Âl-i İmrân Suresi 86. Ayette “İman Ettikten, Peygamberin Hak Olduğuna Şahitlik Ettikten ve Kendilerine Açık Deliller Geldikten Sonra İnkâr Eden Bir Topluluğu Allah Nasıl Hidayete Erdirsin?” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Âl-i İmrân Suresinin 86. ayetinde şöyle buyrulur:
“İmanlarından, peygamberin hak olduğuna şahitliklerinden ve kendilerine açık deliller geldikten sonra inkâr eden bir topluluğu Allah nasıl hidayete erdirsin? Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.”
Bu ayet, 85. ayetteki:
“Kim İslâm’dan başka bir din ararsa ondan kabul edilmeyecektir.”
ifadesinin ardından gelir.
Fakat 86. ayet çok önemli bir ayrıntı ekler.
Burada sıradan bir:
bilgisizlik,
henüz ikna olmama,
mesajı hiç duymama
durumu anlatılmıyor.
Tam tersine üç aşamalı bir durum vardır:
İman etmişlerdir.
Peygamberin hak olduğuna şahitlik etmişlerdir.
Açık deliller kendilerine gelmiştir.
Sonra:
inkâra yönelmişlerdir.
Bu nedenle ayetin ağırlık merkezi sadece “inanmamak” değildir.
Bilinen hakikatten bilinçli biçimde geri dönmek meselesidir.
“Allah Nasıl Hidayete Erdirsin?” Sorusu Ne Anlama Gelir
Ayet:
“keyfe yehdillâhu kavmen keferû…”
ifadesini kullanır.
Yaklaşık anlamıyla:
“Allah böyle bir topluluğu nasıl hidayete erdirsin?”
Bu, Allah’ın güçsüzlüğünü anlatan bir soru değildir.
Retorik bir sorudur.
Yani mesele:
Allah hidayet veremez
değildir.
Mesele:
insanın hakikati tanıdıktan sonra bilinçli biçimde ona karşı direnmesinin, hidayetle bağdaşmayan bir ahlaki tavır oluşturmasıdır.
Ayet Kimlerden Söz Ediyor
Ayet belirli bir tarihsel grubun davranışına işaret ediyor olabilir ve klasik tefsirlerde farklı rivayetler zikredilmiştir.
Fakat ayetin lafzı daha genel bir ilke taşır:
İman ettikten sonra, hakikate şahitlik edip delilleri gördükten sonra bilinçli biçimde inkâra yönelenler.
Bu nedenle ayeti yalnız geçmişte yaşamış belirli kişilere kapatmak, ahlaki mesajını daraltabilir.
“İman Ettikten Sonra” İfadesi Neden Çok Önemlidir
Çünkü ayet başlangıçta:
iman tecrübesi yaşamış
kişilerden söz eder.
Bu insanlar hakikate tamamen yabancı değildir.
Bir noktada:
kabul etmiş,
inanmış,
bağlılık göstermişlerdir.
Sonraki inkâr bu yüzden:
ilk kez karşılaşılan bir mesajı kabul etmemekten
daha farklı bir ahlaki zeminde değerlendirilir.
Bir İnsan İman Ettikten Sonra İnancını Kaybedebilir mi
Evet, insanın düşünceleri değişebilir.
Şüphe yaşayabilir.
Sorular sorabilir.
Hatta inancını kaybedebilir.
Fakat bu ayetin anlattığı durum sıradan düşünsel değişimden daha ağır görünür.
Çünkü ayette:
peygamberin hak olduğuna şahitlik
ve
açık delillerin gelmesi
özellikle belirtilir.
Dolayısıyla burada yalnız “artık ikna değilim” türünden psikolojik değişim değil, bilinçli hakikat direnci vurgulanır.
“Peygamberin Hak Olduğuna Şahitlik Ettikten Sonra” Ne Demektir
Ayette:
“ve şehidû enne’r-resûle hakk”
ifadesi vardır.
Yani:
“Peygamberin hak olduğuna şahitlik etmişken…”
Bu şahitlik:
onun peygamberliğini tanımak,
doğruluğunu kabul etmek,
delillerini görmek
anlamlarını taşıyabilir.
Burada insanın sadece bir fikir duymadığı, onu:
hak olarak tanıdığı
vurgulanır.
Şahitlik ile İman Arasında Nasıl Bir Fark Vardır
İman:
kalbin kabulü ve bağlılığıdır.
Şahitlik ise:
tanınan hakikatin açıkça doğrulanması
anlamı taşıyabilir.
Bir insan:
bir şeyi içten kabul eder,
sonra bunu açıkça da ifade eder.
