Âl-i İmrân Suresi 76. Ayette “Hayır! Kim Sözünü Yerine Getirir ve Allah’a Karşı Gelmekten Sakınırsa, Şüphesiz Allah Takvâ Sahiplerini Sever” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Âl-i İmrân Suresinin 76. ayetinde şöyle buyrulur:
“Hayır! Kim ahdine vefa gösterir ve takvâ sahibi olursa, şüphesiz Allah takvâ sahiplerini sever.”
Bu kısa ayet, 75. ayette anlatılan çok ciddi bir ahlaki soruna cevap verir.
Önceki ayette Kitap Ehli içinde iki farklı insan tipinden söz edilmişti:
Birine büyük miktarda mal emanet edildiğinde eksiksiz geri veren güvenilir kişi.
Bir dinar gibi küçük bir miktarı bile sürekli peşinde durulmadıkça geri vermeyen kişi.
İkinci grubun haksızlığı ise yalnız davranışla sınırlı değildi.
Kendilerine göre şöyle bir gerekçe ileri sürüyorlardı:
“Ümmîlere karşı bize bir sorumluluk yoktur.”
Yani kendi topluluklarının dışında gördükleri insanlara karşı aynı ahlaki sorumluluğu taşımadıklarını düşünüyorlardı.
- ayet bu düşünceyi tek kelimeyle reddeder:
“Belâ!”
Yani:
“Hayır! Gerçek öyle değildir.”
Sonra gerçek ölçüyü açıklar:
Sözünü tutmak.
Takvâ sahibi olmak.
Ve ayet çok güçlü bir cümleyle biter:
“Allah takvâ sahiplerini sever.”
Ayetin Başındaki “Hayır!” İfadesi Neyi Reddediyor
Ayet:
“Belâ”
kelimesiyle başlar.
Bu ifade önceki ayette ileri sürülen:
“Bizim dışımızdakilere karşı sorumluluğumuz yoktur.”
düşüncesine güçlü bir reddiyedir.
Kur’an adeta şöyle der:
Hayır. Böyle bir ahlak yoktur.
Bir insanın hakkı:
hangi dine,
hangi millete,
hangi topluluğa
mensup olduğuna göre ortadan kalkmaz.
Hak:
hak olarak kalır.
Emanet:
emanet olarak kalır.
“Kim Ahdine Vefa Gösterirse” Ne Demektir
Ayette:
“men evfâ bi-ahdihî”
ifadesi kullanılır.
“Ahd”:
söz,
antlaşma,
yükümlülük,
taahhüt
anlamlarını taşıyabilir.
“Vefa” ise:
verilen sözü eksiksiz yerine getirmek
demektir.
Dolayısıyla ayetin ilk ahlaki ölçüsü şudur:
Söz verdiysen tut.
Bu söz:
ticari,
kişisel,
toplumsal,
dinî
olabilir.
Emaneti Geri Vermek de Ahde Vefanın Bir Parçası mıdır
Evet.
- ayetin doğrudan bağlamı emanet meselesidir.
Bir insan:
malını sana teslim etmişse
ortada fiilî bir güven ilişkisi vardır.
Sen de onu koruyup sahibine geri vermekle yükümlüsündür.
Bu nedenle:
emanete sadakat
ahde vefanın önemli biçimlerinden biridir.
Bir insan sözleşme imzalamamış olsa bile kendisine duyulan güven:
ahlaki bir bağ oluşturabilir.
Verilen Söz Neden Kur’an Ahlakında Bu Kadar Önemlidir
Çünkü insan toplumu güven üzerine yaşar.
Eğer:
sözlerin hiçbir değeri yoksa,
sözleşmeler tutulmuyorsa,
emanetler geri verilmiyorsa,
insanlar birbirine güvenemiyorsa
toplumsal hayat çözülmeye başlar.
Ticaret bile güven olmadan işlemez.
Aile ilişkileri güven olmadan sürdürülemez.
Arkadaşlık güven olmadan yaşayamaz.
Dolayısıyla vefa yalnız bireysel erdem değildir.
Toplumsal düzenin temelidir.
Bir Müslüman Gayrimüslime Verdiği Sözü Tutmak Zorunda mıdır
Ayetin bağlamı tam da bu konuda çok güçlü bir ilke ortaya koyar.
İnsanların hakları:
dinlerine göre iptal edilemez.
Bir Müslüman:
Müslümana karşı dürüst olup
başka inançtaki insana karşı hile yapamaz.
Çünkü ahlak:
muhatabın kimliğine göre değişmez.
Birinin malı sana emanetse:
onun Yahudi,
Hristiyan,
ateist
veya başka bir kimlikte olması o malın sana ait olduğu anlamına gelmez.
“Bizden Olmayana Karşı Her Şey Mubahtır” Düşüncesi Neden Tehlikelidir
Çünkü bu anlayış ahlakı:
evrensel ilkeden
grup çıkarına
dönüştürür.
