Emmanuel Levinas'a Göre Özgürlük Nedir 
Sorumluluk, Öteki, Etik Sınır Ve İnsan Olmak Nasıl Açıklanır
Emmanuel Levinas'a göre özgürlük, modern çağın sıkça düşündüğü gibi yalnızca bireysel seçim, kişisel irade, bağımsızlık, kendini gerçekleştirme ya da engelsiz hareket etme meselesi değildir. Levinas, özgürlüğü çok daha derin, çok daha sarsıcı ve çok daha etik bir yerden düşünür. Ona göre insanın özgürlüğü, Öteki'nin yüzü karşısında sınanır.
Modern düşünce çoğu zaman özgürlüğü şöyle anlar: Ben ne istersem onu yapabilirim. Ben kendi hayatımın sahibiyim. Ben kendi seçimlerimle var olurum. Levinas ise bu anlayışa önemli bir etik düzeltme getirir. Çünkü başkasının yüzü, bana şunu hatırlatır: Benim özgürlüğüm, başkasının kırılganlığını ezme hakkı değildir.
Levinas için özgürlük, ancak sorumlulukla birleştiğinde insanileşir. Sorumluluktan kopmuş özgürlük, kolayca bencilliğe, kayıtsızlığa, tahakküme, şiddete ve Öteki'ni araçsallaştırmaya dönüşebilir. Bu yüzden Levinas'ın özgürlük anlayışı, insanı kendi merkezinden çıkarır ve başkasının yüzü karşısında yeniden düşünmeye çağırır.
Levinas'a Göre Özgürlük Nedir
Levinas'a göre özgürlük, insanın yalnızca kendi iradesine göre hareket etmesi değil; başkasının yüzü karşısında sorumlulukla sınanan etik bir varoluş biçimidir.
İnsan seçebilir.
İnsan karar verebilir.
İnsan kendi hayatını kurabilir.
İnsan kendi yolunu çizebilir.
İnsan kendi arzularını gerçekleştirmek isteyebilir.
Fakat Levinas'a göre bütün bunlar, başkasının yüzüyle karşılaşıldığında yeniden düşünülmelidir. Çünkü karşımda yalnızca benim dünyama ait bir nesne yoktur; acı çekebilen, kırılabilen, yaralanabilen, ölümlü, benden bağımsız bir insan vardır.
Bu yüzden özgürlük, Levinas'ta sınırsız benlik hareketi değildir.Gerçek özgürlük, başkasına zarar vermeden, başkasını yok saymadan, başkasını araç haline getirmeden, başkasının yüzünü silmeden var olabilmektir.
Özgürlük, insanın kendi gücünü etik olarak terbiye edebilmesidir.
Modern Özgürlük Anlayışı Neden Yetersizdir
Modern çağda özgürlük çoğu zaman bireyin kendi seçimini yapabilmesi olarak anlaşılır. Bu anlayış elbette önemlidir; çünkü insanın baskıdan, zorlamadan ve tahakkümden kurtulması gerekir. Fakat Levinas'a göre bu anlayış tek başına yeterli değildir.
Çünkü özgürlük yalnızca benim hakkım olarak düşünülürse, başkasının hakkı görünmezleşebilir.
Modern insan şöyle diyebilir:
Benim seçimim.
Benim hayatım.
Benim bedenim.
Benim kararım.
Benim mutluluğum.
Benim yolum.
Fakat Levinas bu cümlelerin karşısına başkasının yüzünü koyar.Çünkü benim seçimim, başkasının acısını büyütüyorsa; benim rahatım, başkasının görünmezliği üzerine kuruluyorsa; benim özgürlüğüm, başkasının kırılganlığını eziyorsa, orada özgürlük etik anlamda sorunlu hale gelir.
Levinas'ın itirazı şudur: Özgürlük, sorumluluktan ayrıldığında insanı yüceltmez; bazen insanı başkasına karşı körleştirir.
Özgürlük Neden Sorumlulukla Birlikte Düşünülmelidir
Levinas için özgürlük ile sorumluluk birbirinden koparılamaz. Çünkü insan yalnızca kendi için yaşayan kapalı bir varlık değildir. İnsan, Öteki'nin yüzü karşısında etik olarak çağrılan bir varlıktır.
