Yûsuf Suresi 52. Ayette “Bu, Onun Yokluğunda Kendisine İhanet Etmediğimi Bilmesi İçindir; Allah Hainlerin Tuzağını Başarıya Ulaştırmaz” İfadesi Ne Anlama Gelir 
⠀
Yûsuf Suresi 52. Ayet Ne Söylüyor
Ayetin genel anlamı şöyledir: “Bu, onun yokluğunda kendisine ihanet etmediğimi bilmesi içindir. Şüphesiz Allah hainlerin düzenini başarıya ulaştırmaz.” Ayetin Arapçası ise “Zâlike li-ya‘leme ennî lem ehunhu bi’l-gaybi ve ennallâhe lâ yehdî keyde’l-hâinîn.” şeklindedir.Bu kısa ayetin anlamı oldukça güçlü olmakla birlikte, konuşanın kim olduğu konusunda tefsirlerde farklı açıklamalar vardır. Bir yoruma göre bu söz Hz. Yûsuf’a aittir ve onun geçmiş olayın araştırılmasını neden istediğini açıklamaktadır. Başka bir yoruma göre ise söz, Aziz’in eşinin 51. ayette başlayan itirafının devamıdır.
Bu nedenle ayeti yorumlarken “Kesinlikle yalnız şu kişi söylüyor” diyerek tartışmayı yok saymak yerine, iki temel okumanın da ne anlama geldiğini görmek daha sağlıklıdır.
Birinci Yoruma Göre Bu Sözü Hz. Yûsuf mu Söylüyor
Önemli bir tefsir çizgisine göre evet. Bu okumada Hz. Yûsuf, geçmiş olayın yeniden soruşturulmasını istemesinin amacını açıklamaktadır: Aziz, yani kendisine evinde yer veren kişi, Yûsuf’un onun yokluğunda emanete ihanet etmediğini bilsin.Bu yorum kıssanın önceki bölümleriyle anlamlı bir bağ kurar. Aziz’in eşi Yûsuf’u kendisinden murat etmeye çalışmış, kapıları kapatmış ve Yûsuf’u günaha çağırmıştı. Yûsuf ise bunu reddetmiş ve ev sahibinin güvenine ihanet etmemişti.
Böyle okunduğunda ayet, insanın yalnız başkalarının gözü önünde değil, kimsenin görmediği yerde de güvenilir olması gerektiğini vurgular.
Diğer Yoruma Göre Bu Sözü Aziz’in Eşi mi Söylüyor
Evet, bazı müfessirler 51. ayette başlayan konuşmanın burada da devam ettiğini kabul eder. Bu okumada Aziz’in eşi gerçeği itiraf ettikten sonra, Yûsuf’un yokluğunda artık ona ihanet etmediğini, gerçeği çarpıtmadığını ve onun doğruluğunu teslim ettiğini ifade etmektedir.Bu yoruma göre kadın, geçmişte yaptığı yanlışın ardından şimdi Yûsuf’un bulunmadığı bir ortamda onun aleyhine yalanı sürdürmek yerine hakikati açıklamaktadır. Böylece itiraf yalnız suç kabulü değil, daha önce zarar verdiği kişinin itibarını yeniden teslim etme anlamı taşır.
Her iki yorumun ayrıntıları farklı olsa da ortak nokta açıktır: Hakikat, kişinin bulunmadığı yerde de korunmalıdır.
Konuşanın Kim Olduğunu Neden Kesinleştirmek Zordur
Çünkü Kur’an burada konuşanı yeniden açık bir isimle tanıtmaz. Önceki ayette Aziz’in eşinin konuşması vardır; öte yandan 52. ayetin içeriği Hz. Yûsuf’un 50. ayette neden soruşturma istediğini açıklayan bir cümle olarak da okunabilir.Arapça metindeki zamirlerin kime döndüğü ve konuşma akışının nerede değiştiği konusunda müfessirler farklı değerlendirmeler yapmıştır. Bu tür durumlarda sağlıklı tefsir, metnin gerçekten izin verdiği yorum alanını kabul etmektir.
Kur’an’a saygı, her ayrıntı hakkında zorla kesinlik üretmek değildir. Bazen “Bu konuda iki güçlü tefsir vardır” demek daha ilmî bir tavırdır.
