasının varlığını ezmeden var olabilmektir.
Öteki bana özgürlüğün şu hakikatini öğretir:
Özgürlük, başkasını yok sayınca büyümez; başkasını gözetince derinleşir.
Öteki Ve Şiddet Arasındaki Bağ Nedir
Levinas'a göre şiddet, çoğu zaman Öteki'nin başkalığını yok etme isteğiyle başlar. Bir insanı benim dünyama uymaya zorlamak, onu kendi kavramlarıma hapsetmek, onu yalnızca araç olarak görmek veya onu yüzünden ayırmak şiddetin başlangıç biçimleri olabilir.
Şiddet sadece bedene vurmak değildir.
Bir insanı susturmak da şiddettir.
Onu tamamen tanımlamak da şiddet olabilir.
Onu tek kimliğe indirgemek de şiddettir.
Onun acısını önemsizleştirmek de etik bir yaralamadır.
Şiddet, Öteki'ni Öteki olarak bırakmayan bakıştır.Bir insan artık yüz değil de “problem” olduğunda, ona zarar vermek kolaylaşır. Bir toplum artık insanlardan değil de “kitlelerden” söz ettiğinde, yüzler silinmeye başlar. Bir birey artık karşısındakini “düşman” diye düşündüğünde, başkasının sonsuzluğu kapanır.
Levinas'ın felsefesi şiddete karşı şunu söyler:
Başkasını yok etmeden önce yüzünü gör.
Öteki Ve Misafirperverlik Nasıl Bağlantılıdır
Levinas'ın Öteki düşüncesi, misafirperverlik kavramıyla da derinden ilişkilidir. Çünkü Öteki, benim dünyama gelen, benim alışılmış düzenimi bozan ve benden bir cevap bekleyen kişidir.
Misafirperverlik yalnızca eve gelen kişiye ikramda bulunmak değildir. Daha derinde, başkasına kendi dünyamda yer açabilmektir.
Misafirperverlik şunu gerektirir:Yabancıyı tamamen tehdit olarak görmemek.
Öteki'ni kendi aynama dönüştürmemek.
Başkasının varlığına alan açmak.
Onu yalnızca fayda veya risk hesabıyla değerlendirmemek.
Onun yüzündeki insanlığı görmek.
Levinasçı anlamda misafirperverlik, etik bir açıklıktır. Benim dünyam yalnızca bana ait kapalı bir mülk değildir. Öteki geldiğinde, dünya daha geniş bir sorumluluk alanına dönüşür.
Misafirperverlik, başkasının varlığına kapıyı yalnızca fiziksel olarak değil; vicdanen de açabilmektir. Öteki Ve Yabancı Arasındaki Fark Nedir
Her Öteki bir anlamda benden farklıdır; fakat her yabancı yalnızca dışsal farklılıkla açıklanamaz. Levinas'ın düşüncesinde yabancı, çoğu zaman benim alışılmış dünyamın dışından gelen kişidir. Fakat etik açıdan önemli olan, onun önce bir insan, yani bir yüz olduğudur.
Bir yabancı:
başka dil konuşabilir,
başka ülkeden gelebilir,
başka dine sahip olabilir,
başka kültürde yetişmiş olabilir,
benim alışkanlıklarıma uymayabilir.
Fakat Levinas'a göre bütün bunlardan önce o bir Ötekidir. Yani benim kavrayışıma indirgenemeyen, bana yüzüyle seslenen ve benden sorumluluk talep eden bir insandır.
Yabancıya etik bakmak, onu önce kategori olarak değil, yüz olarak görmektir.Bu, politik sorunları yok saymak değildir. Fakat etik başlangıç noktası şudur: Yabancı, yalnızca sorun, tehdit, sayı veya dosya değildir. O, yüzü olan bir insandır.
Öteki Ve Adalet Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
Levinas'ın felsefesinde Öteki'ne karşı sorumluluk yüz yüze başlar. Fakat dünyada yalnızca bir Öteki yoktur. Başka insanlar da vardır. İşte üçüncü kişi devreye girdiğinde adalet sorusu ortaya çıkar.
Ben birine karşı sorumluyum.
Ama başka birine karşı da sorumluyum.
Birinin hakkını gözetirken diğerinin hakkını unutmamalıyım.
Merhamet, adaletle genişlemelidir.
Adalet, birçok Öteki'nin yüzünü aynı anda düşünme çabasıdır.Levinas için adalet, etik sorumluluğun toplumsal biçimidir. Bir insanın yüzü beni çağırır; fakat toplumda yüzler çoğaldığında hukuk, kurumlar, ölçü, hak ve denge gerekir.
