Emmanuel Levinas'a Göre Şiddet Nedir 
Yüzün Silinmesi, Öteki'nin Nesneleşmesi Ve Etik Çöküş Nasıl Açıklanır
Emmanuel Levinas'a göre şiddet, yalnızca fiziksel saldırı, savaş, öldürme, yaralama veya zor kullanma değildir. Levinas'ın felsefesinde şiddet, çok daha derin bir yerde başlar: Öteki'nin yüzünü silmekle, başkasını nesneye indirgemekle, insanı etik çağrı taşıyan bir varlık olarak değil; kategori, tehdit, engel, araç, sayı, dosya, düşman veya problem olarak görmekle başlar.
Levinas için insan yüzü, etik ilişkinin merkezidir. Yüz, bana sessizce şunu söyler: “Beni öldürme, beni yok sayma, beni nesneleştirme, bana zarar verme.” İşte şiddet, bu çağrının duyulmadığı yerde büyür. Çünkü insan, karşısındakini artık yüz olarak görmediğinde, ona karşı sorumluluğunu da kaybetmeye başlar.
Bu nedenle Levinas'ın şiddet anlayışı, modern dünyanın birçok karanlık alanını anlamak için çok güçlüdür: savaş, ırkçılık, yabancı düşmanlığı, ideolojik kutuplaşma, bürokratik duyarsızlık, dijital linç, hakaret dili, ötekileştirme, insanı veriye indirgeme ve başkasının acısına alışma.
Levinas bize şunu öğretir: Şiddet, çoğu zaman yumruk kalkmadan önce başlar. Önce yüz kaybolur. Sonra insan kategoriye dönüşür. Sonra acı görünmez olur. Sonra sorumluluk susar. Ve sonunda insan, başka bir insana zarar vermeyi daha kolay kabul eder.
Levinas'a Göre Şiddet Nedir
Levinas'a göre şiddet, başkasını Öteki olarak değil, benim dünyamın içine kapatılmış bir nesne olarak görmeye başladığımda ortaya çıkan etik çöküştür. Şiddet yalnızca bedene zarar vermek değildir; başkasının başkalığını, yüzünü, sözünü, kırılganlığını ve indirgenemez insanlığını yok saymaktır.
Bir insanı tamamen tanımladığımı sandığımda,
onu tek bir etikete indirdiğimde,
onun sözünü duymadan hüküm verdiğimde,
onu sadece düşman veya problem olarak gördüğümde,
onun acısını önemsizleştirdiğimde
şiddetin ilk ahlaki zemini oluşabilir.
Levinasçı anlamda şiddet, Öteki'nin yüzünü susturan her bakışta başlar.Bu yüzden şiddetin yalnızca dışsal eylem olmadığını görmek gerekir. Şiddet bazen dilde, bazen bakışta, bazen suskunlukta, bazen kurumlarda, bazen de kayıtsızlıkta gizlenir.
Levinas'ın en güçlü uyarısı şudur: Başkasını yüz olarak görmeyi bıraktığımızda, ona zarar verme ihtimali artar.
Şiddet Neden Yüzün Silinmesiyle Başlar
Levinas'ın felsefesinde yüz, insanın bana etik olarak görünmesidir. Yüz, yalnızca fiziksel görünüş değildir; başkasının kırılganlığını, ölümlülüğünü, acı çekebilirliğini ve benden bağımsız varlığını duyuran derin bir çağrıdır.
Şiddet ise bu yüzü siler.
Bir insan artık yüz değilse,
yalnızca düşman olur.
Yalnızca yabancı olur.
Yalnızca hedef olur.
Yalnızca vaka olur.
Yalnızca dosya olur.
Yalnızca sayı olur.
Yüz silindiğinde, etik bağ zayıflar.Çünkü yüz bana “beni öldürme” der. Fakat yüz kaybolduğunda bu emir de duyulmaz hale gelir. İnsan, karşısındakini canlı, kırılgan ve acı çekebilir bir varlık olarak değil; ortadan kaldırılacak bir engel olarak görmeye başlayabilir.
Bu yüzden Levinas için şiddetin en tehlikeli kökü, başkasını insan olarak görme yetisinin kaybıdır.
