Âl-i İmrân Suresi 66. Ayette “İşte Siz, Hakkında Bilginiz Olan Konularda Tartıştınız; Peki Hakkında Bilginiz Olmayan Şeyler Üzerinde Neden Tartışıyorsunuz? Allah Bilir, Siz Bilmezsiniz” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Âl-i İmrân Suresinin 66. ayetinde şöyle buyrulur:
“İşte siz böylesiniz; hakkında bilginiz olan konularda tartıştınız. Peki hakkında bilginiz olmayan şeyler üzerinde niçin tartışıyorsunuz? Allah bilir, siz bilmezsiniz.”
Bir önceki ayette Kitap Ehli’ne çok temel bir tarih sorusu yöneltilmişti:
Hz. İbrahim, Tevrat ve İncil’den önce yaşamışsa onun Yahudi veya Hristiyan olduğunu nasıl ileri sürebilirsiniz?
- ayet bu tartışmayı daha geniş bir epistemolojik ilkeye dönüştürür:
İnsan ne hakkında gerçekten bilgi sahibidir?
Ne hakkında yalnızca kanaat yürütmektedir?
Bilmediğimiz bir konuda ne kadar kesin konuşabiliriz?
Kur’an burada tartışmanın kendisini yasaklamaz.
Ama çok sert bir sınır çizer:
Bilgin olmadığı yerde kesinlik üretme.
Ve ayetin sonundaki cümle bütün insan bilgisine ağır bir tevazu getirir:
“Allah bilir, siz bilmezsiniz.”
“İşte Siz Böylesiniz” İfadesi Ne Anlama Gelir
Ayet:
“hâ entum hâulâ”
şeklinde dikkat çekici bir hitapla başlar.
Yaklaşık olarak:
“İşte siz böylesiniz…”
anlamı taşır.
Bu ifade muhatabın davranışındaki çelişkiye dikkat çeker.
Yani:
Bir konuda gerçekten bazı bilgileriniz olabilir.
Ama sonra sınırı aşarak:
bilmediğiniz alanlarda da aynı kesinlikle konuşmaya başlıyorsunuz.
Kur’an burada yalnız yanlış bilgiyi değil:
bilgi sınırını fark edememeyi
eleştirir.
“Hakkında Bilginiz Olan Konularda Tartıştınız” Ne Demektir
Bu ifade muhatapların hiçbir şey bilmediğini söylemez.
Tam tersine:
bazı konularda bilgi sahibi olduklarını
kabul eder.
Bu son derece önemlidir.
Kur’an eleştirdiği kişiyi tamamen bilgisiz ilan etmiyor.
Şunu söylüyor:
Bildiğin alan var; bilmediğin alan da var.
Sorun bilgi sahibi olmak değil.
Sorun:
bilginin sınırını aşmak.
İnsan Bildiği Bir Konuda Tartışabilir mi
Elbette.
Bilgiye dayalı tartışma:
hakikati açıklayabilir,
yanlışları düzeltebilir,
farklı görüşleri ortaya çıkarabilir.
Kur’an’ın eleştirisi:
tartışmanın kendisine
değil;
bilgisiz tartışmaya
yöneliktir.
Bu ayrım son derece önemlidir.
Dinî bir konuda:
metin,
tarih,
dil,
delil
biliniyorsa tartışma anlamlı olabilir.
Ama yalnızca tahminlerle kesin hükümler vermek başka bir şeydir.
“Bilginiz Olmayan Şeylerde Neden Tartışıyorsunuz?” Sorusu Ne Anlama Gelir
Ayet doğrudan:
“fe lime tuhâccûne fîmâ leyse lekum bihî ilm”
diye sorar.
Yani:
“Hakkında bilginiz bulunmayan konuda niçin tartışıyorsunuz?”
Burada problem yalnız hata yapmak değildir.
İnsan hata yapabilir.
Asıl problem:
bilgi sahibi olmadığı hâlde kendisini:
hakikatin kesin temsilcisi
gibi sunmasıdır.
Bu, entelektüel kibirdir.
Ayet Özellikle Hz. İbrahim Tartışmasını mı Eleştiriyor
Bağlam açısından evet.
Yahudi ve Hristiyan toplulukların Hz. İbrahim’i:
kendi sonraki dinî kimlikleri içinde
tanımlamalarına itiraz edilir.
Çünkü Hz. İbrahim:
Tevrat’tan önce,
İncil’den önce
yaşamıştır.
Dolayısıyla onun sonraki dönemlere ait ayrıntılı kimlik kategorileriyle kesin biçimde tanımlanması tarihsel bilgi sınırını aşmaktadır.
Ancak ayetin ortaya koyduğu ilke Hz. İbrahim tartışmasından çok daha geniştir:
Bilmediğin şey hakkında kesinlik iddiasında bulunma.
“Allah Bilir, Siz Bilmezsiniz” İnsan Aklını Değersiz mi Kılıyor
Hayır.
Kur’an birçok yerde:
akletmeyi,
düşünmeyi,
gözlemlemeyi,
bilgi edinmeyi
teşvik eder.