Adaletin amacı, yüzleri soyut kurallara boğmak değil; yüzlerin birbirine karşı korunmasını sağlamaktır.
Gerçek adalet, insanı dosyaya indirgemeden hakkını koruyabilen düzendir. Öteki Ve Dil Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır
Dil, Levinas'ta yalnızca bilgi aktarma aracı değildir. Dil, Öteki ile ilişki kurmanın bir yoludur. Konuşmak, yalnızca bir şeyi açıklamak değil; birine hitap etmektir. Bu yüzden dilin etik bir boyutu vardır.
Birine konuştuğumda, onu muhatap alırım.
Onu tamamen yok saymadığımı gösteririm.
Onun cevap verebilen bir varlık olduğunu kabul ederim.
Onunla ilişki kurarım.
Dil, Öteki'nin yüzüne yönelen bir köprü olabilir.Fakat dil aynı zamanda şiddet aracı da olabilir. Çünkü söz, başkasını küçültebilir, susturabilir, etiketleyebilir, yaralayabilir veya yok sayabilir.
Levinasçı bakış bize şunu öğretir:
Konuşma, yalnızca cümle kurmak değildir; başkasının yüzüne karşı sorumlulukla söz almaktır.
Bu yüzden dilde etik önemlidir. Çünkü insan, başkasını yalnızca eylemleriyle değil, kelimeleriyle de incitebilir veya koruyabilir.
Öteki Ve Sevgi Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
Levinas'ın felsefesinde sevgi, başkasını tamamen sahiplenmek değildir. Gerçek sevgi, Öteki'nin başkalığını yok etmeden ona yaklaşabilmektir. Çünkü sahiplenme bazen sevgiyi bile ben merkezli hale getirebilir.
Birini sevmek, onu kendime benzetmek değildir.
Onu tamamen kontrol etmek değildir.
Onu kendi beklentilerimin nesnesi yapmak değildir.
Onu benim için var olan bir tamamlayıcıya indirgemek değildir.
Sevgi, Öteki'nin başkalığına saygı duyan yakınlıktır.Levinas'ın Öteki anlayışı burada aşk ve insan ilişkileri için de çok önemlidir. Çünkü çoğu zaman insanlar sevdikleri kişiyi gerçekten Öteki olarak görmekte zorlanır. Onu kendi arzusunun, korkusunun, eksikliğinin veya beklentisinin içine çekmek ister.
Oysa etik sevgi şunu söyleyebilir:
Seni seviyorum; ama seni kendime indirgemek istemiyorum.
Bu, sevginin en olgun biçimlerinden biridir.
Öteki Ve Günlük Hayat Nasıl Birleşir
Levinas'ın Öteki felsefesi soyut görünse de günlük hayatta çok somut karşılıkları vardır. Her gün birçok Öteki ile karşılaşırız: ailemiz, komşumuz, çalışanlar, müşteriler, yabancılar, çocuklar, yaşlılar, hastalar, yoksullar, dijital ortamda tartıştığımız insanlar.
Günlük hayatta Öteki'ni görmek şudur:
Bir çalışanı yalnızca hizmet aracı gibi görmemek.
Bir yaşlının yavaşlığında sabır göstermek.
Bir çocuğun korkusunu küçümsememek.
Bir yoksulu görünmez kılmamak.
Bir yabancıya yalnızca tehdit gözüyle bakmamak.
Bir tartışmada karşı tarafı insanlıktan çıkarmamak.
Etik, büyük sözlerde değil; küçük karşılaşmalarda başlar.Levinas bize, insanlığın günlük hayatın sıradan anlarında sınandığını öğretir. Başkasına nasıl baktığımız, nasıl konuştuğumuz, nasıl davrandığımız ve onun yüzünü ne kadar gördüğümüz, ahlaki varlığımızı belirler.
Dijital Çağda Öteki Nasıl Görünmezleşir
Dijital çağda insanlar birbirine her zamankinden daha görünürdür; ama bu görünürlük her zaman gerçek karşılaşma anlamına gelmez. Bir profil fotoğrafı, bir kullanıcı adı, bir yorum, bir etiket, bir siyasi görüş veya bir paylaşım, insanın bütün varlığının yerine geçebilir.
Dijital ortamda Öteki kolayca şuna indirgenebilir:bir yorum,
bir avatar,
bir profil,
bir takipçi,
bir karşıt görüş,
bir hedef,
bir istatistik,
bir ekran görüntüsü.
Bu indirgeme, etik mesafeyi azaltabilir. Çünkü yüz kaybolduğunda sorumluluk da zayıflar. İnsan ekrandaki kişiye, yüz yüze söylemeyeceği sertlikte sözler söyleyebilir.