“Beni Öldürme” Emri Ne Anlama Gelir
Levinas'ın yüz felsefesinde en güçlü çağrılardan biri şudur: Yüz bana “Beni öldürme” der. Bu ifade yalnızca fiziksel öldürme yasağı değildir. Daha geniş anlamda, başkasının insanlığını yok etmeme çağrısıdır.
Beni öldürme, şu anlamlara da gelir:
Beni yok sayma.
Beni aşağılamaya indirgeme.
Beni sadece etiketimle tanımlama.
Beni araç haline getirme.
Beni susturma.
Benim acımı önemsizleştirme.
Benim yüzümü silme.
Bu emir, insanlığın en çıplak etik sınırıdır.Bir insanı öldürmek, en uç şiddettir. Fakat Levinas bize daha ince şiddet biçimlerini de fark ettirir. Çünkü insan bazen bedeni öldürmeden de bir yüzü yok edebilir. Onun onurunu kırabilir, sözünü susturabilir, hikayesini silebilir, varlığını görünmez kılabilir.
Bu yüzden “beni öldürme”, insanın insana karşı bütün şiddet biçimlerine yöneltilmiş derin bir etik uyarıdır.
Öteki'nin Nesneleşmesi Şiddeti Nasıl Doğurur
Levinas'a göre Öteki, benim kavramlarıma, bilgilerime ve sistemlerime tamamen indirgenemeyen insandır. Fakat şiddet, Öteki'ni bu başkalığından koparıp nesneye dönüştürür.
Bir insan nesneleştiğinde artık onun:
yüzü,
hikayesi,
acı çekebilirliği,
korkusu,
umudu,
kırılganlığı,
benden taşan derinliği
görünmez hale gelir.
Nesneleştirme, insanı kullanılabilir veya yok sayılabilir bir şeye dönüştürür.Bir çalışan yalnızca “iş gücü” olursa,
bir hasta yalnızca “vaka” olursa,
bir göçmen yalnızca “yük” olursa,
bir çocuk yalnızca “veri” olursa,
bir rakip yalnızca “engel” olursa
etik ilişki zayıflar.
Levinas'ın uyarısı burada çok keskindir: Öteki'ni nesneye dönüştürdüğümüz anda, ona karşı sorumluluğumuzu da azaltmaya başlarız. İşte şiddetin yolu çoğu zaman böyle açılır.
Şiddet Ve Totalite Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
Levinas'ın düşüncesinde totalite, farklı olanı bir sistemin içine kapatma, her şeyi açıklanabilir ve yönetilebilir bir bütün haline getirme eğilimidir. Totalite, başkasının sonsuzluğunu ve başkalığını yok saydığında şiddete yaklaşır.
Totalite şöyle der:
Seni tanımladım.
Seni sınıflandırdım.
Seni sistemime yerleştirdim.
Sen artık benim için yalnızca bu etiketsin.
Senden taşan hiçbir şey yok.
İşte bu kapanma, şiddetin düşünsel zeminlerinden biridir.Çünkü insanı tamamen açıklanmış, bitmiş ve tüketilmiş saymak, onun yüzündeki sonsuzluğu siler. Levinas'a göre Öteki, hiçbir totaliteye tam olarak sığmaz. Her insan, hakkında söylenenlerden daha fazladır.
Şiddet, bu fazlalığa tahammül edemediğinde doğar. Başkasını benim sistemime uymaya zorlar. Uymuyorsa dışlar. Direniyorsa bastırır. Farklıysa tehdit sayar.
Bu yüzden Levinas için sonsuzluk, totalitenin şiddetine karşı etik dirençtir.
Dil Şiddeti Nasıl Üretebilir
Levinasçı düşüncede dil, yalnızca iletişim aracı değildir. Dil, başkasına karşı sorumluluk taşıyan bir alandır. Çünkü söz, insanı görünür de kılabilir, görünmez de kılabilir. Dil yüzü koruyabilir; ama yüzü silebilir de.
Şiddet dili şöyle konuşur:
Onlar.
Tehdit.
Yük.
Fazlalık.
Düşman.
Vaka.
Sayı.
Problem.
Bu kelimeler bazen insanı tek bir kategoriye hapseder.Birine sürekli “problem” dersen, onun yüzünü görmen zorlaşır.