“Onun Yokluğunda” İfadesindeki “Gayb” Ne Anlama Gelir
Ayette “bi’l-gayb” ifadesi geçer. Buradaki “gayb”, bağlama göre kişinin orada bulunmadığı, görmediği ve haberdar olmadığı ortam anlamındadır. Yani burada doğrudan geleceğin bilinmeyen sırları veya metafizik âlem kastedilmek zorunda değildir.Bu son derece önemli bir dil ayrımıdır. Kur’an’daki “gayb” kelimesi her geçtiği yerde aynı dar teknik anlama sahip değildir; bağlama göre görünmeyen, bilinmeyen veya kişinin bulunmadığı durum anlamına gelebilir.
Bu ayette ana fikir, insanın karşısındaki kişi yokken de ona sadık kalmasıdır.
Bir İnsan Yokluğunda Nasıl İhanete Uğrayabilir
İhanet yalnız maddi bir şeyi çalmak değildir. Birinin yokluğunda ona ait güveni bozmak, sırrını kötüye kullanmak, eşine veya ailesine yönelik emaneti çiğnemek, onun hakkında bilerek yalan yaymak veya arkasından ona zarar verecek düzen kurmak da ihanet biçimleri olabilir.Hz. Yûsuf’un kıssasında konu özellikle ahlaki ve güvene dayalı bir ilişkiyle bağlantılıdır. Eğer ayeti Yûsuf’un sözü olarak okursak, Yûsuf ev sahibinin bulunmadığı bir ortamda onun güvenini çiğnememiştir.
Bu durum bize şunu öğretir: Gerçek güvenilirlik, denetlenmediğimiz yerde ortaya çıkar.
Emanete Sadakat Yalnız Mal ve Para İçin mi Geçerlidir
Hayır. Emanet son derece geniş bir kavramdır. Para ve eşya birer emanet olabilir; fakat görev, bilgi, sır, yetki, ilişki ve insanların bize duyduğu güven de emanet niteliği taşıyabilir.Bir doktorun hasta mahremiyetini koruması, bir çalışanın yetkisini kötüye kullanmaması, bir arkadaşın kendisine verilen özel bilgiyi yaymaması veya yöneticinin kamu kaynağını kişisel çıkarına çevirmemesi emanet ahlakının farklı biçimleridir.
Yûsuf’un kıssası, emaneti yalnız “Bana bırakılan eşyayı geri vereyim” seviyesinden çıkarıp karakter meselesine dönüştürür.
Kimse Görmüyorken Doğru Davranmak Neden Daha Zor Olabilir
Çünkü dış denetim ortadan kalktığında insanın davranışı daha fazla kendi vicdanına ve Allah’a karşı sorumluluk bilincine bağlı hâle gelir. İnsan bazen yalnız yakalanmaktan korktuğu için doğru davranabilir; fakat fırsat ortaya çıktığında karakterinin gerçek yönü belirginleşebilir.Hz. Yûsuf’un önceki tavrında da bu durum görülür. Kapılar kapalıdır ve görünürde dışarıdan bir kontrol yoktur; buna rağmen Yûsuf yanlış davranmayı reddeder.
Bu nedenle ahlak yalnız “Beni biri görüyor mu?” sorusuna bağlıysa kırılgandır. Daha sağlam ahlak, görünür denetim bulunmadığında da ilkelerini koruyabilmektir.
“Allah Hainlerin Düzenini Başarıya Ulaştırmaz” Ne Anlama Gelir
Ayette “ve ennallâhe lâ yehdî keyde’l-hâinîn” denilir. Kelime kelime düşünüldüğünde, Allah’ın hainlerin düzenini hidayete erdirmediği, doğru sonuca ulaştırmadığı veya meşru başarıya taşımadığı anlam alanı ortaya çıkar.Buradaki ifade, ihanetin Allah tarafından desteklenen ve doğru kabul edilen bir yol olmadığını gösterir. İnsan hileyle geçici olarak avantaj kazanabilir; fakat bu avantaj Allah’ın ahlaki onayını göstermez.
Bu yüzden ayeti yalnız kısa vadeli sonuçlarla okumamak gerekir. Bir ihanetin dünyada geçici olarak işe yaraması, onun haklı olduğu anlamına gelmez.
Bu Ayet “Her Hain Hemen Yakalanır” mı Demektir
Hayır. Ayeti böyle mekanik bir kurala dönüştürmek doğru değildir. Tarihte hainlik yapan, yalan söyleyen veya insanlara zarar veren bazı kişiler uzun süre başarılı görünmüş olabilirler.Kur’an’ın ifadesi, ihanetin Allah tarafından doğru ve bereketli bir yol hâline getirilmediğini anlatır; “Her kötülük yapan kişi yirmi dört saat içinde yakalanır” şeklinde dünyevî garanti vermez.
