Emmanuel Levinas'a Göre Adalet Nedir 
Üçüncü Kişi, Sorumluluk, Hukuk Ve Etik Denge Nasıl Açıklanır
Emmanuel Levinas'a göre adalet, yalnızca mahkeme, yasa, hukuk, ceza, hak dağılımı veya toplumsal düzen meselesi değildir. Levinas'ın düşüncesinde adalet, Öteki'ne karşı duyulan etik sorumluluğun, birden fazla insanın, birden fazla yüzün, birden fazla hakkın ve birden fazla kırılganlığın bulunduğu dünyada ölçüye, dengeye ve kurumsal sorumluluğa dönüşmesidir.
Levinas'ın felsefesinde etik ilişki ilk olarak ben ile Öteki arasında, yani yüz yüze karşılaşmada başlar. Karşımdaki insanın yüzü bana sessizce seslenir: Beni yok sayma, beni incitme, beni öldürme, bana karşı sorumlusun. Fakat hayat yalnızca iki kişiden ibaret değildir. Karşımda bir Öteki varken, onun yanında başka insanlar da vardır. İşte Levinas'ın deyimiyle üçüncü kişi burada ortaya çıkar.
Üçüncü kişi, adaletin doğduğu yerdir. Çünkü artık yalnızca bir insana karşı sorumlu değilim; başka yüzlere, başka haklara, başka ihtiyaçlara ve başka kırılganlıklara karşı da sorumluyum. Bu nedenle adalet, etik sorumluluğun toplumsal alanda dengelenmiş, çoğullaşmış ve hukuki biçim kazanmış halidir.
Levinas'a Göre Adalet Nedir
Levinas'a göre adalet, başkasına karşı duyulan etik sorumluluğun, birden fazla insanın bulunduğu dünyada hakkaniyet, ölçü, denge ve kurumsal düzen kazanmasıdır.
Etik ilişki, ilk olarak karşımda duran Öteki'nin yüzüyle başlar. O yüz bana sorumluluk yükler. Fakat dünyada yalnızca tek bir yüz yoktur. Başka insanlar da vardır. Onların da acıları, hakları, ihtiyaçları ve sesleri vardır.
Bu nedenle adalet, şu sorudan doğar:Bir kişiye karşı sorumluyken, diğer insanların hakkını nasıl koruyacağım
Levinas için adalet, soğuk bir hesap değildir. Fakat yalnızca duygusal merhamet de değildir. Adalet, yüzleri unutmadan ölçü kurmaktır. Çünkü ölçüsüz merhamet birini korurken diğerini ihmal edebilir. Yüzsüz hukuk ise insanı dosyaya, sayıya ve kurala indirger.
Bu yüzden Levinasçı adaletin kalbinde şu denge vardır:
Yüzü gör.
Hakkı koru.
Sorumluluğu unutma.
Üçüncü kişinin varlığını hesaba kat.
Adalet Neden Etikten Doğar
Levinas'a göre adalet, etik sorumluluktan bağımsız doğmaz. Adaletin kaynağı, başkasının yüzünde başlayan etik çağrıdır. Eğer insan başkasının yüzünü gerçekten görmezse, adalet yalnızca teknik bir düzenlemeye dönüşebilir.
Etik bana şunu söyler:
Karşındaki insan yüzdür.
Onun acısı önemlidir.
Onun hakkı vardır.
Onun kırılganlığı seni ilgilendirir.
Adalet ise bu etik çağrıyı çoğul dünyaya taşır.Çünkü toplumda herkes yüzdür. Yalnızca bana yakın olan değil; tanımadığım insan da yüzdür. Yalnızca sevdiğim kişi değil; yabancı da yüzdür. Yalnızca güçlü olan değil; zayıf, hasta, yoksul, çocuk, yaşlı ve dışlanmış olan da yüzdür.