Buradaki ifade:
“Siz hiçbir şey bilemezsiniz.”
demek değildir.
Daha doğru anlam şudur:
İnsan bilgisi sınırlıdır; Allah’ın bilgisi sınırsızdır.
İnsan bazı şeyleri bilir.
Bazılarını bilmeyi öğrenebilir.
Ama bütün gerçekliği kuşatamaz.
İnsan Bilgisinin Sınırlı Olması Bilimle Çelişir mi
Tam tersine modern bilimin temel ruhlarından biri de bilgi sınırını kabul etmektir.
Bilim:
hipotez kurar,
deney yapar,
veri toplar,
sonuçları yeniden test eder.
Yeni kanıt geldiğinde teori geliştirilebilir veya değiştirilebilir.
Bu yüzden sağlıklı bilimsel tutum:
“Her şeyi biliyorum.”
değil;
“Elimizdeki deliller şu sonucu destekliyor.”
diyebilme disiplinidir.
Bu açıdan Âl-i İmrân 66’nın epistemik tevazu çağrısıyla güçlü bir benzerlik vardır.
Bilmediğimizi Kabul Etmek Neden Bu Kadar Zordur
Çünkü:
“Bilmiyorum.”
demek insanın egosuna zor gelebilir.
İnsan:
zeki,
bilgili,
otoriter
görünmek ister.
Özellikle toplum içinde bir konuda konuşmaya başladıktan sonra:
geri adım atmak
yenilgi gibi hissedilebilir.
Bu nedenle bazı insanlar bilmedikleri konuda bile:
tahmin üretir,
sonra tahmini bilgi gibi savunur.
Ayet tam bu davranışı sorgular.
“Bilmiyorum” Demek Cehalet midir, Bilgelik midir
Bağlama göre büyük bir bilgelik olabilir.
Gerçek cehalet bazen:
bilmemek değil;
bilmediğini bilmemektir.
Bir insan:
“Bu konuda yeterli bilgim yok.”
dediğinde aslında bilgi sınırını doğru tespit etmiş olur.
Bu, düşünsel dürüstlüktür.
Sokrates’e atfedilen:
kendi bilgisizliğinin farkında olma
fikriyle de benzer bir entelektüel tavır vardır.
Kur’anî çerçevede ise bu tevazunun nihai nedeni:
Allah’ın mutlak bilgisidir.
İnsan Neden Bilmediği Konuda Kesin Konuşur
Birçok sebebi olabilir:
grup baskısı,
ego,
siyasi çıkar,
dini taassup,
sosyal medyada görünür olma isteği,
yanlış bilgiye uzun süre maruz kalmak.
İnsan bir iddiayı çok tekrar ettiğinde:
onu bildiğini sanmaya
başlayabilir.
Oysa:
tekrar edilen bilgi ile doğrulanmış bilgi aynı şey değildir.
Bu ayrım bugün özellikle önemlidir.
Sosyal Medya Âl-i İmrân 66’nın Uyarısını Daha da Güncel Hâle Getiriyor mu
Evet.
Bugün insan birkaç saniye içinde:
tıp,
hukuk,
savaş,
din,
ekonomi,
psikoloji
hakkında kesin hüküm verebiliyor.
Bir başlık okuyor.
Bir video izliyor.
Sonra:
“Gerçek budur.”
diyebiliyor.
Bilgiye erişim arttı.
Ama:
bilgi doğrulama disiplini
her zaman aynı ölçüde artmadı.
Bu nedenle ayetin sorusu bugün çok çarpıcıdır:
Hakkında gerçekten bilgin var mı, yoksa yalnızca bir şeyler duydun mu?
Dinî Konularda Bilgisizce Tartışmak Neden Özellikle Tehlikelidir
Çünkü insan yalnız kendi adına değil:
Allah,
vahiy,
peygamber
adına konuştuğunu düşünebilir.
Bir kişi:
“Allah kesin bunu söylüyor.”
dediğinde çok ağır bir iddia ortaya koyar.
Eğer o konuda:
metni,
bağlamı,
dili,
yorum farklılıklarını
bilmiyorsa kendi kanaatini Allah’ın sözü gibi sunabilir.
Bu nedenle dinî bilgi alanında:
tevazu
özellikle önemlidir.
Bir Alimin Görüşü ile Allah’ın Kesin Hükmü Aynı Şey midir
Hayır.
Alim:
metni yorumlar.
Tefsir yapar.
İçtihat eder.
Delilleri değerlendirir.
Ama insan yorumu:
vahyin kendisi değildir.
Bu nedenle:
“Falanca alim böyle dedi.”
ile
“Allah kesin olarak böyle buyurdu.”
aynı cümle değildir.
Âl-i İmrân 66’nın bilgi sınırı ilkesi burada son derece önemlidir.
İnsan yorumu:
saygı görebilir.
Ama:
yanılmaz kabul edilmemelidir.
Bilmediğimiz Konuda Susmak Her Zaman Doğru mudur
Her zaman tamamen susmak gerekmeyebilir.