Bu nedenle ayette:
iman + şahitlik + delil
birlikte zikredilerek sorumluluğun ağırlığı artırılır.
“Açık Deliller Geldikten Sonra” Ne Anlama Gelir
Ayette:
“ve câehumu’l-beyyinât”
denir.
“Beyyinât”:
açık deliller,
apaçık işaretler,
hakikati açıklayan kanıtlar
anlamlarına gelir.
Bu deliller:
vahiy,
peygamberlik işaretleri,
teolojik açıklamalar,
mucizeler
gibi bağlama göre farklı şeyleri kapsayabilir.
Ana fikir şudur:
Reddediş delilsizlik ortamında gerçekleşmiyor.
Delil Görmek İnsanı Otomatik Olarak İman Ettirir mi
Hayır.
Kur’an’ın birçok kıssası bunu gösterir.
İnsan:
delili görebilir
ama yine de reddedebilir.
Çünkü iman yalnız zihinsel veri meselesi değildir.
İşin içinde:
kibir,
çıkar,
kimlik,
korku,
inat
gibi ahlaki ve psikolojik unsurlar da bulunabilir.
Bu nedenle hakikatle karşılaşmak:
otomatik teslimiyet
anlamına gelmez.
İnsan Açık Bir Gerçeği Neden Reddeder
Çünkü gerçeği kabul etmek bazen pahalıdır.
Bir insan:
makam kaybedebilir.
Çevresi onu dışlayabilir.
Yıllardır savunduğu görüşün yanlışlığını kabul etmek zorunda kalabilir.
Maddi çıkarı zarar görebilir.
Bu durumda insanın önünde iki yol vardır:
Gerçeğe teslim olmak.
veya:
gerçeğin bedelinden kaçmak için onu reddetmek.
Ayet ikinci yolu ağır biçimde eleştirir.
“Allah Zalimler Topluluğunu Hidayete Erdirmez” Ne Demektir
Ayetin sonunda:
“vallâhu lâ yehdi’l-kavme’z-zâlimîn”
denir.
Yani:
“Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.”
Buradaki zulüm:
yalnız başkasına fiziksel zarar vermek değildir.
Kur’an’da zulüm:
hakkı çiğnemek,
gerçeği yerinden etmek,
Allah’a karşı yanlış tutum almak
gibi daha geniş anlamlara gelebilir.
Bu bağlamda:
tanınmış hakikate bilinçli biçimde karşı çıkmak
zulüm olarak değerlendirilir.
Allah Hidayet Vermiyorsa İnsan Nasıl Sorumlu Tutulabilir
Bu, teoloji tarihinin en derin sorularından biridir.
Kur’an’da iki gerçek birlikte bulunur:
Hidayet Allah’tandır.
Ama aynı zamanda:
İnsan seçer ve sorumludur.
Âl-i İmrân 86’da insanın önce:
iman ettiği,
şahitlik ettiği,
delilleri gördüğü
belirtilir.
Ardından bilinçli reddediş gelir.
Dolayısıyla burada hidayetten mahrumiyet, insanın kendi tercihinden tamamen bağımsız keyfî bir karar gibi sunulmaz.
İnsanın:
hakikat karşısındaki tavrı
önemlidir.
Hidayet Sadece Bilgi Vermek midir
Hayır.
Bilgi hidayetin bir parçası olabilir.
Ama hidayet:
doğruyu tanımak,
onu kabul etmek,
ona yönelmek,
hayatı ona göre düzenlemek
gibi daha geniş bir anlam taşır.
İnsan bir gerçeği zihnen bilebilir ama:
ona göre yaşamayı reddedebilir.
Dolayısıyla:
bilgi sahibi olmak ile hidayet üzere olmak aynı şey değildir.
Bir İnsan Çok Din Bilip Yine de Hidayetten Uzak Olabilir mi
Evet.
Din bilgisi:
ayet,
hadis,
teoloji,
tarih
bilmek demektir.
Ama insan bütün bunları bilip:
kibirli,
adaletsiz,
çıkarcı
olabilir.
Kur’an’ın sıkça gösterdiği temel ayrım şudur:
Bilgi insanı otomatik olarak ahlaklı yapmaz.
Bilginin kalpte ve davranışta karşılık bulması gerekir.
“Hakikati Bilmek” Sorumluluğu Neden Artırır
Çünkü bilgisizlik bazen mazeretin bir parçası olabilir.
Fakat insan:
doğruyu biliyor,
sonucu anlıyor
ve yine de tersini seçiyorsa
ahlaki sorumluluğu ağırlaşır.
Bu yalnız din için geçerli değildir.
Bir doktor hastaya zarar vereceğini bildiği bir şeyi kasıtlı yaparsa,
bilgisiz bir kişinin hatasından daha ağır sorumluluk taşıyabilir.