Levinas bugün bize şunu hatırlatırdı:Ekranın arkasında da bir Öteki var.
Dijital çağda etik, yalnızca fiziksel karşılaşmalarda değil; yazdığımız yorumda, verdiğimiz cevapta, kullandığımız dilde ve karşı tarafı insan olarak görüp görmediğimizde de sınanır.
Öteki Düşüncesine Yöneltilen Eleştiriler Nelerdir
Levinas'ın Öteki felsefesi çok etkili olduğu kadar tartışmalıdır. Bazı eleştirmenler, onun sorumluluk anlayışını çok ağır ve sınırsız bulur. Çünkü Levinas'ta Öteki'nin çağrısı, benliği sürekli sorumluluk altına sokar.
Eleştirilerden bazıları şunlardır:
Benliğin kendi sınırları ne olacak
Sorumluluk sonsuzsa insan nasıl yaşayacak
Öteki'ne karşı sorumluluk ile adalet arasındaki denge nasıl kurulacak
Kötü niyetli ya da zarar veren Öteki karşısında etik nasıl işleyecek
Politik hayatta bu düşünce nasıl uygulanacak
Bu sorular önemlidir. Fakat Levinas'ın amacı kolay bir pratik reçete vermek değildir. O, insanın kendi merkezini sarsmak ve başkasının indirgenemezliğini unutturmamak ister.Levinas'ın değeri, bütün sorunlara hazır cevap sunmasında değil; insanı şu soruyla yalnız bırakmasındadır:
Başkasının yüzü karşısında gerçekten masum muyum
Levinas'ın Öteki Anlayışı Modern İnsana Ne Öğretir
Levinas'ın Öteki anlayışı modern insana çok temel bir bilinç kazandırır: Başkasını kendi dünyana indirgeme.
Modern insan hızlıca yargılar, sınıflandırır, etiketler ve karar verir. Fakat Levinas, bu hızın içinde kaybolan etik dikkati geri çağırır.
Bu düşünce modern insana şunu öğretir:
Bir insan gördüğünden fazlasıdır.
Bir kimlik, bütün bir hayatı açıklamaz.
Bir yüz, bütün teorilerden önce gelir.
Bir yabancı, yalnızca tehdit değildir.
Bir rakip, yalnızca engel değildir.
Bir yoksul, yalnızca istatistik değildir.
Bir acı, yalnızca haber başlığı değildir.
Öteki'ni görmek, insanı daha yavaş, daha dikkatli, daha merhametli ve daha sorumlu hale getirir.Levinas'ın öğretisi, modern çağın en çok ihtiyaç duyduğu etik uyanışlardan biridir: İnsanları kullanmadan, etiketlemeden, tüketmeden ve yüzlerini silmeden onlarla ilişki kurabilmek.
Son Söz Öteki'nin Sonsuzluğunda İnsanlığın Kapısı Açılır
Emmanuel Levinas'a göre Öteki, benim dünyamın kenarında duran sıradan bir başka kişi değildir. Öteki, benim kavrayışıma sığmayan, benim kavramlarımla tüketilemeyen, benim özgürlüğümü etik olarak sınayan ve bana yüzüyle sorumluluk çağrısı yapan insandır.
Levinas'ın düşüncesinde Öteki, insanın ben merkezli düzenini sarsar. Çünkü Öteki bana, dünyanın yalnızca benim planlarım, arzularım, korkularım ve çıkarlarımdan ibaret olmadığını hatırlatır. Başkasının yüzü, benim özgürlüğümü sınırlarken aynı zamanda insanlığımı da uyandırır.
Bu yüzden Öteki'ni görmek, yalnızca farklılığı fark etmek değildir. Öteki'ni görmek, onun benden taşan varlığını kabul etmektir. Onu etiketlere, kategorilere, kimliklere, korkulara ve çıkar hesaplarına indirgememektir. Onun yüzünde, bütün açıklamalarımı aşan bir insanlık derinliği olduğunu bilmektir.
Modern dünya, insanları çoğu zaman sayıya, profile, kimliğe, veriye, görüşe, sınıfa, millete, dosyaya veya etikete dönüştürür. Levinas ise bu dönüşüme karşı başkasının yüzünü, başkasının başkalığını ve başkasının sonsuzluğunu yeniden hatırlatır.
Belki de Levinas'ın bize bıraktığı en derin etik ders şudur: İnsan, kendi varlığını büyütürken başkasının yüzünü küçültmediği ölçüde insandır. Çünkü Öteki'nin sonsuzluğu karşısında duyulan sorumluluk, insanlığın en sessiz ama en yüce başlangıcıdır.