Bu yüzden adalet, etiğin kurumsal ve toplumsal biçimidir. Etik olmadan adalet soğur. Adalet olmadan etik dengesiz kalır.
Üçüncü Kişi Nedir
Levinas'ın adalet düşüncesinde üçüncü kişi çok önemli bir kavramdır. Üçüncü kişi, yüz yüze etik ilişkinin dışındaki diğer insanları temsil eder. Yani karşımda bir Öteki vardır; fakat yalnızca o yoktur. Başka Ötekiler de vardır.
Ben bir kişiye yardım etmek isteyebilirim.
Ama başka birinin hakkını da gözetmeliyim.
Birinin acısını duyabilirim.
Ama diğerinin adalet talebini de duymalıyım.
Birine merhamet edebilirim.
Ama başkasına haksızlık etmemeliyim.
Üçüncü kişi, bana şunu sorar:Yalnızca bu yüzü değil, diğer yüzleri de görüyor musun
İşte adalet bu soruyla başlar. Çünkü etik sorumluluk tek bir yüz karşısında sınırsız hissedilebilir; fakat toplum içinde birçok yüz arasında karar, ölçü, hukuk ve denge gerekir.
Üçüncü kişi, Levinas'ta etiğin topluma açıldığı kapıdır.
Adalet Ve Yüz Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
Levinas için yüz, etik çağrının merkezidir. Adalet ise bu yüzün çağrısını, toplumdaki diğer yüzlerle birlikte düşünme çabasıdır.
Adaletin amacı, yüzü silmek değildir. Tam tersine, yüzleri korumaktır. Fakat hukuk ve kurumlar bazen insanı yüz olarak değil, yalnızca dosya, numara, kimlik, vaka, başvuru, suçlu, mağdur, hasta veya göçmen olarak görebilir.
Levinasçı adalet burada çok dikkatli bir uyarı yapar:Kuralı uygularken yüzü unutma.
Bir mahkeme dosyasının arkasında insan vardır.
Bir hastane kaydının arkasında korku vardır.
Bir sosyal yardım başvurusunun arkasında ihtiyaç vardır.
Bir göçmen evrakının arkasında belirsizlik vardır.
Bir okul raporunun arkasında çocuk vardır.
Adalet, bu yüzleri görmeden yalnızca işlem yürütürse, etik ruhunu kaybedebilir.
Adalet Neden Yalnızca Merhamet Değildir
Merhamet çok değerlidir; fakat adalet yalnızca merhamet değildir. Çünkü merhamet bazen yakındaki kişiye yönelir, gördüğümüz acıya cevap verir, duygusal yakınlıkla çalışır. Fakat adalet, görmediğimiz insanların hakkını da düşünmek zorundadır.
Bir kişiye merhamet ederken, başka bir kişiye haksızlık edebiliriz.
Birini korurken, diğerinin hakkını unutabiliriz.
Birine acıdığımız için ölçüyü kaybedebiliriz.
Bir yüz bizi çok etkilediği için başka yüzleri görmezden gelebiliriz.
İşte adalet burada gereklidir.Adalet, merhameti yok etmez; onu ölçüyle, hakla ve çoğul sorumlulukla dengeler.
Levinasçı bakışta en doğru denge şudur:
Merhamet yüzü görür.
Adalet bütün yüzleri hesaba katar.
Hukuk bu dengeyi toplumsal düzene taşır.
Bu yüzden adalet, yalnızca kalbin yumuşaklığı değil; aynı zamanda vicdanın ölçülü aklıdır.
Adalet Ve Hukuk Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır
Hukuk, adaletin toplumsal biçimlerinden biridir. Toplumda hakların korunması, suçların değerlendirilmesi, mağdurların gözetilmesi, güçsüzlerin korunması ve insanların keyfi şiddetten uzak yaşayabilmesi için hukuk gerekir.
