Âl-i İmrân Suresi 80. Ayette “Size Melekleri ve Peygamberleri Rabler Edinmenizi de Emretmez. Siz Müslüman Olduktan Sonra Size İnkârı mı Emredecek?” İfadesi Ne Anlama Gelir 
Âl-i İmrân Suresinin 80. ayetinde şöyle buyrulur:
“O size melekleri ve peygamberleri rabler edinmenizi de emretmez. Siz Allah’a teslim olduktan sonra size inkârı mı emredecek?”
Bu ayet, 79. ayetin doğrudan devamıdır.
- ayette gerçek bir peygamberin insanlara:
“Allah’ı bırakıp bana kullar olun.”
demesinin mümkün olmadığı açıklanmıştı.
- ayette bu ilke daha da genişletilir.
Peygamber yalnız kendisinin ilahlaştırılmasını istemez.
Aynı zamanda:
meleklerin,
başka peygamberlerin,
kutsal kabul edilen herhangi bir varlığın
rab edinilmesini de emretmez.
Ayetin sonunda çok güçlü bir mantık sorusu gelir:
İnsanları Allah’a teslimiyete çağıran bir peygamber, daha sonra onları Allah’tan uzaklaştıracak bir inanca nasıl çağırabilir?
Kur’an’ın cevabı açıktır:
Böyle bir şey peygamberliğin özüyle çelişir.
“Melekleri Rabler Edinmek” Ne Demektir
Ayet:
“en tettehizû’l-melâikete…”
ifadesiyle meleklerden söz eder.
Melekler Kur’an’da:
Allah’ın kulları,
emirlerini yerine getiren varlıklar
olarak anlatılır.
Onlar güçlü olabilir.
İnsanüstü özelliklere sahip olabilir.
Ama:
ilah değildirler.
Bu nedenle meleklere kutsallık atfetmek başka şeydir.
Onları:
ibadet edilen,
mutlak güç sahibi,
Allah’tan bağımsız tasarruf sahibi
varlıklar hâline getirmek başka şeydir.
İnsan Neden Melekleri İlâhlaştırmaya Eğilim Gösterebilir
Çünkü insan görünmeyen ve güçlü varlıklara karşı hayranlık duyabilir.
Melek:
ölümlü insan gibi görünmez.
İlahi âlemle ilişkilidir.
Güçlüdür.
Bu özellikler insan zihninde:
aşırı yüceltmeye
dönüşebilir.
Fakat Kur’an’ın tevhid ilkesi burada da sınır koyar:
Yaratılmış ne kadar yüce olursa olsun, yaratıcı değildir.
“Peygamberleri Rabler Edinmek” Ne Demektir
Peygamberler:
Allah’ın seçilmiş elçileridir.
Onlara:
saygı,
sevgi,
itaat
gösterilir.
Fakat rab edinmek:
onları Allah’ın yerine koymak,
ilahî otorite veya ibadet hedefi hâline getirmek
anlamına gelir.
Kur’an’ın kabul ettiği peygamber sevgisi:
tevhid sınırları içindedir.
Peygamber:
Allah’a götürür.
Allah’ın yerini almaz.
Peygamberi Sevmek ile Peygamberi İlâhlaştırmak Arasındaki Sınır Nedir
Sevgi:
çok güçlü olabilir.
İnsan peygamberini:
herkesten çok sevebilir.
Onun hayatını örnek alabilir.
Sözlerine değer verebilir.
Fakat ilahlaştırma başladığında:
yaratılmış ile yaratıcı arasındaki sınır kaldırılır.
Peygambere:
Allah’a ait mutlak özellikler
verilmeye başlanırsa sorun ortaya çıkar.
Dolayısıyla tevhid peygamber sevgisini yok etmez.
Onun sınırını korur.
Hz. Îsâ Bu Ayetin Bağlamında Neden Özellikle Önemlidir
Âl-i İmrân Suresinin önceki uzun bölümü Hz. Îsâ hakkındaydı.
Kur’an:
onun mucizelerini,
Mesih oluşunu,
olağanüstü doğumunu
kabul etmişti.
Ama aynı zamanda sürekli şu ilkeyi korumuştu:
Allah’ın kuludur.
Bu nedenle 79 ve 80. ayetler Hz. Îsâ’nın:
kendisinin ilahlık talep ettiği
fikrine karşı güçlü bir Kur’anî çerçeve oluşturur.