Kendi grubumuzdaki insanlara:
dürüst,
adil,
merhametli
davranırız.
Dışarıdaki insanlara ise:
hile,
yalan,
zulüm
meşru görülmeye başlanabilir.
Bu noktada ahlak artık ahlak olmaktan çıkar.
Kabile sadakatine dönüşür.
Âl-i İmrân 76 bu düşünceyi reddeder.
Takvâ Ne Demektir
Ayetin ikinci temel kavramı:
takvâdır.
Takvâ:
Allah’a karşı sorumluluk bilinci,
O’nun sınırlarını gözetme,
kötülükten sakınma,
vicdanlı yaşama
anlamlarını taşır.
Takvâ yalnız:
korku
değildir.
Daha derin anlamıyla:
Allah’ın huzurunda yaşadığının farkında olma hâlidir.
Ahdine Vefa ile Takvâ Neden Yan Yana Getirilmiştir
Çünkü gerçek takvâ davranışta görünmelidir.
Bir insan:
çok ibadet edebilir.
Çok dinî konuşabilir.
Fakat sözünü sürekli bozuyorsa:
emanete ihanet ediyorsa,
insanların hakkını yiyorsa
takvâ iddiası ciddi biçimde sorgulanır.
Kur’an burada takvâyı soyut bir maneviyat olmaktan çıkarıp:
gündelik ahlaka
bağlar.
Allah’tan Korktuğunu Söyleyen İnsan Neden İnsanların Hakkını Gözetmelidir
Çünkü Allah’a karşı sorumluluk:
insanlara karşı sorumluluktan kopuk değildir.
Kul hakkını çiğneyip:
“Ama Allah’ı çok seviyorum.”
demek ahlaki bir çelişki yaratabilir.
Takvâ:
Allah’a ibadet etmeyi
ve
Allah’ın kullarına karşı adil davranmayı
birbirinden tamamen ayırmaz.
Din:
yalnız seccadede değil,
alışverişte, borçta, sözleşmede ve emanette de
ortaya çıkar.
“Allah Takvâ Sahiplerini Sever” Ne Anlama Gelir
Ayette:
“fe innallâhe yuhibbu’l-muttaqîn”
denir.
Yani:
“Şüphesiz Allah takvâ sahiplerini sever.”
Kur’an’ın:
“Allah sever”
ifadesi çok güçlüdür.
Burada Allah’ın sevgisi:
insanın değişken duygularına benzeyen bir duygu olarak düşünülmemelidir.
İlahî sevgi:
razı olma,
yakınlık,
rahmet,
değer verme
çerçevesinde anlaşılır.
Ayetin mesajı açıktır:
Allah katındaki değer:
grup kibriyle değil,
takvâyla
ilişkilidir.
Allah Neden “Şu Soyu” veya “Şu Topluluğu Sever” Demek Yerine “Takvâ Sahiplerini Sever” Diyor
Çünkü ayetin ölçüsü:
kimlikten
ahlaka
geçmektedir.
İnsan:
hangi ailede doğacağını
seçmez.
Hangi toplumda yetişeceğini çoğu zaman seçmez.
Ama:
dürüst davranıp davranmayacağı,
emanete ihanet edip etmeyeceği,
verdiği sözü tutup tutmayacağı
ahlaki tercihleriyle ilgilidir.
Bu nedenle ölçü:
doğuştan gelen ayrıcalık değil, yaşanan sorumluluktur.
Bir İnsanın Çok Dindar Görünmesi Onu Otomatik Olarak Güvenilir Yapar mı
Hayır.
Dinî görünüm:
ahlaki güvenilirliğin otomatik garantisi değildir.
Bir insan:
çok ibadet ediyor olabilir.
Dinî kavramları iyi kullanabilir.
Kutsal metinleri ezbere bilebilir.
Ama emanete ihanet edebilir.
Başkasının parasını yiyebilir.
Sözünü bozabilir.
Bu nedenle insanın gerçek karakteri bazen:
parasına ve emanete nasıl davrandığında
daha açık görülür.
Küçük Bir Borcu Ödememek de Ahlaki Bir Problem midir
Elbette.
- ayette özellikle:
bir dinar
örneğinin verilmesi anlamlıdır.
Miktarın küçük olması hakkı ortadan kaldırmaz.
İnsan bazen:
“Zaten az para.”
diyerek kendisini rahatlatabilir.
Ama hak:
miktarla ölçülmez.
Bir liralık haksızlık küçük olabilir.
Ama:
haksızlık ilkesi
aynıdır.
Ahlak tam da küçük şeylerde sınanabilir.
Büyük Miktarda Dürüst Olup Küçük Şeylerde Hile Yapmak Mümkün müdür
İnsan karakteri bazen çelişkili olabilir.
Kişi büyük olaylarda dürüst görünürken:
küçük hesaplarda,
gündelik çıkarlarda,
kimsenin önemsemeyeceğini düşündüğü konularda
hile yapabilir.