Bir topluluğa sürekli “tehdit” dersen, onların çocuklarını, korkularını, hikayelerini ve kırılganlıklarını unutabilirsin.
Bir insanı sürekli “düşman” olarak adlandırırsan, onun acısına karşı sağırlaşabilirsin.
Levinasçı etik, dile şu soruyu sorar:Konuşurken yüzü koruyor musun, yoksa yüzü siliyor musun
Çünkü bazen şiddet, önce kelimede başlar; sonra bakışa, sonra politikaya, sonra eyleme dönüşür.
Kayıtsızlık Bir Şiddet Biçimi Olabilir Mi
Evet, Levinasçı bakışla kayıtsızlık da bazı durumlarda şiddetin sessiz biçimlerinden biri olabilir. Çünkü başkasının yüzü bana seslenirken, ben onu tamamen duymazdan geliyorsam, etik çağrıyı bastırıyorum demektir.
Kayıtsızlık şöyle der:
Bu benim meselem değil.
Beni ilgilendirmez.
Ben görmedim.
Ben duymadım.
Ben karışmam.
Onlar zaten böyle.
Kayıtsızlık, bazen fiziksel saldırıdan daha sessizdir; fakat insan yüzünü görünmez kılabilir.Elbette insan her acıya aynı anda cevap veremez. Herkesin gücü, zamanı ve imkanı sınırlıdır. Fakat Levinas'ın uyarısı daha derindir: Başkasının acısına tamamen duyarsızlaşmak, insanlığın içindeki etik damarı kurutabilir.
Bir toplum, acıya alıştığında; yoksulluğu normalleştirdiğinde; savaş görüntülerini hızla tükettiğinde; yabancının korkusunu duymadığında; çocukların kırılganlığını haber akışının içinde kaydırıp geçtiğinde, yüzler yavaş yavaş silinir.
Bu da şiddetin en sessiz iklimlerinden biridir.
Şiddet Ve Savaş Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır
Savaş, Levinas'ın şiddet eleştirisini anlamak için en karanlık alanlardan biridir. Çünkü savaşta insanlar çoğu zaman tek tek yüzler olarak değil; hedef, düşman, kayıp, stratejik unsur, bölge, kitle veya sayı olarak görülür.
Savaş dili yüzleri yok eder:
Hedef vuruldu.
Kayıp sayısı açıklandı.
Bölge temizlendi.
Düşman etkisiz hale getirildi.
Operasyon tamamlandı.
Bu dilde anne yoktur, çocuk yoktur, korku yoktur, açlık yoktur, gözyaşı yoktur, yaralı beden yoktur. Sadece sistem vardır.Levinasçı etik, savaşın tam ortasında bile yüzü hatırlatır. Bu, dünyanın politik gerçeklerini basitleştirmek değildir. Fakat savaşın insanı nasıl yüzsüzleştirdiğini görmek ahlaki bir zorunluluktur.
Çünkü bir insanı öldürmeyi kolaylaştıran şeylerden biri, önce onun yüzünü görmemeyi öğrenmektir.
İdeoloji Şiddeti Nasıl Meşrulaştırabilir
İdeoloji, dünyayı belirli kavramlarla açıklayan bir anlam düzenidir. Fakat ideoloji, başkasının yüzünü silmeye başladığında şiddetin gerekçesine dönüşebilir. Çünkü her totalleştirici ideoloji, kendi dışındaki insanı kolayca tehdit, hain, kirli, aşağı, düşman veya yok edilmesi gereken unsur olarak kodlayabilir.
İdeolojik şiddet şöyle çalışır:Önce insanı kategoriye indirger.
Sonra o kategoriyi tehlikeli ilan eder.
Sonra ona karşı sertliği meşru gösterir.
Sonra yüzün çağrısını susturur.
Bu noktada insan, artık insan olarak değil; bir fikrin hedefi olarak görülür.
Levinas'ın etik felsefesi ideolojilere şu soruyu sorar:
Savunduğun fikir, insan yüzünü koruyor mu; yoksa onu kendi sistemin için feda mı ediyor
Çünkü hiçbir fikir, başkasının yüzünü tamamen silme hakkı vermemelidir. İnsan yüzü, her ideolojik sistemden önce gelir.