Fakat Levinasçı düşünce, hukukun etik duyarlılıktan kopmaması gerektiğini vurgular. Çünkü hukuk yalnızca madde, prosedür, belge ve karar haline gelirse, insan yüzünü unutabilir.
Hukuk şunu yapmalıdır:Hakkı korumalı.
Güçsüzü ezdirmemeli.
Yüzleri dosyaya indirgememeli.
İnsanın kırılganlığını unutmamalı.
Kuralı uygularken vicdanı tamamen dışlamamalı.
Hukuk, yüzü koruduğunda adalete yaklaşır.
Hukuk, yüzü unuttuğunda soğuk bir totaliteye dönüşebilir.
Levinasçı hukuk anlayışının temel sorusu şudur:Kural, insanı koruyor mu; yoksa insanı kuralın altında görünmez mi kılıyor
Adalet Ve Sorumluluk Nasıl Birleşir
Levinas'a göre sorumluluk, başkasının yüzü karşısında başlar. Fakat adalet, bu sorumluluğun tek kişiye değil, birçok kişiye karşı taşınması gerektiğini gösterir.
Ben bir kişiye karşı sorumluyum.
Ama aynı anda başka insanlara karşı da sorumluyum.
Birinin acısını duymalıyım.
Ama başkasının hakkını da ihmal etmemeliyim.
Adalet, sorumluluğun çoğullaşmış halidir.Sorumluluk olmadan adalet mekanikleşir. Çünkü insan sadece kurala bakar, yüzü görmez.
Adalet olmadan sorumluluk ölçüsüzleşebilir. Çünkü insan yalnızca yakındaki acıya odaklanıp diğer hakları unutabilir.
Bu yüzden Levinas'ta adalet ve sorumluluk birbirini tamamlar:
Sorumluluk adalete ruh verir.
Adalet sorumluluğa ölçü verir.
Adalet Neden Karar Vermeyi Gerektirir
Adalet, yalnızca duygulanmak değildir; aynı zamanda karar vermektir. Çünkü birçok insanın hakkı söz konusu olduğunda, her talebe aynı anda sınırsız biçimde cevap vermek mümkün olmayabilir.
Bir toplumda kaynaklar sınırlı olabilir.
Zaman sınırlı olabilir.
Güvenlik kaygıları olabilir.
Haklar çatışabilir.
Birinin özgürlüğü, başkasının güvenliğiyle karşılaşabilir.
Bu nedenle adalet, zor kararlar gerektirir.Levinas'ın etik felsefesi bize yüzü unutmamayı öğretir; fakat adalet bu yüzler arasında ölçülü karar vermeyi de gerektirir. Adalet, yalnızca “iyi niyet” değildir. İyi niyet, ölçüsüz olduğunda yeni haksızlıklar doğurabilir.
Adaletin zorluğu burada saklıdır: Her yüzü görmek, ama her durumda doğru ölçüyü aramak.
Bu yüzden adalet, hem vicdan hem akıl ister. Hem merhamet hem düzen ister. Hem etik duyarlılık hem hukuki denge ister.
Adalet Ve Eşitlik Aynı Şey Midir
Adalet ile eşitlik birbirine yakındır; fakat tamamen aynı değildir. Eşitlik, insanların temel değer ve hak bakımından aynı saygıyı hak ettiğini vurgular. Adalet ise bu eşit değeri gerçek durumlar içinde hakkaniyetle uygulamaya çalışır.
Herkese aynı davranmak bazen adil olabilir.
Ama bazen farklı durumda olanlara aynı davranmak haksızlık doğurabilir.
Çünkü bir çocukla yetişkin, hasta ile sağlıklı, yoksul ile varlıklı, güçlü ile güçsüz aynı koşullarda değildir.
Levinasçı adalet, yüzlerin somut kırılganlığını dikkate alır.Adalet şunu sorar:
Kim daha kırılgan
Kim görünmez bırakılmış
Kimin yüzü sistem içinde silinmiş
Kimin hakkı korunmaya muhtaç
Kimin sesi duyulmuyor
Bu yüzden adalet, mekanik eşitlikten daha derin bir şeydir. Adalet, eşit insan değerini korurken, insanların somut ihtiyaçlarını ve kırılganlıklarını da görür.