Sorumluluktan kopmuş özgürlük şöyle der:
Ben istersem yaparım.
Bana ne başkasından.
Kimse beni sınırlayamaz.
Önce benim çıkarım gelir.
Levinasçı özgürlük ise şöyle sorar:
Bu seçim başkasının yüzünü siliyor mu
Bu karar başkasını incitiyor mu
Bu hak, başkasının hakkını yok ediyor mu
Bu özgürlük, başkasının kırılganlığına kör mü
Sorumluluk, özgürlüğü daraltan bir zincir değil; onu ahlaki olgunluğa ulaştıran sınırdır.İnsan ancak başkasının varlığına duyarlı olduğunda, özgürlüğü yalnızca güç gösterisi olmaktan çıkar ve insanlık değerine dönüşür.
Özgürlük Neden Öteki'nin Yüzüyle Sınanır
Levinas'ın felsefesinde yüz, özgürlüğün sınandığı en derin alandır. Çünkü yüz bana yalnızca bir insanın varlığını göstermez; onun karşısında nasıl davranmam gerektiğini de sessizce hatırlatır.
Yüz bana şöyle der:
Beni yok sayma.
Bana zarar verme.
Beni araç yapma.
Beni yalnızca kategoriye indirgeme.
Ben de kırılgan bir insanım.
Bu çağrı, benim özgürlüğüme etik bir sınır koyar.Ben güçlü olabilirim; fakat gücümü başkasını ezmek için kullanamam.
Ben konuşabilirim; fakat sözlerimle başkasını yok edemem.
Ben seçebilirim; fakat seçimim başkasının insanlığını silemez.
Ben özgürüm; fakat özgürlüğüm başkasının yüzünde durmak zorundadır.
Levinas'a göre yüz, özgürlüğün karşısına çıkan yasaklayıcı bir duvar değil; özgürlüğe insanlık kazandıran etik aynadır.
Sorumluluktan Kopan Özgürlük Nasıl Şiddete Dönüşebilir
Sorumluluktan kopan özgürlük, zamanla şiddete dönüşebilir. Çünkü insan kendi özgürlüğünü mutlaklaştırdığında, başkasını kendi arzularının, çıkarlarının ve hedeflerinin önünde duran bir engel gibi görmeye başlayabilir.
Şiddet bazen böyle başlar:Benim istediğim olacak.
Benim gücüm belirleyici.
Başkasının acısı önemli değil.
Karşımdaki insan yalnızca engel.
Onun yüzünü görmek zorunda değilim.
Bu noktada özgürlük, etik olmaktan çıkar; tahakküme yaklaşır.
Levinas'a göre başkasının yüzü bu şiddete karşı ilk engeldir. Çünkü yüz bana şunu söyler: Gücün var diye zarar verme hakkın yok.
Gerçek özgürlük, başkasını yok edebilecek güce sahipken bile kendini durdurabilmektir.Sorumluluk, özgürlüğün içindeki şiddet ihtimalini frenleyen vicdani sınırdır. Bu sınır olmadığında, özgürlük başkasının dünyasında korkuya dönüşebilir.
Özgürlük Ve Ben Merkezli Yaşam Arasında Nasıl Bir Gerilim Vardır
İnsan kendi hayatının merkezinde yaşar. Kendi ihtiyaçlarını, arzularını, hedeflerini ve güvenliğini önemser. Bu doğaldır. Fakat Levinas'a göre insan yalnızca kendi merkezinde kaldığında, başkasının yüzünü görme yeteneğini kaybedebilir.
Ben merkezli yaşam şöyle der:
Benim zamanım değerli.
Benim acım daha önemli.
Benim planım bozulmamalı.
Benim rahatım korunmalı.
Benim özgürlüğüm sınırlanmamalı.
Levinas ise bu benliğin karşısına Öteki'ni getirir.Öteki'nin yüzü bana şunu hatırlatır:
Sen dünyada tek değilsin.