Bürokratik Şiddet Nedir
Bürokrasi modern toplum için gereklidir; fakat insan yüzünü unuttuğunda bürokratik şiddet doğabilir. Bu şiddet kaba görünmeyebilir. Evrak, sıra, prosedür, karar, kayıt ve sistem içinde sessizce işleyebilir.
Bir insan yalnızca dosya olur.
Bir hasta yalnızca sıra numarası olur.
Bir yoksul yalnızca başvuru formu olur.
Bir göçmen yalnızca kayıt olur.
Bir mağdur yalnızca ifade tutanağı olur.
Bir çocuk yalnızca performans verisi olur.
Burada mesele sistemin varlığı değil; sistemin insan yüzünü unutmasıdır.Levinasçı bakış, kuruma şunu sorar:
Karar verirken yüzü hâlâ görüyor musun
İşlem yaparken insanın kırılganlığını hatırlıyor musun
Dosyanın arkasında hayat olduğunu biliyor musun
Bürokratik düzen, adaleti kolaylaştırabilir. Fakat yüzü unuttuğunda, en soğuk şiddet biçimlerinden birine dönüşebilir. Şiddet Ve Yabancı Düşmanlığı Nasıl Bağlantılıdır
Yabancı düşmanlığı, Levinasçı şiddetin en açık örneklerinden biridir. Çünkü yabancı, çoğu zaman yüz olarak değil; tehdit, yük, risk, kirlilik, düzeni bozan unsur veya bizden olmayan şeklinde kodlanır.
Yabancı düşmanlığı şöyle der:
O bizden değil.
O tehlikeli.
O fazla.
O dışarıda kalmalı.
Onun yüzünü görmeme gerek yok.
Levinasçı etik ise şunu sorar:Yabancının yüzünü gerçekten gördün mü
Yabancı da korkabilir.
Yabancı da acı çekebilir.
Yabancı da çocuğunu korumak isteyebilir.
Yabancı da geçmişini kaybetmiş olabilir.
Yabancı da insanlık onuruna sahiptir.
Bu, her sınırın ortadan kalkması anlamına gelmez. Fakat sınır koyarken bile yüzü silmemek gerekir. Çünkü yüz silindiğinde, yabancıya karşı şiddet kolayca meşrulaşır.
Dijital Şiddet Levinasçı Açıdan Nasıl Anlaşılır
Dijital çağda şiddet yalnızca fiziksel alanda değil; ekranlarda, yorumlarda, paylaşımlarda, etiketlerde, linç kültüründe ve görünürlük sistemlerinde de ortaya çıkar. İnsan, ekran arkasındaki kişiyi gerçek bir yüz olarak görmediğinde daha hoyrat davranabilir.
Dijital şiddet şu biçimlerde görülebilir:Hakaret etmek.
Linç etmek.
Bir hatayı bütün kimliğe dönüştürmek.
Birini profil fotoğrafına indirgemek.
Acıyı içerik gibi tüketmek.
Özel hayatı ifşa etmek.
Karşıt görüşlü kişiyi insanlıktan çıkarmak.
Levinasçı etik dijital çağa şunu hatırlatır:
Ekranın arkasında da yüz var.
Ekran, yüzü gizleyebilir; fakat sorumluluğu ortadan kaldırmaz.Bir yorum da yaralayabilir.
Bir paylaşım da yüzü silebilir.
Bir etiket de insanı hedef haline getirebilir.
Bir kalabalık da adalet değil, şiddet üretebilir.
Dijital etik, başkasının görünmeyen yüzünü hatırlama sorumluluğudur.
Şiddet Ve Adalet Arasında Nasıl İnce Bir Sınır Vardır
Adalet, şiddeti önlemek ve hakları korumak için gereklidir. Fakat adalet iddiası bazen şiddete dönüşebilir. Bir toplum, bir kişi veya bir kurum, kendi adalet anlayışını mutlaklaştırıp yüzü unutursa, cezalandırma arzusu intikama yaklaşabilir.
Adaletin karanlık riski şudur:Hakkı koruyorum derken onuru yok etmek.
Ceza veriyorum derken insanı tamamen silmek.
Güvenlik sağlıyorum derken herkesi tehdit görmek.
Düzen kuruyorum derken kırılganı ezmek.