Adalet Ve Şiddet Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
Adaletin olmadığı yerde şiddet büyüyebilir. Çünkü haksızlık, ezilmişlik, dışlanma, keyfi güç, yüzlerin silinmesi ve insanların yalnızca kategoriye indirgenmesi toplumsal şiddeti besler.
Fakat adalet adına da şiddet üretilebilir. Bu, Levinasçı açıdan çok tehlikelidir. Çünkü bir sistem, kendi adalet anlayışını mutlaklaştırıp insan yüzünü görmezden gelebilir.
Adaletin karanlık riski şudur:Kural adına yüzü silmek.
Düzen adına insanı ezmek.
Güvenlik adına yabancıyı tamamen düşmanlaştırmak.
Ceza adına insan onurunu yok etmek.
İdeoloji adına merhameti susturmak.
Levinas burada bize şunu hatırlatır:
Gerçek adalet, şiddeti azaltmalı; yeni yüzsüzlükler üretmemelidir.
Adalet, insanı korumak için vardır. İnsan yüzünü yok eden adalet, adalet olmaktan uzaklaşır.
Adalet Ve Totalite Arasında Nasıl Bir Tehlike Vardır
Levinas'ın en önemli uyarılarından biri, sistemlerin insan yüzünü yutabilmesidir. Adalet de kurumsallaştığında, eğer dikkat edilmezse totaliteye dönüşebilir. Yani insanı bütünün parçası, dosyanın konusu, işlemin nesnesi haline getirebilir.
Totaliteleşmiş adalet şöyle görünür:İnsan sadece dosyadır.
Acı sadece veridir.
Hikaye sadece beyandır.
Yüz sadece kimlik fotoğrafıdır.
Karar sadece prosedürdür.
Bu, adaletin etik ruhunu zayıflatır.
Levinasçı adalet, totaliteye karşı sonsuzluğu, yani insanın hiçbir sistemle tamamen tüketilemeyecek derinliğini hatırlatır.
Adalet sistemi gerekir. Fakat sistem, insanın üstüne kapanmamalıdır. Çünkü her dosyanın arkasında, sistemden taşan bir yüz vardır.
Adalet Ve Devlet Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır
Devlet, hukuk, güvenlik, düzen, eğitim, sağlık ve toplumsal haklar açısından gereklidir. Fakat Levinasçı bakış devleti de etik bir sınava çağırır. Çünkü devlet, insanı koruyabileceği gibi, insanı sayıya, nüfusa, kategoriye ve denetlenecek kitleye de indirebilir.
Devletin adaleti şu sorularla sınanır:
Zayıf olanı koruyor mu
Yoksulun yüzünü görüyor mu
Yabancıyı yalnızca tehdit olarak mı okuyor
Hastayı yalnızca maliyet olarak mı görüyor
Çocuğu yalnızca eğitim verisi olarak mı görüyor
Mahpusu insan onuruyla birlikte mi düşünüyor
Levinasçı devlet düşüncesi şunu ister:Düzen kur, ama yüzü unutma.
Güvenlik sağla, ama insanlığı silme.
Hukuk uygula, ama kırılganlığı gör.
Devletin adaleti, en güçlüye nasıl davrandığıyla değil; en kırılgan yüzü nasıl gördüğüyle ölçülür.
Adalet Ve Yabancı Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
Levinas'ın felsefesinde yabancı, etik düşüncenin en zor sınavlarından biridir. Çünkü yabancı, bize benzemez. Dilimizden, kültürümüzden, alışkanlıklarımızdan, güvenlik anlayışımızdan ve kimlik sınırlarımızdan farklı olabilir.