Senin hayatın başkasının hayatından kopuk değil.
Senin özgürlüğün başkasının kırılganlığıyla karşılaşır.
Senin varlığın, başkasının varlığı karşısında etik olarak sınanır.
Bu yüzden Levinas için özgürlük, benliğin keyfi genişlemesi değil; benliğin başkasına karşı sorumlu biçimde açılmasıdır.
Özgürlük Ve Vicdan Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
Levinasçı düşüncede vicdan, özgürlüğün etik pusulasıdır. İnsan özgür olabilir; fakat vicdanı yoksa bu özgürlüğü başkasına zarar verecek biçimde kullanabilir. Vicdan, başkasının yüzünün içimizde bıraktığı sessiz yankıdır.
Birini incittiğimizde huzursuzluk duymamız,
bir haksızlık karşısında rahatsız olmamız,
bir yoksulluğu görüp tamamen kayıtsız kalamamamız,
bir çocuğun korkusunda içimizin sızlaması,
bir insanı haksız yere kırdığımızda geri dönüp düşünmemiz
vicdanın özgürlüğe yön verdiği anlardır.
Vicdan, özgürlüğün karanlıkta kalmasını engelleyen iç ışıktır.Levinas'a göre insan, vicdan sayesinde kendi özgürlüğünü sorgular. Yapabiliyor olmak, yapmanın doğru olduğu anlamına gelmez. Gücüm yetiyor diye başkasını ezemem. Konuşabiliyorum diye başkasını yaralayamam. Seçebiliyorum diye başkasını yok sayamam.
Vicdan, özgürlüğe şu soruyu sorar:
Başkasının yüzü karşısında hâlâ insan kalıyor musun
Özgürlük Neden Sınır İster
Modern insan çoğu zaman sınırı özgürlüğün düşmanı gibi görür. Oysa Levinas açısından bazı sınırlar, özgürlüğün düşmanı değil; özgürlüğün etik biçimde yaşanmasının şartıdır.
Sınırsız özgürlük, güçlü olanın zayıfı ezdiği bir düzene dönüşebilir.
Sınırsız arzu, başkasını araç haline getirebilir.
Sınırsız söz, başkasının onurunu yaralayabilir.
Sınırsız güç, şiddet doğurabilir.
Bu yüzden özgürlük, etik sınır ister.Bu sınır dışarıdan zorla dayatılan basit bir engel değildir. Levinas'ta sınır, başkasının yüzünden doğar. Karşımdaki insanın kırılganlığı, benim davranışlarımı ahlaki olarak sınar.
Özgürlüğün en asil hali, kendi kendini başkasının insanlığı uğruna sınırlayabilmesidir.Bu sınır, özgürlüğü küçültmez. Tam tersine, onu vahşi bir güç olmaktan çıkarır ve insanlığa yükseltir.
Özgürlük Ve Adalet Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır
Özgürlük yalnızca bireysel bir mesele değildir; toplumsal bir boyutu da vardır. Çünkü bir kişinin özgürlüğü, başka insanların haklarıyla ve özgürlükleriyle karşılaşır. İşte burada adalet devreye girer.
Ben özgürüm.
Sen de özgürsün.
O da özgür.
Herkesin yüzü, hakkı ve kırılganlığı var.
Adalet, özgürlüklerin birbirini yok etmeden birlikte yaşayabilmesini sağlayan etik düzendir.Levinas'a göre adalet, yüzleri unutmadan düzen kurmalıdır. Çünkü hukuk, kurumlar ve kurallar, insan yüzünü korumak için vardır. Eğer adalet yalnızca mekanik kurala dönüşürse, yüzü unutabilir. Eğer özgürlük yalnızca bireysel hak iddiasına dönüşürse, başkasının hakkını ezebilir.
Gerçek adalet, özgürlüğü sorumlulukla dengeler.Bu yüzden Levinasçı özgürlük, sadece “benim hakkım” demez; aynı zamanda “başkasının hakkı karşısında benim sorumluluğum nedir
” diye sorar.