Dünya hayatında adalet bazen gecikebilir. Yûsuf’un kendi kıssası bile bunun örneğidir; masumiyeti yıllar sonra açık biçimde ortaya çıkmıştır. İlahi adaleti anlık dünyevî sonuçlarla eşitlememek gerekir.
Bir Hilenin Geçici Olarak Başarılı Olması Allah’ın Onayladığı Anlamına Gelir mi
Kesinlikle hayır. Dünyevî başarı ile ilahî onay aynı şey değildir. Bir insan yalan söyleyerek para kazanabilir, hileyle makam elde edebilir veya iftirayla rakibini geçici olarak susturabilir.Bütün bunların işe yaramış görünmesi, Allah’ın o yöntemi doğru bulduğu anlamına gelmez. Kur’an’ın ahlak anlayışında sonuç kadar yöntem de önemlidir.
Bu nedenle “Kazandıysa demek ki haklıydı” mantığı son derece tehlikelidir. Güç, servet ve başarı tek başına ahlaki doğruluğun kanıtı değildir.
Bu Ayet “Karma” Anlayışını mı Öğretiyor
Hayır. “Allah hainlerin düzenini başarıya ulaştırmaz” ifadesini mekanik bir karma sistemiyle eşitlemek doğru değildir. Kur’an’ın adalet anlayışı Allah’ın iradesi, hikmeti ve ahiret sorumluluğuyla ilişkilidir; evrende otomatik çalışan kişisiz bir karşılık mekanizması olarak sunulmaz.Bazı kötülüklerin dünyadaki sonucu hemen görülebilir, bazıları yıllarca gizli kalabilir ve bazı adaletsizliklerin tam karşılığı ahirette ortaya çıkabilir.
Bu nedenle ayeti “Ne yaparsan aynı şey aynen başına gelir” şeklinde matematiksel bir formüle dönüştürmek doğru değildir. Kur’an’ın mesajı daha derindir: İhanet hakikat yoluna dönüşmez ve nihai ilahî değerlendirmeden kaçamaz.
İhanet Eden Bir İnsan Bir Daha Güvenilir Olamaz mı
Böyle mutlak bir sonuç çıkarmak doğru değildir. İnsan yanlış yapabilir, samimi biçimde tövbe edebilir, davranışını değiştirebilir ve zaman içinde yeniden güven inşa etmeye çalışabilir.Ancak tövbe ile güvenin otomatik ve anında geri gelmesi aynı şey değildir. Bir insan Allah’a karşı samimi tövbe etmiş olabilir; fakat zarar verdiği kişiler kendisine yeniden güvenmek için zamana ve somut değişim belirtilerine ihtiyaç duyabilir.
Dolayısıyla affetmek ile yeniden aynı güven seviyesine dönmek farklı meselelerdir. Güven çoğu zaman davranışla yeniden inşa edilir.
Eğer Söz Yûsuf’a Aitse, Aziz’e Neden Bu Kadar Önem Veriyor
Hz. Yûsuf, Aziz’in evinde yaşamış ve onun tarafından barındırılmıştır. Aziz’in eşi Yûsuf’a baskı uyguladığında Yûsuf’un önünde yalnız cinsel bir ahlak problemi değil, aynı zamanda kendisine güvenen kişiye yönelik ihanet meselesi de vardır.Bu, Yûsuf’un daha önceki “O benim barınmamı güzel yaptı” ifadesiyle de ilişkilendirilen bir anlamdır; ancak o ayetteki “rabbî” kelimesinin Allah mı yoksa dünyevî efendi mi olduğu konusunda da tefsirlerde farklı açıklamalar bulunduğunu unutmamak gerekir.
Yine de burada temel ahlaki mesaj açıktır: Birinin iyiliği, karşılığında haram veya yanlış bir davranışı kabul etme yükümlülüğü oluşturmaz; fakat meşru güvene sadakat ahlaki bir değerdir.