Bu Ayet Hristiyan Teolojisine Doğrudan Bir Eleştiri midir
İslam teolojisi açısından evet, ayet peygamberlerin ilahlaştırılmasını reddeder.
Ancak Hristiyan teolojisini doğru temsil etmek gerekir.
Ana akım Hristiyanlık:
Hz. Îsâ’yı sonradan sıradan bir insandan tanrılaştırılmış biri olarak tarif etmez.
Onun ilahî kimliğini baştan teolojik sisteminin merkezinde görür.
İslam ise bu görüşü kabul etmez.
Kur’an’ın çizgisi nettir:
Allah tektir.
Peygamberler kullardır.
Bu farklılık gerçek ve temel bir teolojik ayrılıktır.
Melek veya Peygamberden Yardım İstemek Her Zaman Onu Rab Edinmek midir
Hayır, kavramları birbirinden ayırmak gerekir.
Bir insandan:
dua istemek,
yardım istemek,
rehberlik istemek
ile onu ilah kabul etmek aynı şey değildir.
Asıl teolojik problem:
bir yaratılmışa Allah’a ait:
mutlak güç,
bağımsız tasarruf,
ibadet hakkı
vermektir.
Bu yüzden her yardım talebini otomatik olarak rab edinmek diye tanımlamak doğru olmaz.
“Rab” Kelimesi Neden Bu Kadar Önemlidir
“Rab”:
terbiye eden,
sahip,
yöneten,
varlığı üzerinde otorite sahibi
anlamlarını taşır.
Mutlak anlamda Rab:
Allah’tır.
İnsanlar birbirlerine:
öğretmen,
lider,
rehber
olabilirler.
Ama hiçbir yaratılmış:
insanın varlığının mutlak sahibi
değildir.
Ayet bu yüzden:
rablik makamını yaratılmışlara vermeyin
der.
Dinî Liderleri Rab Edinmek Nasıl Gerçekleşebilir
Bir dinî lider:
sorgulanamaz,
yanılmaz,
mutlak otorite
gibi görülmeye başlanırsa ciddi bir tehlike oluşabilir.
İnsan şöyle düşünmeye başlayabilir:
“O ne derse Allah da onu der.”
“Onu sorgulamak Allah’ı sorgulamaktır.”
İşte bu noktada dinî rehberlik:
kişilik kültüne
dönüşebilir.
Kur’an’ın tevhid çizgisi buna karşı güçlü bir sınır çizer.
“Size Emretmez” İfadesi Peygamberlik Hakkında Ne Söyler
Ayetin mantığı şudur:
Gerçek peygamberin görevi:
Allah’ın iradesini iletmektir.
Dolayısıyla insanları:
Allah’tan koparacak,
başka varlıkları ilahlaştıracak
bir emir veremez.
Bu, peygamberlik misyonunun özüne aykırıdır.
Peygamberin gerçek mesajı:
kendisine kulluk değil, Allah’a kulluktur.
“Siz Müslüman Olduktan Sonra” Ne Demektir
Ayette:
“ba‘de iz entum muslimûn”
ifadesi vardır.
Yani:
“Siz teslim olmuşken / Müslüman olmuşken…”
Buradaki “Müslüman” kelimesi yine temel anlamıyla:
Allah’a teslim olan
kişiyi ifade eder.
Yani bir insan:
Allah’a teslim olduktan sonra
başka bir varlığı rab edinmeye çağrılırsa
bu teslimiyetin özüyle çelişir.
“Size İnkârı mı Emredecek?” Sorusu Neden Retoriktir
Ayet:
“e-ye’murukum bi’l-kufri…”
şeklinde sorar.
Yani:
“Size küfrü mü emredecek?”
Bu soru cevap bekleyen sıradan bir soru değildir.
Cevap zaten bellidir:
Hayır.
Gerçek bir peygamber:
imanı öğrettikten sonra
insanları inkâra çağırmaz.
Bu, mantıksal bir çelişki olurdu.
Peygamberi Rab Edinmek Neden “Küfür” Olarak Niteleniyor
Çünkü Kur’an’ın tevhid anlayışında:
Allah’a ait ilahlık makamını
başka bir varlığa vermek
imanın temelini bozar.
Peygamber:
Allah’a götüren elçidir.
Onu Allah’ın yerine koymak:
elçinin görevini tersine çevirmek
anlamına gelir.
Bu yüzden ayet bunu:
tevhidin karşıtı
olarak görür.
İnsan Neden Kutsal Kişileri Zamanla Aşırı Yüceltir
Çünkü insan:
görünür figürlere
bağlanmayı daha kolay bulabilir.