Özgürlük Ve Hukuk Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
Hukuk, özgürlüğü korumak için gereklidir. İnsanların keyfi biçimde birbirine zarar vermemesi, hakların korunması, zayıf olanın güçlü karşısında ezilmemesi için hukuk gerekir. Fakat Levinasçı bakış, hukukun yalnızca kuraldan ibaret kalmaması gerektiğini hatırlatır.
Hukuk özgürlüğü düzenler. Etik, hukukun insan yüzünü unutmamasını sağlar.Bir insanın özgürlüğü, başka bir insanın hayatını yok ediyorsa hukuk devreye girer. Fakat hukuk da insanı yalnızca dosya, sayı, madde ve işlem olarak görürse etik duyarlılığını kaybedebilir.
Levinas'ın burada sordurduğu soru şudur:
Kuralı uygularken yüzü hâlâ görüyor muyuz
Özgürlüğü koruyan hukuk, aynı zamanda insanın kırılganlığını da görmelidir.Çünkü adaletin en derin anlamı, yalnızca özgürlüğü tanımak değil; özgürlüğün başkasını ezmeye dönüşmesini engellemektir.
Özgürlük Ve Ahlaki Olgunluk Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
Özgürlük, insanın olgunluğunu da sınar. Çocukça özgürlük, yalnızca istediğini yapma isteğidir. Olgun özgürlük ise istediğini yapabilecek güçteyken bile neyin doğru olduğunu sorabilmektir.
Ahlaki olgunluk şunu gerektirir:
Gücümü kontrol edebilmek.
Arzumu sorgulayabilmek.
Öfkemi başkasının yüzü karşısında durdurabilmek.
Haklı olduğumu düşünürken bile merhameti kaybetmemek.
Kendi özgürlüğümün başkasına ne yaptığını görebilmek.
Levinas'a göre insan özgür oldukça daha sorumsuz değil; daha sorumlu hale gelmelidir.Çünkü özgürlük arttıkça etki alanı da artar. Etki alanı arttıkça başkasına zarar verme ihtimali de büyür. Bu yüzden özgür insan, aynı zamanda dikkatli insan olmalıdır.
Gerçek olgunluk, yapabilirim ile yapmalı mıyım arasındaki farkı görebilmektir.
Özgürlük Ve Sevgi Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır
Sevgi, özgürlüğün en derin sınavlarından biridir. Çünkü insan sevdiği kişiyi bazen kendi arzusunun, beklentisinin ve korkusunun içine kapatmak isteyebilir. Seni seviyorum cümlesi bazen farkında olmadan seni kendime ait görmek istiyorum anlamına dönüşebilir.
Levinasçı etik burada sevgiye derin bir sınır getirir:
Sevmek, başkasını sahiplenmek değildir.
Sevmek, başkasının yüzünü kendi arzumla silmek değildir.
Sevmek, başkasının özgürlüğünü yok etmek değildir.
Sevmek, başkasının başkalığını kabul edebilmektir.
Etik sevgi, özgürlüğü yok etmez; onu başkasının varlığına saygıyla derinleştirir.Birini gerçekten sevmek, onu tamamen kontrol etmeye çalışmadan yanında durabilmektir. Onun farklılığını, kırılganlığını, sınırlarını ve kendi varoluşunu kabul edebilmektir.
Sevgi, özgürlüğü sorumlulukla birleştirdiğinde olgunlaşır. Özgürlük Ve Dil Arasında Nasıl Bir Bağ Vardır
İnsan özgürlüğünü yalnızca eylemleriyle değil, diliyle de kullanır. Konuşmak, yazmak, eleştirmek, anlatmak ve yorumlamak da özgürlüğün alanıdır. Fakat Levinasçı etik, dil özgürlüğünün de başkasının yüzü karşısında sorumlu olduğunu hatırlatır.
Ben konuşabilirim.
Ama sözüm başkasını yok edebilir.
Ben eleştirebilirim.
Ama eleştirim insanı aşağılamaya dönüşebilir.
Ben ifade özgürlüğüne sahibim.
Ama bu özgürlük, başkasının onurunu sınırsızca yaralama hakkı değildir.