Eğer Söz Aziz’in Eşine Aitse, Onun İtirafı Ne Anlama Gelir
Bu okumada kadın yalnız “Ben suçluydum” demekle kalmaz; Yûsuf’un bulunmadığı yerde onun hakkında artık yalanı sürdürmediğini ve hakikati teslim ettiğini de ifade etmiş olur. Böylece itiraf daha güçlü bir sorumluluk alma biçimine dönüşür.Bir insan hakkında yalan söylemişsek, onun yanında gerçeği kabul etmek değerlidir; fakat o yokken de aynı gerçeği söyleyebilmek daha güçlü bir dürüstlük göstergesidir. Çünkü kişi karşımızda olmadığında bizi düzeltme veya kendisini savunma imkânına sahip değildir.
Bu açıdan ayet, insanların yokluğunda da onların hakkını korumayı öğreten güçlü bir ahlak ilkesi taşır.
Bir İnsan Hakkında Onun Yokluğunda Doğruyu Söylemek Gıybet midir
Her doğru söz otomatik olarak gıybet değildir; fakat bir insanın kusurunu gereksiz yere yaymak gıybet kapsamına girebilir. Buna karşılık adaletin sağlanması, mağduriyetin giderilmesi, hukuki süreç veya ciddi bir zararın önlenmesi için gerekli bilgiyi doğru kişilere aktarmak farklı bir durumdur.Yûsuf kıssasında geçmiş olayın konuşulması dedikodu için değil, masumiyetin ortaya çıkarılması için yapılmaktadır. Bu yüzden “Bir kişinin yokluğunda hiçbir olayı konuşamazsın” şeklinde bir sonuç çıkarılamaz.
Önemli ölçülerden biri amaç ve gerekliliktir. Hak aramak, şahitlik yapmak ve gerekli yerde gerçeği açıklamak ile insanın onurunu keyif için zedelemek aynı şey değildir.
“Allah Biliyor” Demek İnsanların Gerçeği Araştırmasına Gerek Olmadığı Anlamına mı Gelir
Hayır. Bir önceki ayette Yûsuf açıkça kadınların durumunun araştırılmasını istemiştir. Bu ayette de Allah’ın hainlerin düzenini bildiği ve doğru sonuca ulaştırmadığı vurgulanır. İki durum arasında çelişki yoktur.Allah’ın mutlak bilgisi insanî delil sistemini ortadan kaldırmaz. İnsanlar yargılama ve toplumsal kararlarında kanıt, tanıklık ve güvenilir bilgi kullanmak zorundadır.
Dolayısıyla “Allah kalbimi biliyor” demek, başkasının hakkını ilgilendiren bir konuda delil ve hesap verme sorumluluğundan kaçış yolu değildir.
Yûsuf Suresi 51 ve 52 Birlikte Nasıl Okunmalıdır
Yûsuf 51’de kadınların tanıklığı ve Aziz’in eşinin itirafıyla Yûsuf’un masumiyeti kamu önünde ortaya çıkmıştı. Yûsuf 52’de ise bu sürecin ahlaki anlamı öne çıkar: yoklukta ihanet etmemek ve ihanet üzerine kurulan düzenin Allah katında doğru yol olmaması.Konuşanın Yûsuf veya Aziz’in eşi olması konusunda tefsir farklılıkları bulunsa da iki ayet birlikte hakikat, sadakat ve itibarın iadesi ekseninde güçlü bir bütün oluşturur. Yalanın yıllarca oluşturduğu gölge, artık tanıklık ve itirafla dağılmaktadır.
Bir sonraki ayet olan Yûsuf Suresi 53. ayette, yine konuşanın kimliği konusunda önceki ayetle bağlantılı tefsir tartışmaları dikkate alınarak “Ben nefsimi temize çıkarmıyorum; çünkü Rabbimin merhamet ettiği dışında nefis kötülüğü çokça emreder. Şüphesiz Rabbim çok bağışlayıcı, çok merhametlidir” denilecektir. Bu ayet özellikle nefsin ne olduğu, arzuların varlığının günah sayılıp sayılmadığı, insanın kendisini kusursuz ilan etmemesi ve ‘nefis kötülüğü emreder’ ifadesinin insan doğasının bütünüyle kötü olduğu anlamına gelmemesi açısından son derece dikkatli ele alınmalıdır.