Bilgi:
güç olduğu kadar yükümlülüktür.
Şüphe Eden Kişi ile Bile Bile Reddeden Kişi Aynı mıdır
Hayır.
Şüphe:
araştırmanın bir aşaması olabilir.
İnsan gerçekten:
ikna olmamış,
anlamamış,
delili yetersiz bulmuş
olabilir.
Bile bile reddedişte ise farklı bir durum vardır:
İnsan hakikati tanıyor ama:
çıkar,
kibir,
inat
nedeniyle reddediyor.
Ayetin sertliği özellikle bu ikinci durumla ilgilidir.
Bu Ayet Müslümanlara da Yönelik Bir Uyarı Taşır mı
Kesinlikle.
Bir Müslüman ayeti yalnız:
“İman edip sonra inkâr edenlere bak.”
diye okumamalıdır.
Şu soruyu da kendisine sormalıdır:
Ben hangi doğruyu bildiğim hâlde yaşamıyorum?
Kul hakkının yanlış olduğunu biliyorum.
Ama yiyor muyum?
Yalanın kötü olduğunu biliyorum.
Ama çıkarım için söylüyor muyum?
Adaletin emredildiğini biliyorum.
Ama kendi tarafım söz konusu olduğunda bozuyor muyum?
Böylece ayetin ilkesi inançtan:
ahlaki hayata
da uzanır.
85. ve 86. Ayetler Birlikte Okunduğunda Nasıl Bir Geçiş Görürüz
- ayet:
Allah’a teslimiyet dışında başka bir din aramanın kabul edilmeyeceğini
söyler.
- ayet ise daha özel bir durumu ele alır:
Hakikati tanıdıktan sonra ona sırt çevirmek.
Yani:
- ayet ilkeyi,
- ayet ise ilkeye bilinçli biçimde karşı çıkan insanın durumunu
açıklar.
Bu nedenle iki ayet birlikte:
teslimiyet + sorumluluk
bağını kurar.
İnsan Hakikati Reddettikçe Onu Görme Yeteneğini de Zayıflatabilir mi
Evet, psikolojik olarak böyle bir süreç mümkündür.
İnsan ilk kez yanlış yaptığında rahatsız olabilir.
Sonra kendisini savunmak için gerekçeler üretir.
Aynı yanlışı tekrarlar.
Bir süre sonra o davranış:
normal
gelmeye başlayabilir.
Bu, vicdanın ve algının körelmesi gibi düşünülebilir.
Kur’an’daki hidayet ve sapma dili de zaman zaman insanın:
kendi tercihlerinin kalıcı ahlaki sonuçlar üretmesi
üzerinden okunabilir.
Hakikati Bulmak mı Daha Zordur, Yoksa Bulduktan Sonra Onun Gereğini Yaşamak mı
Âl-i İmrân 86’nın insanın önüne koyduğu en derin soru belki budur.
İnsan çoğu zaman:
“Gerçeği bilsem doğru olanı yaparım.”
diye düşünür.
Fakat hayat her zaman böyle işlemez.
Bazen gerçeği biliriz.
Ama:
işimize gelmez.
Bir özür dilememiz gerektiğini biliriz.
Ama gururumuz engeller.
Bir hakkı geri vermemiz gerektiğini biliriz.
Ama para elimizden çıkacaktır.
Bir insanın haklı olduğunu biliriz.
Ama onun kazanmasını istemeyiz.
Bir alışkanlığın bize zarar verdiğini biliriz.
Ama bırakamayız.
İşte burada bilgi ile teslimiyet arasındaki fark ortaya çıkar.
Âl-i İmrân 86’da insanlar:
iman etmiş,
peygamberin doğruluğuna şahitlik etmiş,
açık delilleri görmüş
oldukları hâlde yüz çeviriyorlar.
Demek ki insanın problemi her zaman:
yeterince delil bulamamak
değildir.
Bazen problem:
delilin gerektirdiği değişimi istememektir.
Bu yüzden hidayet yalnız:
daha fazla bilgi toplamak
değil;
bildiğimiz doğru karşısında nefsimizin direncini aşabilmektir.
Belki insanın en zor savaşı da burada başlar.
Çünkü dışarıdaki yanlışı görmek kolaydır.
Kendi içimizde:
hakikati bildiği hâlde ondan kaçan tarafı
görmek çok daha zordur.
Ve belki Âl-i İmrân 86’nın bize bıraktığı en ağır soru şudur:
Hayatımızda doğruluğunu bildiğimiz hâlde, sadece bedel ödememek için yüz çevirdiğimiz gerçekler var mı?