İnsan:
soru sorabilir,
ihtimal belirtebilir,
araştırabilir,
farklı görüşleri paylaşabilir.
Ama ifade biçimi dürüst olmalıdır.
Örneğin:
“Kesin böyledir.”
yerine:
“Bildiğim kadarıyla…”
veya:
“Bu konuda farklı yorumlar vardır.”
demek gerekebilir.
Epistemik dürüstlük:
bilginin derecesini doğru ifade etmektir.
Kesin Bilgi, Kuvvetli Kanaat ve Tahmin Arasındaki Fark Neden Önemlidir
Çünkü insan bu seviyeleri birbirine karıştırırsa yanlış kesinlik üretir.
Örneğin:
Kesin bilgi: Güçlü ve açık delille sabittir.
Kuvvetli kanaat: Deliller güçlüdür ama başka ihtimaller tamamen kapanmamıştır.
Tahmin: Sınırlı bilgiyle yapılan olasılık değerlendirmesidir.
Spekülasyon: Delilden çok varsayıma dayanır.
Bunların hepsini:
“Ben biliyorum.”
diye sunmak entelektüel olarak dürüst değildir.
“Allah Bilir” İfadesi İnsan Tartışmalarını Nasıl Sınırlar
Bu ifade insana son sözü kendisinin söylemediğini hatırlatır.
Biz:
kanıt toplayabilir,
tartışabilir,
sonuca ulaşabiliriz.
Ama nihai gerçekliğin tamamını:
Allah bilir.
Bu, insanı:
pasif
değil;
daha dikkatli
yapmalıdır.
Çünkü kendi bilgisini mutlaklaştırmadığında başkasını dinlemeye daha açık olabilir.
65. ve 66. Ayetler Birlikte Okunduğunda Nasıl Bir Ders Ortaya Çıkar
- ayet:
tarihsel bir hata
gösterir.
İbrahim Tevrat ve İncil’den önce yaşamıştır.
- ayet ise o hatanın arkasındaki:
epistemolojik problemi
teşhis eder.
Yani:
Önce yanlış iddia gösterilir.
Sonra:
“Bilgin olmadığı konuda neden bu kadar kesin konuşuyorsun?”
denir.
Bu, Kur’an’ın yalnız sonuçla değil:
düşünme yöntemiyle
de ilgilendiğini gösterir.
İnsan Kendi Grubunu Savunurken Bilgi Standardını Düşürebilir mi
Evet.
Bu psikolojide sık görülen bir durumdur.
Kendi grubumuz lehine bir bilgi gelirse:
kolayca inanabiliriz.
Karşı grup lehine bir bilgi geldiğinde:
çok yüksek kanıt isteyebiliriz.
Bu:
çifte standarttır.
Din,
siyaset,
spor,
milliyetçilik
gibi güçlü kimlik alanlarında daha da belirginleşebilir.
Âl-i İmrân 66 insanı şu soruya zorlar:
Ben gerçeği mi savunuyorum, yoksa kendi tarafımı mı?
Gerçek Bilgelik Çok Şey Söyleyebilmekte mi, Nerede “Bilmiyorum” Diyebileceğimizi Bilmekte mi
Âl-i İmrân 66’nın insanın önüne koyduğu en derin soru budur.
İnsan çoğu zaman bilgili görünmeyi sever.
Bir masada konu açılır.
Herkes konuşur.
Kimse:
“Bu konuda yeterli bilgim yok.”
demek istemez.
Çünkü susmak bazen güçsüzlük gibi algılanır.
Oysa gerçek düşünsel olgunluk bazen tam tersidir.
İnsan:
bildiği yerde konuşur.
Bilmediği yerde sorar.
Emin olmadığı yerde ihtiyatlı davranır.
Yanlış olduğu ortaya çıktığında:
fikrini değiştirir.
Bu basit görünebilir.
Ama son derece zordur.
Çünkü insanın ego sistemi:
haklı görünmeyi
hakikati öğrenmekten
daha önemli hâle getirebilir.
Ayet işte bu noktada çok kısa ama sarsıcı bir sınır getirir:
“Allah bilir, siz bilmezsiniz.”
Bu ifade insanı aşağılamak için değildir.
İnsana kendi ölçeğini hatırlatır.
Biz:
çok şey öğrenebiliriz.
Evreni inceleyebiliriz.
Atomu parçalayabiliriz.
Tarihi araştırabiliriz.
Metinleri çözümleyebiliriz.
Ama bütün gerçekliği:
kusursuz,
eksiksiz,
sınırsız
biçimde kuşatamayız.
Belki bilgi arttıkça insanın:
“Artık her şeyi biliyorum.”
demesi değil;
“Bilmediklerimin büyüklüğünü daha fazla görüyorum.”
demesi gerekir.
Ve belki Âl-i İmrân 66’nın bugünün insanına bıraktığı en önemli soru şudur:
Bir tartışmaya girdiğimizde gerçekten hakikati öğrenmek için mi konuşuyoruz, yoksa bilmediğimizi kabul etmemek için mi?