Dil özgürlüğü, etik sorumlulukla birlikte düşünülmelidir.Levinasçı bakış bize şunu öğretir:
Söz de bir eylemdir.
Kelime de yaralayabilir.
Cümle de yüzü silebilir.
Hitap biçimi de insanı görünür veya görünmez kılabilir.
Bu yüzden özgür konuşma, başkasının yüzünü tamamen yok saymayan bir dikkat ister.
Dijital Çağda Özgürlük Nasıl Yanlış Anlaşılır
Dijital çağda özgürlük çoğu zaman istediğini yazma, istediğini paylaşma, istediğini eleştirme, istediğini hedef alma şeklinde anlaşılabiliyor. Fakat ekran mesafesi, başkasının yüzünü görünmez kıldığında özgürlük kolayca hoyratlaşabilir.
Dijital özgürlük bazen şuna dönüşebilir:İstediğim gibi hakaret ederim.
İstediğim kişiyi linç ederim.
İstediğim görüntüyü yayarım.
İstediğim acıyı içerik gibi tüketirim.
Karşımdaki kişi yalnızca profil, insan değil.
Levinas bugün yaşasaydı, dijital çağa büyük ihtimalle şu etik soruyu sorardı:
Ekranın arkasındaki yüzü hâlâ görüyor musun
Dijital özgürlük, başkasının yüzü unutulduğunda sorumsuzluğa dönüşebilir.Gerçek dijital özgürlük, yalnızca konuşabilmek değil; konuşurken insan onurunu, kırılganlığı ve yüzü unutmamaktır.
Özgürlük Ve Yabancı Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır
Yabancı, özgürlüğün etik sınavlarından biridir. Çünkü yabancı benim alışılmış dünyamı bozar. Farklı dili, kültürü, görünüşü, yaşam biçimi veya ihtiyacıyla bana dünyanın yalnızca benim düzenimden ibaret olmadığını hatırlatır.
Ben özgürüm diyebilirim; fakat yabancının varlığı bana şunu sorar:
Özgürlüğün yalnızca sana benzeyenleri mi kapsıyor
Başkasının farklılığına yer açabiliyor musun
Kendi güvenliğini korurken onun yüzünü tamamen siliyor musun
Yabancıyı insan olarak mı görüyorsun, yoksa yalnızca tehdit olarak mı
Levinasçı özgürlük, yabancıyı otomatik olarak düşmanlaştırmaz.Bu, sınırların, güvenliğin veya adaletin önemsiz olduğu anlamına gelmez. Fakat yabancı karşısında bile yüzü silmemek gerekir. Çünkü insanlık, en çok bize benzeyenlere değil; bize farklı gelenlere nasıl davrandığımızda sınanır.
Özgürlük Ve Kendini Koruma Nasıl Dengelenir
Levinas'ın sorumluluk anlayışı çok güçlüdür; fakat bu, insanın kendini tamamen savunmasız bırakması gerektiği anlamına gelmez. Özgürlük ve sorumluluk kadar, kendini koruma da insan hayatının gerçek bir parçasıdır.
Bir insan başkasına karşı sorumlu olabilir.
Ama kendi varlığını da tamamen yok saymamalıdır.
Başkasının yüzünü görmelidir.
Ama kendi sınırlarını da bilmelidir.
Merhametli olmalıdır.
Ama istismara açık hale gelmemelidir.
Etik hayat, kör açıklık değil; bilinçli denge ister.Levinas'ın amacı, insanı kendini tüketmeye çağırmak değildir. Onun amacı, insanı kendi ben merkezli kapanışından çıkarmaktır. Bu yüzden özgürlük, hem başkasının yüzünü hem de adaletin ölçüsünü dikkate almalıdır.
Sağlıklı özgürlük, başkasına zarar vermeyen ama kendini de tamamen yok etmeyen etik bir dengedir. Levinas'ın Özgürlük Anlayışına Yöneltilen Eleştiriler Nelerdir
Levinas'ın özgürlük anlayışı çok etkileyici olduğu kadar tartışmalıdır. Bazı eleştirmenler, onun özgürlüğü sorumlulukla çok güçlü biçimde sınırladığını ve bireyin kendi haklarını geri plana itme riski taşıdığını söyleyebilir.