Sonuç: Yûsuf Suresi 52. Ayetin Ana Mesajı Nedir
Yûsuf Suresi 52. ayet, kıssanın merkezindeki sadakat ve ihanet meselesini son derece kısa fakat güçlü bir cümleyle ortaya koyar. Ancak ayeti doğru anlamanın ilk şartı, konuşanın kimliği konusundaki tefsir ihtilafını kabul etmektir. Bir yoruma göre Hz. Yûsuf, geçmiş olayın araştırılmasını Aziz’in kendisinin yokluğunda ona ihanet etmediğini anlaması için istemiştir. Başka bir yoruma göre Aziz’in eşi, Yûsuf’un yokluğunda gerçeği artık çarpıtmadığını ve onun doğruluğunu teslim ettiğini açıklamaktadır. Her iki okuma da dürüstlüğün kişinin karşısında bulunmasına bağlı olmaması gerektiğini gösterir.Ayetin ilk büyük mesajı emanetin görünmeyen tarafıdır. Birinin bize güvenmesi, yalnız onun gözü önündeyken doğru davranmak değildir. İnsan yokken de hakkını korumak gerekir. Çünkü güvenin gerçek sınavı çoğu zaman denetimin olmadığı yerde ortaya çıkar.
Bir çalışan yöneticisi bakmıyorken kamu veya şirket malını kötüye kullanmıyorsa, bir arkadaş kendisine verilen sırrı kişi yokken de koruyorsa veya bir eş ilişkideki sadakatini yalnız yakalanma korkusuna bağlamıyorsa emanet ahlakının görünmeyen tarafını yaşamaktadır.
İkinci büyük mesaj ahlak ile gözetim arasındaki farktır. İnsan yalnız kamera, ceza veya sosyal baskı olduğunda doğru davranıyorsa, dış kontrol kalktığında ilke de ortadan kalkabilir. Yûsuf kıssasında ise doğru davranışın merkezinde Allah’a karşı sorumluluk vardır.
Bu, insanların sürekli gözetlenmesi gerektiği anlamına gelmez. Tam tersine ahlakın amacı herkesi sürekli izlemek değil, insanın izlenmediğinde de güvenilir olabilmesidir. Allah’ın her şeyi bilmesi, insanların birbirlerinin mahremiyetini ihlal etmesine izin vermez.
Üçüncü büyük mesaj ihanetin yalnız cinsel sadakatsizlikten ibaret olmadığıdır. Yetkiyi kötüye kullanmak, maddi emaneti çalmak, gizli bilgiyi sızdırmak, bir insan yokken ona karşı yalan kurmak veya kamu görevini kişisel çıkar için kullanmak da ihanet niteliği taşıyabilir.
Bu nedenle ayet, aileden siyasete, iş hayatından arkadaşlığa kadar çok geniş bir ahlaki alanı düşündürür. Güven verilen yerde sorumluluk doğar.
Dördüncü büyük mesaj “Allah hainlerin düzenini başarıya ulaştırmaz” sözünü yüzeysel dünyevî başarıyla karıştırmamaktır. Hile yapan bir insan bir süre kazanabilir. Bir yalancı yıllarca yakalanmayabilir. Bir zalim makamda uzun süre kalabilir. Bunların hiçbiri Allah’ın yaptığı şeyi onayladığını göstermez.
Kur’anî ölçüde dünyevî başarı, ahlaki doğruluğun garantisi değildir. Bir plan hedeflediği maddi sonucu vermiş olsa bile Allah katında yanlış ve sorumluluk gerektiren bir yol olabilir.
Beşinci büyük mesaj ilahî adaleti mekanik karma anlayışına dönüştürmemektir. İnsanların yaptığı her kötülüğün aynı şekilde ve aynı dünyada geri döneceğini söyleyen basit bir formül Kur’an’ın adalet anlayışını tam karşılamaz. Bazı haksızlıklar dünyada karşılık bulur, bazıları geç fark edilir ve bazılarının tam hesabı ahirete kalır.
Bu yüzden mağdura “Merak etme, ona da kesin aynısı olacak” diye ilahî garanti vermek doğru değildir. Daha sağlam güven, Allah’ın hiçbir haksızlığı nihai olarak bilgisinin ve adaletinin dışında bırakmadığına inanmaktır.
Altıncı büyük mesaj insanların yokluğunda da haklarını korumaktır. Bir kişi kendisini savunmak için orada bulunmadığında onun hakkında konuşmak daha büyük bir sorumluluk taşır. Çünkü bizim söylediğimiz şeye anında cevap veremez.
Bu yüzden dedikodu, iftira ve çarpıtmanın en tehlikeli biçimleri çoğu zaman kişinin bulunmadığı ortamlarda gelişir. Yokluğunda insanın hakkını korumak, karakterin güçlü göstergelerinden biridir.