Fakat adalet, yabancıyı yalnızca tehdit, yük, dosya veya istatistik olarak görmemelidir.
Yabancı da yüzdür.Yabancının yüzü bana şunu sorar:
Beni sadece kökenimle mi yargılayacaksın
Beni hikayem olmadan mı tanımlayacaksın
Beni daha duymadan tehdit mi sayacaksın
Beni insan olmadan önce dosya mı yapacaksın
Adalet, yabancıyı romantikleştirmek zorunda değildir. Güvenlik, hukuk ve düzen önemlidir. Fakat bütün bunlar içinde yabancının yüzünü tamamen silmek, Levinasçı etik açısından büyük bir tehlikedir.
Gerçek adalet, yabancıya bile insan olarak bakabilen düzendir.
Adalet Ve Dil Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır
Dil, adaletin en hassas alanlarından biridir. Çünkü insanları nasıl adlandırdığımız, onlara nasıl davrandığımızı etkiler. Dil, yüzü görünür kılabilir; ama yüzü silebilir de.
Adil dil şunu yapar:İnsanı tek etikete indirgemez.
Acıyı küçümsemez.
Mağduru suçlamaz.
Yabancıyı insanlıktan çıkarmaz.
Suçluyu bile onursuzlaştırmaz.
Kırılganı alay konusu yapmaz.
Adaletsiz dil ise insanı kategorilere hapseder:
Onlar.
Yük.
Tehdit.
Vaka.
Sayı.
Sorun.
Fazlalık.
Levinasçı adalet, dilin de etik sorumluluk taşıdığını hatırlatır. Çünkü söz, yalnızca ses değildir. Söz, yüzü koruyabilir veya yüzü yok edebilir.
Dijital Çağda Adalet Nasıl Değişir
Dijital çağda adalet daha karmaşık hale gelmiştir. Çünkü insanlar artık sosyal medya, algoritmalar, dijital linçler, veri profilleri, çevrim içi yargılamalar ve görünürlük sistemleri içinde değerlendiriliyor.
Dijital çağda adaletin tehlikeleri şunlardır:İnsanı tek paylaşıma indirgemek.
Bir hatayı bütün kimlik haline getirmek.
Yargılamayı kalabalık öfkesine bırakmak.
Linç kültürünü adalet sanmak.
Acıyı içerik gibi tüketmek.
Kişiyi profil, etiket veya ekran görüntüsüne hapsetmek.
Levinas bugün yaşasaydı muhtemelen şunu hatırlatırdı:
Ekranın arkasında da yüz var.
Dijital adalet, hızlı öfke değil; yüzü unutmayan ölçülü sorumluluk ister. Çünkü hızla verilen hükümler, insanın bütün hikayesini tek bir görüntüye hapsedebilir.
Adalet Ve Bağışlama Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır
Adalet ile bağışlama arasında hassas bir ilişki vardır. Bağışlama, insanlık için derin bir erdem olabilir; fakat adaletin yerini her zaman alamaz. Çünkü bazı durumlarda yalnızca bağışlamak, mağdurun hakkını görünmez kılabilir.
Bağışlama kişisel bir iç dönüşüm olabilir.
Adalet ise toplumsal hakkın korunmasını gerektirir.
Bağışlama kalbin alanıdır.
Adalet hukukun ve hakkın alanıdır.
Levinasçı bakışta önemli olan şudur:Mağdurun yüzü unutulmadan bağışlama konuşulmalıdır.
Failin yüzü de tamamen şeytanlaştırılmadan adalet aranmalıdır.
Bu çok zor bir dengedir. Çünkü adalet intikama dönüşmemeli; bağışlama da haksızlığı örtmemelidir.
Gerçek etik denge, hem mağdurun hakkını hem de insan onurunun sınırlarını görebilen dengedir.