Levinasçı adalet, yüzü unutmayan adalettir. Suç işleyen kişi bile yalnızca suçundan ibaret değildir. Mağdurun yüzü mutlaka korunmalıdır; fakat failin insanlığı da tamamen yok sayılmamalıdır.
Bu çok zor bir dengedir. Fakat gerçek adalet, şiddeti azaltmalı; yeni yüzsüzlükler üretmemelidir.Levinas bize şunu hatırlatır: Adalet, intikamın etik giysi giymiş hali olmamalıdır.
Şiddet Ve Sevgi İlişkilerinde Nesneleştirme Nasıl Görünür
Şiddet yalnızca politikada veya savaşta değil, yakın ilişkilerde de ortaya çıkabilir. Bir insan sevdiğini söylediği kişiyi bile kendi arzusunun, korkusunun, kıskançlığının ve kontrol isteğinin nesnesi haline getirebilir.
Yakın ilişkilerde şiddet bazen şöyle görünür:Seni seviyorum, bu yüzden seni kontrol ederim.
Benim istediğim gibi olmalısın.
Benim beklentilerime uymuyorsan değersizsin.
Senin yüzünü değil, benim arzumdaki imgeni görüyorum.
Başkalığın beni rahatsız ediyor; seni kendime göre biçimlendireceğim.
Levinasçı etik burada sevgiyi de sorumlulukla sınar. Çünkü sevgi, başkasını sahiplenme bahanesiyle onun yüzünü silemez.
Gerçek sevgi, Öteki'nin başkalığını koruyabilen sevgidir.Sevgi, başkasını tükettiğinde şiddete yaklaşır. Başkasının yüzünü gördüğünde ise etik derinlik kazanır.
Şiddet Ve Eğitim Arasında Nasıl Bir Bağ Kurulabilir
Eğitim, insanı geliştiren yüce bir alan olabilir. Fakat eğitim sistemi öğrenciyi yalnızca not, başarı grafiği, sıralama, performans verisi veya disiplin problemi olarak gördüğünde, yüzü unutan bir yapıya dönüşebilir.
Bir öğrenci yalnızca sınav sonucu değildir.
Yalnızca eksik kazanım değildir.
Yalnızca davranış dosyası değildir.
Yalnızca başarı yüzdesi değildir.
Her öğrencinin bir yüzü vardır: korkusu, merakı, utangaçlığı, aile hikayesi, başarısızlık kaygısı, sessizliği, potansiyeli.Levinasçı eğitim, öğrenciyi sisteme uygun parça haline getirmeden önce onu yüz olarak görmeyi gerektirir.
Bu yüzden eğitimde şiddet yalnızca fiziksel veya sözlü sertlik değildir. Bazen bir çocuğun yüzünü görmeden onu yalnızca ölçülebilir performansa indirgemek de etik açıdan yaralayıcı olabilir.
Gerçek eğitim, yüzü koruyan disiplindir. Şiddete Karşı Etik Direniş Nasıl Mümkündür
Levinas'a göre şiddete karşı en temel etik direniş, başkasının yüzünü yeniden görmektir. Çünkü yüz görüldüğünde, insan karşısındakini yalnızca hedef, düşman, engel veya kategori olarak göremez.
Etik direniş şunlarla başlar:Yavaşlamak.
Etiketin arkasındaki insanı görmek.
Dili dikkatli kullanmak.
Acıya alışmamak.
Kırılganlığı küçümsememek.
Gücü sorumlulukla sınırlamak.
Öteki'ni tamamen tükettiğini sanmamak.
Şiddet çoğu zaman hız ister. Hızlı yargı, hızlı öfke, hızlı etiket, hızlı dışlama. Etik ise çoğu zaman yavaşlık ister. Bakmak, duymak, düşünmek, durmak, cevap vermek.
Levinas'ın çağrısı çok nettir: Başkasının yüzünü görmeden hüküm verme. Başkasının insanlığını silmeden konuş. Başkasının acısını sistemin içine gömmeden duy.
Levinas'ın Şiddet Anlayışına Yöneltilen Eleştiriler Nelerdir
Levinas'ın şiddet anlayışı çok derin ve etkileyicidir; fakat bazı eleştiriler de alabilir. Çünkü gerçek hayatta insan, bazen kendini korumak, başkasını korumak veya adaleti sağlamak için güç kullanımıyla ilgili zor sorularla karşılaşabilir.