Yedinci büyük mesaj hakikati söylemenin bazen önceki yanlışımızı kabul etmeyi gerektirdiğidir. Eğer ayeti Aziz’in eşinin sözü olarak okursak, bu anlam daha da belirginleşir. İnsan kendi itibarını korumak için başkasının itibarını feda etmişse, gerçek sorumluluk bunu düzeltmeye başlamaktır.
Yanlış yaptığını kabul etmek insanın geçmişini silmez ama yalanı sürdürmekten vazgeçmesi için kapı açar.
Sekizinci büyük mesaj güven ile affı birbirinden ayırmaktır. Bir kişi ihanet ettiyse daha sonra tövbe edebilir ve affedilebilir. Fakat zarar gören kişinin hemen eski güven seviyesine dönmesi zorunlu değildir. Güven genellikle zaman, tutarlılık ve somut davranışlarla yeniden oluşur.
Bu yüzden “Affettiysen artık tamamen güvenmek zorundasın” demek doğru değildir. Merhamet, kişinin sınır koyma hakkını ortadan kaldırmaz.
Dokuzuncu büyük mesaj Yûsuf’un ahlakında gizli ve açık hayatın ayrılmamasıdır. O, insanların önünde temiz görünmeye çalışıp özel alanda başka türlü davranan biri değildir. Zindanda, sarayda, kuyuda veya kapalı odada aynı ahlaki ekseni korur.
Bu tutarlılık onun neden yıllar sonra bile “sıddîk” olarak hatırlandığını anlamamıza yardım eder. Güvenilirlik büyük konuşmalardan çok, farklı şartlarda aynı ahlaki çizginin korunmasıyla oluşur.
Onuncu ve ayetin belki de en derin mesajı, hakikatin insan yokken de korunması gerektiğidir. Bir insanın yüzüne karşı doğru davranıp arkasından ona zarar vermek gerçek sadakat değildir. Dostluk, evlilik, iş ortaklığı, kamu görevi ve bütün güven ilişkileri bu sınavı taşır.
Yûsuf Suresi 52. ayetin bütün mesajı bu çerçevede şöyle özetlenebilir: **Sana emanet edilen güveni yalnız insanlar seni izlerken değil, kimse görmediğinde de koru. Bir insanın yokluğunu ona zarar verme fırsatına çevirme. Geçici başarının ihaneti haklı çıkarmadığını unutma. “Allah hainlerin düzenini başarıya ulaştırmaz” sözünü her hilenin dünyada anında çökeceği şeklinde mekanik bir garantiye dönüştürme. İnsanların yanlışlarının değişmez kaderleri olmadığını, tövbenin mümkün olduğunu fakat kırılan güvenin yeniden inşasının zaman alabileceğini kabul et. Ve konuşanın kim olduğu konusundaki tefsir ihtilafına rağmen ayetin açık ahlaki merkezini koru: Gerçek sadakat, kişi yanında değilken de onun hakkına ihanet etmemektir.”
Bir sonraki ayet olan Yûsuf Suresi 53. ayette, “Ben nefsimi temize çıkarmıyorum; çünkü nefis, Rabbimin merhamet ettiği dışında, kötülüğü çokça emreder. Şüphesiz Rabbim çok bağışlayıcı, çok merhametlidir” denilecektir. Bu ayette konuşanın kim olduğu meselesi 52. ayetteki tefsir tartışmasıyla bağlantılı biçimde ele alınmalı; özellikle “nefis” kavramının insanın bütün kişiliğiyle aynı şey olmadığı, arzu ve düşüncenin tek başına günah sayılmayacağı, insan doğasının mutlak kötü ilan edilmemesi ve Allah’ın rahmetinin ahlaki mücadeledeki yeri dikkatle açıklanmalıdır.
Ve belki Yûsuf Suresi 52. ayetin bugün bize yönelttiği en güçlü soru şudur: Bir insan bize güvenip arkasını döndüğünde de aynı güvene layık kalabiliyor muyuz? Kimsenin fark etmeyeceğini düşündüğümüzde davranışımız değişiyor mu? Birinin yokluğunda onun hakkını koruyor muyuz, yoksa kendisini savunamayacağı ortamı fırsata mı çeviriyoruz? Ve geçici kazanç sağladığında bile ihanetin yine ihanet olduğunu kabul edecek kadar ahlaki ölçümüzü sonuçtan bağımsız tutabiliyor muyuz?