Allah aşkın ve görünmezdir.
Ama:
peygamber,
şeyh,
aziz,
din adamı
somut figürlerdir.
İnsan zamanla Allah’a duyduğu bağlılığı:
aracı figür üzerinde yoğunlaştırabilir.
Bu nedenle dinlerde kişilik kültü tehlikesi tekrar tekrar ortaya çıkabilir.
Tevhid Sadece Putları Reddetmek midir
Hayır.
Tevhid çok daha derindir.
Fiziksel putları reddetmek bunun bir parçasıdır.
Ama insan:
bir kişiyi,
kurumu,
lideri,
ideolojiyi
mutlaklaştırabilir.
Dolayısıyla modern insanın putları her zaman taştan yapılmış değildir.
Bazen:
insan biçimindedir.
Bazen:
fikir biçimindedir.
79. ve 80. Ayetler Birlikte Okunduğunda Nasıl Bir Bütünlük Ortaya Çıkar
- ayet:
“Hiçbir peygamber ‘Bana kulluk edin’ demez.”
ilkesini ortaya koyar.
- ayet ise bunu genişletir:
“Size melekleri ve diğer peygamberleri de rab edinmenizi emretmez.”
Böylece bütün yaratılmışlar tek sınırın içine alınır:
Melek.
Peygamber.
Din adamı.
İnsan.
Hiçbiri:
Allah değildir.
Bu Ayet Müslümanların Peygamber Sevgisine de Ölçü Koyar mı
Evet.
Hz. Muhammed’i sevmek İslam’ın önemli bir parçasıdır.
Ama sevgi:
tevhidin önüne geçemez.
Peygamberin kendisi de:
Allah’ın kulu ve elçisidir.
Dolayısıyla Müslüman:
Peygamberini çok sever,
ona uyar,
ona saygı gösterir;
ama ibadetini:
yalnız Allah’a
yöneltir.
Dinî Otoritenin Sağlıklı Olduğunu Nasıl Anlarız
Çok önemli bir ölçü şudur:
O kişi insanları:
kendisine mi
yoksa Allah’a mı
bağlıyor?
Sürekli kendi şahsını mı büyütüyor?
Yoksa insanlara:
okumayı,
düşünmeyi,
Allah’a yönelmeyi
mi öğretiyor?
Eleştiriyi yasaklıyor mu?
Yoksa kendi hatasını kabul edebiliyor mu?
Gerçek rehber:
insanı kendisine bağımlılaştırmaz.
Allah’a karşı daha bilinçli hâle getirir.
Allah’a Yaklaşırken Fark Etmeden Aradaki Rehberi Allah’ın Yerine Koyuyor Olabilir miyiz
Âl-i İmrân 80’in insanın önüne koyduğu en derin sorulardan biri budur.
İnsan dinî hayatında rehbere ihtiyaç duyabilir.
Bir alimden öğrenebilir.
Bir peygamberi örnek alabilir.
Dinî geleneğin büyük şahsiyetlerini sevebilir.
Bunların hepsi mümkündür.
Ama çok ince bir çizgi vardır.
Rehber:
Allah’a götüren yol işareti
olmaktan çıkıp
yolun kendisi
hâline gelebilir.
İnsan artık:
Allah ne diyor
sorusundan önce:
“Benim liderim ne diyor?”
diye düşünmeye başlayabilir.
Bir kişi eleştirildiğinde:
Allah’a saldırılmış gibi
tepki verebilir.
Bir öğretmenin sözü:
vahiyden daha tartışılmaz
hâle gelebilir.
İşte tevhid tam burada insanı yeniden merkeze çağırır.
Melek bile:
rab değildir.
Peygamber bile:
rab değildir.
O hâlde hiçbir:
şeyh,
alim,
lider,
filozof,
siyasi figür
rab olamaz.
Ayetin mantığı son derece açıktır:
Allah’a teslim olmuş bir insanı yeniden yaratılmışlara kulluğa çağırmak:
teslimiyeti tersine çevirmektir.
Ve belki bugünün insanına sorulabilecek en zor soru şudur:
Allah’a inanıyoruz; peki hayatımızda Allah’tan daha fazla sorgulanamaz hâle getirdiğimiz insanlar var mı?
Eğer varsa:
tevhid yalnız başkalarının putlarını kırmaya değil,
kendi içimizdeki kutsallaştırmaları da sorgulamaya
çağırır.