Levinas'ın Adalet Anlayışına Yöneltilen Eleştiriler Nelerdir
Levinas'ın adalet anlayışı çok derin olmakla birlikte bazı eleştiriler alır. Özellikle onun etik sorumluluğu çok güçlü biçimde merkeze alması, pratik hukuk ve siyaset alanında bazı sorular doğurur.
Eleştiriler şunlar olabilir:
Sınırsız sorumluluk pratik adalete nasıl dönüşür
Üçüncü kişi geldiğinde hangi ölçü kullanılacak
Hukuk ile merhamet nasıl dengelenecek
Zarar veren kişi karşısında yüzü görmek yeterli mi
Toplumsal kurumlar bu etik hassasiyeti nasıl taşıyacak
Bu sorular değerlidir. Çünkü adalet yalnızca güzel kavramlarla kurulmaz; somut kararlar, kurumlar, yasalar ve uygulamalar ister.Fakat Levinas'ın önemi, bu kararların içine yüzü, sorumluluğu, kırılganlığı ve Öteki'nin indirgenemezliğini yeniden sokmasıdır.
Onun sorusu hâlâ güçlüdür:
Adalet kurarken insan yüzünü kaybediyor muyuz
Levinasçı Adalet Modern İnsana Ne Öğretir
Levinasçı adalet modern insana çok temel bir ders verir: Hak, yüz olmadan soğur; merhamet, ölçü olmadan dengesizleşir.
Modern insan çoğu zaman adaleti hızlı hüküm, keskin taraf tutma, ceza isteği, sosyal medya öfkesi veya mekanik hukuk olarak düşünebilir. Levinas ise adalete daha derin bir bilinç kazandırır.
Bu bilinç şu soruları sordurur:
Kimin yüzünü görmüyorum
Kimin hakkını unutuyorum
Birini savunurken başkasına haksızlık ediyor muyum
Kuralı uygularken insanı siliyor muyum
Merhamet ederken ölçüyü kaybediyor muyum
Adalet ararken intikama mı yaklaşıyorum
Bu sorular, adaleti daha insanî hale getirir.Levinas bize şunu öğretir: Adalet, yalnızca güçlü karar vermek değil; karar verirken yüzlerin kırılganlığını unutmamaktır.
Son Söz Adalet, Yüzleri Unutmayan Sorumluluk Dengesidir
Emmanuel Levinas'a göre adalet, başkasının yüzüyle başlayan etik sorumluluğun, birçok insanın bulunduğu dünyada ölçü, denge, hukuk ve hakkaniyet kazanmasıdır. Etik ilişki önce yüz yüze başlar; fakat üçüncü kişi geldiğinde sorumluluk çoğalır ve adalet sorusu doğar.
Adaletin kalbinde bu yüzden iki büyük gerçek vardır: Yüz ve ölçü. Yüz olmadan adalet soğuk bir mekanizmaya dönüşür. Ölçü olmadan merhamet dengesizleşebilir. Levinas'ın büyüklüğü, bu ikisini aynı düşünce içinde buluşturmasındadır.
Adalet, insanı dosyaya, sayıya, profile, kimliğe, suça, mağduriyete veya kategoriye indirgememelidir. Her kararın arkasında bir yüz vardır. Her dosyanın arkasında bir hayat vardır. Her hakkın arkasında bir kırılganlık vardır. Her toplumsal düzenin içinde unutulma ihtimali taşıyan insanlar vardır.
Bu yüzden Levinas'ın adalet anlayışı, modern dünyaya derin bir uyarı bırakır: Hukuk kur, ama insanı unutma. Düzen sağla, ama yüzü silme. Güvenlik ara, ama yabancıyı insanlıktan çıkarma. Ceza ver, ama onuru tamamen yok etme. Merhamet göster, ama başkalarının hakkını ihmal etme.
Belki de gerçek adalet, yalnızca terazinin dengede durması değildir. Gerçek adalet, o terazinin iki kefesinde de insan yüzü olduğunu hiç unutmamaktır.