Eleştiriler şu sorular etrafında toplanabilir:
Her güç kullanımı şiddet midir
Kendini savunmak nasıl anlaşılmalıdır
Zarar veren birine karşı sınır koymak etik olarak nasıl temellendirilir
Adalet için ceza gerektiğinde yüz nasıl korunur
Toplum güvenliği ile Öteki'ne karşı sorumluluk nasıl dengelenir
Bu sorular önemlidir. Levinas'ın amacı kolay bir kural listesi vermek değildir. O, güç kullanımı gerektiğinde bile yüzün unutulmaması gerektiğini hatırlatır.Yani mesele her sınırı kaldırmak değildir. Mesele şudur: Sınır koyarken bile insanı tamamen yüzsüzleştirmemek. Kendini korurken bile başkasını salt nesneye dönüştürmemek.
Levinas'ın gücü, zor durumların içinde bile etik soruyu canlı tutmasındadır.
Levinasçı Şiddet Eleştirisi Modern İnsana Ne Öğretir
Levinasçı şiddet eleştirisi modern insana şu temel dersi verir: Şiddet çoğu zaman insanı insan olarak görmeyi bıraktığımız yerde başlar.
Modern dünya hızlıdır. İnsanları çabuk etiketler, çabuk yargılar, çabuk dışlar, çabuk öfkelenir, çabuk linç eder, çabuk unutur. Bu hız içinde yüz kaybolur.
Levinas modern insana şu soruları sordurur:
Kimin yüzünü görmeden konuşuyorum
Kimi yalnızca etiket olarak görüyorum
Hangi acıya alıştım
Hangi kelimelerim başkasının yüzünü siliyor
Özgürlüğüm şiddete mi dönüşüyor
Adalet ararken intikam mı üretiyorum
Ekranın arkasındaki insanı hâlâ hatırlıyor muyum
Bu sorular rahatsız edicidir; ama insanı derinleştirir.Levinas bize şunu öğretir: Şiddete karşı ilk savunma, başkasının yüzünü yeniden görmektir. Çünkü yüz görüldüğünde, insan zarar vermeden önce durmayı öğrenir.
Son Söz Şiddetin Başladığı Yerde Yüz Kaybolur, Etiğin Başladığı Yerde Yüz Geri Döner
Emmanuel Levinas'a göre şiddet, yalnızca fiziksel zarar verme değildir. Şiddet, başkasının yüzünü silen, Öteki'ni nesneye indirgeyen, insanı kategoriye hapseden, acıyı görünmez kılan ve sorumluluğu susturan her etik çöküş biçiminde başlar.
Bir insan artık yüz olarak görülmediğinde, ona zarar vermek kolaylaşır. Bir topluluk yalnızca tehdit diye kodlandığında, ona karşı sertlik meşrulaşır. Bir hasta yalnızca vaka, bir yoksul yalnızca istatistik, bir göçmen yalnızca dosya, bir rakip yalnızca engel, bir karşıt görüş yalnızca düşman haline geldiğinde, insanlık alanı daralır.
Levinas'ın felsefesi bu daralmaya karşı güçlü bir vicdan çağrısıdır. O bize, başkasının yüzünün şiddete karşı ilk etik engel olduğunu hatırlatır. Yüz bana “beni öldürme” der. Bu emir, yalnızca bedeni öldürmemeyi değil; onuru, sözü, hikayeyi, kırılganlığı ve insanlığı yok etmemeyi de içerir.
Modern çağda şiddet çoğu zaman açık darbelerden önce dilde, ekranda, kurumda, ideolojide ve kayıtsızlıkta başlar. Bu yüzden Levinas'ın öğretisi bugün daha da önemlidir: İnsanı hızla yargılamadan önce yüzünü gör. Onu kategoriye kapatmadan önce hikayesini düşün. Onun hakkında konuşmadan önce ona karşı sorumlu olduğunu hatırla.
Belki de şiddetsiz bir dünyanın ilk adımı, büyük sloganlardan önce küçük bir bakış değişimidir: Karşımızdakini yeniden yüz olarak görebilmek.