Eleştiriler şu sorular etrafında toplanabilir:
Sorumluluk özgürlüğü fazla ağırlaştırır mı
İnsan sürekli başkasının çağrısına açık kalabilir mi
Kendi haklarımızı korumakla Öteki'ne karşı sorumluluk nasıl dengelenir
Zarar veren biri karşısında özgürlük ve sorumluluk nasıl düşünülür
Toplumsal hayatta bu etik anlayış nasıl uygulanır
Bu eleştiriler önemlidir. Çünkü gerçek hayat, basit ve tek yönlü cevaplarla ilerlemez.Fakat Levinas'ın büyüklüğü, özgürlüğe şu zor soruyu sormasındadır:
Özgürlüğün gerçekten insanî mi, yoksa sadece benliğinin sınırsız genişlemesi mi
Bu soru, onun düşüncesini bugün hâlâ güçlü kılar.
Levinasçı Özgürlük Modern İnsana Ne Öğretir
Levinasçı özgürlük modern insana çok temel bir ders verir: Özgürlük, başkasını unutmak değildir.
Modern çağ insana sürekli kendini gerçekleştirmesini, kendi yolunu çizmesini, kendi mutluluğunu büyütmesini ve kendi hayatının merkezinde durmasını öğütler. Bunlar değerli olabilir; fakat başkasının yüzü unutulursa özgürlük eksik kalır.
Levinas modern insana şu soruları sordurur:
Özgürlüğüm kimin yüzünü görünmez kılıyor
Kendi seçimlerim başkasına ne yapıyor
Haklarımı savunurken başkasının hakkını siliyor muyum
Konuşma özgürlüğümü insan onuruna dikkat ederek mi kullanıyorum
Dijital dünyada özgürlüğüm sorumsuzluğa mı dönüşüyor
Kendi hayatımı kurarken başkasının kırılganlığını unuttum mu
Bu sorular, özgürlüğü daha derin ve daha insani hale getirir.Çünkü gerçek özgürlük, yalnızca zincirsiz olmak değil; başkasının yüzü karşısında vicdanlı kalabilmektir.
Son Söz Özgürlük, Başkasının Yüzü Karşısında İnsanlaşır
Emmanuel Levinas'a göre özgürlük, yalnızca kişinin kendi arzularını gerçekleştirmesi, kendi kararlarını vermesi veya kendi yolunu çizmesi değildir. Özgürlük, başkasının yüzü karşısında sorumlulukla sınandığında gerçek insanî anlamına kavuşur.
Levinas'ın düşüncesi, modern özgürlük anlayışını derinden sarsar. Çünkü o, özgürlüğü benliğin sınırsız genişlemesi olarak değil; başkasının kırılganlığı karşısında kendini etik biçimde sınırlayabilme olgunluğu olarak düşünür. İnsan özgür olabilir; fakat bu özgürlük, başkasını yok sayma, incitme, nesneleştirme, susturma veya araç haline getirme hakkı değildir.
Öteki'nin yüzü, özgürlüğe vicdan kazandırır. Bana şunu hatırlatır: Gücün var diye zarar veremezsin. Konuşabiliyorsun diye yaralayamazsın. Seçebiliyorsun diye başkasını silemezsin. Yaşamak istiyorsun diye başkasının hayatını değersizleştiremezsin.
Bu yüzden Levinas için özgürlük, sorumluluktan kaçmakla değil; sorumluluğu taşıyabilecek ahlaki derinliğe ulaşmakla olgunlaşır. Özgür insan, yalnızca kendi yolunu açan değil; başkasının yolunu tamamen kapatmamayı da bilen insandır.
Belki de en derin özgürlük, insanın kendi benliğini merkeze alırken bile başkasının yüzünü unutmamasıdır. Çünkü özgürlük, yalnızca kendimiz için yaşadığımızda güç olabilir; başkasının yüzü karşısında sorumlulukla birleştiğinde ise insanlık olur.