Ama Kur’an ahlakında:
“Kimse fark etmez.”
düşüncesi takvâyla bağdaşmaz.
Çünkü takvâ:
insan görmediğinde de
Allah’ın bildiğinin farkında olmaktır.
Söz Vermek Bir Tür Borç Mudur
Ahlaki açıdan çoğu zaman evet.
“Yarın geliyorum.”
diyorsanız bir beklenti oluşturursunuz.
“Bu işi yapacağım.”
diyorsanız sorumluluk üstlenirsiniz.
“Borcu şu tarihte ödeyeceğim.”
diyorsanız karşı taraf hayatını buna göre planlayabilir.
Bu nedenle sözler:
sadece havaya söylenmiş sesler değildir.
Başka insanların hayatında:
beklenti ve güven
oluştururlar.
Söz Verip Sonra Gerçekten Yerine Getiremeyen İnsan Günahkâr mı Olur
Her sözün bozulması aynı değildir.
İnsan:
gerçekten öngöremediği bir engelle karşılaşabilir.
Hastalanabilir.
Maddi imkânını kaybedebilir.
Kontrolünün dışında bir durum oluşabilir.
Burada önemli olan:
dürüstçe açıklamak,
mümkünse telafi etmek,
baştan beri kandırma niyetinin bulunmamasıdır.
Ahlaki sorun özellikle:
tutmayacağını bildiği sözü çıkar için vermekte
ortaya çıkar.
75. ve 76. Ayetler Birlikte Okunduğunda Ne Görürüz
- ayette iki insan tipi vardı:
Emanete sadık olan.
Emanete ihanet eden.
İhanet eden kişi haksızlığını:
“Bizden olmayanlara karşı sorumluluğumuz yok.”
diyerek meşrulaştırıyordu.
- ayet buna cevap verir:
“Hayır!”
Sonra doğru ölçüyü koyar:
Ahde vefa.
Takvâ.
Yani dinî grubun adı değil:
ahlaki davranış
öne çıkar.
İnsan Kendi Haksızlığını Dinî Gerekçelerle Meşrulaştırırsa Neden Daha Büyük Bir Tehlike Ortaya Çıkar
Çünkü o zaman vicdanın düzeltme mekanizması da susturulabilir.
Bir insan:
“Yanlış yaptım.”
diyorsa bir gün tövbe edip düzelebilir.
Ama:
“Benim yaptığım zaten Allah’a göre doğru.”
diye düşünmeye başlarsa yanlış davranışını kutsallaştırabilir.
Artık yalnız haksızlık yapmıyordur.
Haksızlığa dinî meşruiyet kazandırıyordur.
Bu nedenle Allah adına haksızlığı savunmak, sıradan çıkarcılıktan daha tehlikeli hâle gelebilir.
Allah Katındaki Gerçek Değerimizi Dinî Kimliğimiz mi, Yoksa Kimse Görmediğinde Emanete Nasıl Davrandığımız mı Gösterir
Âl-i İmrân 76’nın insanın önüne koyduğu en büyük soru budur.
İnsan kendi kimliği hakkında çok güçlü cümleler kurabilir.
“Ben Müslümanım.”
“Ben imanlı bir insanım.”
“Ben Allah’tan korkarım.”
Bunları söylemek kolaydır.
Fakat bir gün:
size büyük miktarda para emanet edildiğinde
ve o parayı almanızın önünde hiçbir engel kalmadığında
gerçek sınav başlayabilir.
Kimse bilmiyor.
Kimse görmüyor.
Belki sahibi bile ispatlayamayacak.
İşte o anda:
din hakkındaki bütün konuşmalarınız
tek bir davranışta sınanabilir.
Emaneti geri verecek misiniz?
Çünkü takvâ belki de en açık biçimde:
kimsenin sizi zorlamadığı anda doğru olanı seçebilmekte
görünür.
Aynı şey söz için de geçerlidir.
İnsan verdiği sözü:
işine geldiğinde tutup
zorlaştığında unutuyorsa
söz onun için ahlaki bağ değil, araç hâline gelmiştir.
Kur’an’ın ölçüsü ise açıktır:
“Kim ahdine vefa gösterir ve takvâ sahibi olursa…”
Ve ardından olağanüstü güçlü bir sonuç gelir:
“Allah takvâ sahiplerini sever.”
Demek ki Allah’a yakınlık yalnız büyük ibadetlerde aranmaz.
Bazen:
ödediğimiz borçta,
geri verdiğimiz emanette,
tuttuğumuz sözde,
karşımızdaki insan bizden olmadığı hâlde ona gösterdiğimiz adalette
ortaya çıkar.
Belki ayetin bugünün insanına bıraktığı en ağır soru şudur:
Kimse bizi kontrol etmese, hakkını yediğimiz kişi bizden olmasa ve yaptığımız şey hiçbir zaman ortaya çıkmayacak olsa bile yine de doğru olanı yapar mıydık?
Eğer cevap evetse:
işte takvânın gerçek sınavlarından biri orada başlamış olabilir.
